Արճեշ, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում: Գտնվում էր վիլայեթի հյուսիսային կողմում: Կենտրոնը Արճեշ քաղաքն էր:

Գավառակ
Արճեշ
Վարչական տարածքԱրևմտյան Հայաստան
ՎիլայեթՎանի վիլայեթ
ԳավառՎանի գավառ
Այլ անվանումներԱրճեշո գավառ, Արճեշու երկիր, Էրճիշ, Էրջիշ
Ազգային կազմհայեր
Տեղաբնականունարծկեցի
Ժամային գոտիUTC+3

Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Աղիովիտ գավառին:

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Տարածվում էր Վանա լճի հյուսիս-արևելյան ծովախորշից մինչև Ծաղկանց լեռները: Արևելքից սահմանակից էր Բերկրիի գավառակին: Հանդիսանում է Վանի նահանգի ամենաբարեբեր շրջաններից: Գավառակը ջրառատ է: Նրա հյուսիսային մասը լեռնային է, իսկ հարավայինը՝ դաշտային:

Լճամերձ շրջանում՝ մոտ 12 կմ երկարությամբ և 10 կմ լայնությամբ տարածվում է գեղեցիկ դաշտ, որտեղ 1915 թվականի նախօրեին գտնվում էին մի քանի հայկական գյուղեր և Արճեշ քաղաքը:

Արճեշի նշանավոր վայրերից է Զիանփորը, որն հայտնի է իր գեղեցիկ բնությամբ և ծծմբային ջերմուկներով:

ԲնակչությունԽմբագրել

Ըստ «Փորձ» ամսագրի Արճեշը Բերկրի գավառակի հետ միասին 1880 թվականին ուներ 50184 բնակիչ, որից քրդեր՝ 25937, հայեր՝ 24250: Ըստ «Մշակ» ամսագրի գավառակն ուներ 26897 հայ, 4000 քուրդ և 2904 թուրք բնակիչ: Ըստ Վ. Քինեի 1891 թվականին գավառակն ուներ 14774 բնակիչ, որից 9490-ը՝ հայեր, 5284-ը՝ մուսուլմաններ: Ըստ Վ. Մաևսկու գավառակն 1890-ական թվականներին ունեցել է 14774 բնակիչ, որից հայեր՝ 9490:

ՊատմությունԽմբագրել

Գավառակի հայությունը զգալիորեն տուժեց 1896 թվականի ջարդերի ժամանակ, իսկ 1915-1918 թվականների Մեծ եղեռնի ժամանակ ենթարկվեց համատարած կոտորածի:

ՏնտեսությունԽմբագրել

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաղողի և պտուղների մշակությունն էր: Գավառակը հայտնի էր որպես հացահատիկի շտեմարան:

Հայերը զբաղվում էին երկրագործությամբ, տառեխի որսով, մշակում էին ընտիր հացահատիկ, խաղող, բամբակ, պտուղներ: Մուսուլմանները գերազաբցապես անասնապահներ էին:

Գավառակը հարուստ էր ձիերով և մանր եղջերավոր անասուններով:

Օգտակար հանածոներԽմբագրել

Գավառակում կան պղնձի, երկաթի, քարածխի և կապարի պաշարներ, որոնք չեն արդյունահանվում:

Պատմամշակութային կառույցներԽմբագրել

Արճեշը մինչև Մեծ եղեռն ուներ 24 եկեղեցի և քանի վանքեր:

ԿրթությունԽմբագրել

Մինչև 1915 թվականն ուներ 4 վարժարան:

Վարչական բաժանումԽմբագրել

Ըստ «Փորձ» ամսագրի Արճեշը Բերկրի գավառակի հետ միասին 1880 թվականին ուներ 138 գյուղ՝ 4928 տնտեսությամբ, որից հայկական՝ 2248, իսկ քրդական՝ 2680: Ըստ «Մշակ» ամսագրի գավառակն ուներ 152 գյուղ: Ըստ Վ. Մաևսկու գավառակն 1890-ական թվականներին ունեցել է 122 գյուղ: Ըստ Ադ-Դօյի 1909 թվականին Արճեշն ուներ 132 գյուղ, որից 44-ը՝ զուտ հայկական, իսկ մյուսներում հայերի հետ ապրում էին այալզգիներ:[1]:

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 462