Բացել գլխավոր ցանկը
Քարթլիս ցխովրեբա, 17-րդ դարի բնորոշ մխեդրուլի գիր

Քարթլիս ցխովրեբա (վրաց.՝ ქართლის ცხოვრება՝ Քարթլիի կյանքը), պատմական երկերի ժողովածու, որն ընդգրկում է վրաց ժողովրդի պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև XVIII դարը։ Ավանդաբար բաժանվում է երկու մասի՝ Հին «Քարթլիս ցխովրեբա» և Նոր «Քարթլիս ցխովրեբա»։ Հին «Քարթլիս ցխովրեբա» սկսվում է Լեոնտի Մրովելու (XI դար) «Վրաց թագավորների և նախահայրերի ու տոհմերի պատմությամբ», այնուհետև տրված է Ջուանշերի «Վախթանգ Գորգասալի պատմությունը» (ներառում է V–VII դարերի շրջանը), Լեոնտի Մրովելու «Սուրբ և փառավորյալ նահատակ Արչիլի վկայաբանությունը», որը ամենափոքրածավալն է ամբողջ ժողովածուում (Արչիլը համարվում է VIII դար գործիչ), անանուն հեղինակի «Քարթլիի մատյանը» (ընդգրկում է VIII –XIդար ժամանակաշրջանը), Սմբատ Դավթի որդու «Պատմություն և տեղեկանք Բագրատունիների» աշխատությունը (արտացոլում է VI–XI դար իրադարձությունները)։ Հին «Քարթլիս ցխովրեբա »-ում առավել հանգամանորեն է ներկայացված Վրաստանի պատմության XI դարի վերջի XIII դար սկզբի ժամանակաշրջանը․ «Պատմություն արքայից արքա Դավթի» (XII դար), «Թագակիրների պատմությունն ու ներբողյանը» (XIII դար), «Պատմություն արքայից արքա Թամարի» (XIII դար), «Լաշա Գեորգիի ժամանակակից մատենագիր (Պատմություն Դեմետրե, Գեորգի, Թամար, Գեորգի՝ Թամարի որդի, թագավորների)» (XIII դար)։ ժողովածուի առաջին մասն ավարտվում է 1207–1318 թվականների իրադարձություններն ընդգրկող «ժամանակագրությամբ» (XIV դար)։ «Քարթլիս ցխովրեբա » իբրև Վրաստանի պատմության ձեռնարկ սկսել է կազմվել XII դար և խըմբագրման ու լրացման ենթարկվել հաջորդ երկու դարերում։ Տևական ընդմիջումից հետո «Քարթլիս ցխովրեբա » վերստին մշակվել է XVIII դար, երբ վրաց թագավոր Վախթանգ VI-ի հրամանով կազմված «ուսյալ արանց» հանձնաժողովը՝ Բերի Էգնատաշվիլու ղեկավարությամբ վերանայել է ամբողջ ժողովածուն և ավելացրել XIV–XVII դարերի պատմությանը նվիրված Նոր «Քարթլիս ցխովրեբա »։ «Քարթլիս ցխովրեբա » արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում Հայաստանի և հայերի մասին․ դեռևս XII–XIII դարերին գրավել է հայ պատմիչների ուշադրությունը, թարգմանվել հայերեն։ Մխիթար Անեցին և, հավանաբար, Ստեփանոս Օրբելյանը ծանոթ են եղել «Քարթլիս ցխովրեբա»-ի վրացերեն բնագրին, Վարդան Արևելցին ու Մխիթար Այրիվանեցին օգտվել են ժողովածուի հայերեն թարգմանությունից։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 427 CC-BY-SA-icon-80x15.png