Բացել գլխավոր ցանկը

Նիկողայոս Արտավազդ (, Զմյուռնիա), հայկական ծագմամբ բյուզանդացի մաթեմատիկոս[1][2][3][4][5], Պալեոլոգիական Վերածննդի շրջանի խոշոր գիտական գործիչ[6]:

Նիկողայոս Արտավազդ
Ծնվել էԶմյուռնիա
Մահացել էԿոստանդնուպոլիս
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս
Գործունեության ոլորտմաթեմատիկա

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է XIII դարի երկրորդ կեսին։ Նրա ծննդավայրը հստակ հայտնի չէ, սակայն կյանքի վաղ փուլն անցկացրել է Զմյուռնիայում։ Ն. Ադոնցը, հաշվի առնելով Նիկոլաոս-Արտավազդ կրկնակի անունը, կարծում է, որ նա հավանաբար ծնվել է Հայաստանում և ստացել Արտավազդ հայկական անունը, այնուհետև Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո ընտրել է Նիկոլաոս հելլենական անունը[7]։ Զմյուռնիայից տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ աշխատել է Կայսերական պալատում և ստացել Ռավդա մականունը։ Նրան է պատկանում Հնդկական թվաբանության վերաբերյալ Պլանուդի շարադրության հրատարակությունը՝ իր լրացումներով։ Պահպանվել են Արտավազդի երկու հեղինակային ստեղծագործություններ, որոնք գրված են հունարեն՝ նամակների տեսքով։ Իր աշխատանքներում Արտավազդն օգտվել է այբբենական համարակալումից, իսկ ռացիոնալ թվերը գրի է առել Եգիպտական ֆրակցիաների տեսքով։ Ֆրակցիաների բազմապատկումը և բաժանումը արել է այնպես, ինչպես դա արվում է այսօր, հանգեցնում է նվազագույն ընդհանուր հայտարարի, բայց արդյունքը կրկին արտահայտվում է որպես եգիպտական ֆրակցիա[6]։ Օգտագործում է գրականության մեջ մտած «քաղաքական թվաբանություն» եզրույթը[8][9]։ Շատ տեղ է հատկացնում օրացուցային հաշվարկներին[4][9], կազմում է Զատկի հաշվարկի օրացույցը[Ն 1] Արտավազդ՝ Դիոֆանտը հիշատակող վերջին բյուզանդական գիտնական[10]։ Նրա աշխատություններում պահպանվել են նաև բազմաթիվ մաթեմատիկական վարժություններ[10], որոնք հետագայում ներառվել են տարբեր խնդիրների ժողովածուների կազմում[11]։ Արտավազդի խնդիրները կրում են առօրյա, տնտեսական բնույթ[10][8] և կարևոր աղբյուր են հանդիսանում 14-րդ դարի Բյուզանդիայի տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար[12][13]։

ՍտեղծագործությունԽմբագրել

Արտավազդի առաջին նամակը, որը գրվել է 1340 թվականին, դիմել է ոմն փաստաբան Գեորգ Խաչիկին, ով նույնպես հայ էր[7][8][մեկնաբանություն 1]։ Այն բացատրվում է այբբենական համակարգի հաշվարկման և մատների վրա հաշիվը մինչև 9999-ը[14]․ ձախ ձեռքը մի կողմ, որպես տասնյակ միավոր[մեկնաբանություն 2], իսկ աջը՝ հարյուրավոր և հազարավոր[մեկնաբանություն 2][15]։ Թվաբանական գործողությունները շարադրելիս Արտավազդը նկատում է, որ մեծ թվերի դեպքում լավ է օգտվել «հնդկական մեծ հաշվից»։ Շարադրության վերջում բերված են մեծ աղյուսակներ, որոնք մոտ են հին հունական մաթեմատիկոսների և Անանիա Շիրակացու աղյուսակներին[6][2][4]։ Ընդհանուր առմամբ, Շիրակացու աշխատությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել Նիկոլայ Արտավազդի վրա[16]։ 1341 թվականին գրված երկրորդ նամակն ուղղված է հեղինակի ընկերոջը Թեոդոր Չաբուխին՝ Կլազոմենից[1]։ Ամենայն հավանականությամբ, Ֆեոդորը նույնպես հայ էր, քանի որ նրա «Չաբուխ» մականունը հայկական «Չավուշի» հելլենացված ձևն է[մեկնաբանություն 3], այստեղ հիմնականում դիտարկվել են կոտորածների գործողությունները, ինչպես նաև բերված է Հերոնի բանաձևի հիման վրա՝ քառակուսի արմատներ կորզելու մոտավոր եղանակը[6]:
Նիկոլայի գրչին են պատկանում նաև երկրաչափության մեկ աշխատանք[4] և մի փոքր քերական տրակտատ, որը նա գրել է իր որդու՝ Պավել Արտավազդի համար[1]։ Նիկոլայ Արտավազդի ձեռագրերը պահվում են Փարիզի ազգային գրադարանում[4]։

Վաղ հրապարակումներԽմբագրել

  • Nicolai Artabasdae: «Ecphrasis numerorum notationis per gestis digitorum». Lutetiae (1614), լատ.՝ 
  • Tannery, Paul: «Manuel Moschopoulos et Nicolas Rhabdas». Paris (1884), ֆր.՝ 
  • —, «Notice sur les deux lettres arithmétiques de Nicolas Rhabdas». Paris (1886), ֆր.՝ 
  • —, «Le Vaticanus graecus MCDXI et les manuscrits de Rhabdas». Paris (1888) ֆր.՝ 

ՆշումներԽմբագրել

  1. Որոշ հետազոտողներ այս աշխատությունը վերագրում են Իսահակ Արգիրիին, Hunger (1978)։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 Николай Артавазд Равда, «Византийский словарь»: в 2-х томах [под ред. К. А. Филатова], СПб., 2011, том 2, стр. 122
  2. 2,0 2,1 «История математики»: в 3-х томах [под ред. А. П. Юшкевича], М.: Наука, 1970, том 1, стр. 251—252
  3. М. А. Цайгер, Триумф и забвение способа Пифагора Արխիվացված է Սեպտեմբեր 28, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով:, «Математика в школе»: Июль (№ 6), стр. 51-61
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Армянская Советская Энциклопедия, Նիկողայոս Արտավազդ, Ереван, 1982, том 8, стр. 299
  5. Sushil Chaudhury, Gegham Gewonean Armenians in Asian Trade in the Early Modern Era. — Les Editions de la MSH, 2008. — С. 293—294. — 418 с.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Zoran Lučić, Vizantijska Matematika, Novi Sad J. Math. 29, No. 3, стр. 150 (1999), ISSN 0352-0900
  7. 7,0 7,1 Adontz N. Role of the Armenians in Byzantine Science // Armenian Review. — 1950. — Т. 3. — С. 55-73.
  8. 8,0 8,1 8,2 Herbert Hunger, Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner: Philologie, Profandichtung, Musik, Mathematik und Astronomie Naturwissenschaften, Medizin, Kriegswissenschaft, Rechtsliteratur, C.H.Beck, 1978, pp 1080, стр. 247
  9. 9,0 9,1 АРТАВАЗД Николай Рабдас
  10. 10,0 10,1 10,2 P. Wilpert, W. P. Eckert: Antike und Orient im Mittelalter: Vorträge der Kölner Mediaevistentagungen 1956-1959, Walter de Gruyter, 1971, pp. 274
  11. Aachener Zeitung 29.12.2012, Der Fleischverkauf, Magazin Spielfeld, 2012
  12. Yannis Stoyas, Nikolaos Rhabdas and the imperial mint. Arithmetic problems and matters of striking coins in the Late Byzantine period: Science and Technology. Historical and Historiographical Studies, Athens, 2013, стр. 67-95
  13. Klaus-Peter Matschke, Münzstätten, Münzer und Münzprägung im späten Byzanz. In: Revue numismatique, 6e série - Tome 152, 1997, стр. 191-210.
  14. Anne Tihon, Numeracy and Science Արխիվացված է Սեպտեմբեր 27, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով:. In: The Oxford Handbook of Byzantine Studies, Ch. III.17.4, стр. 805
  15. Franz Villicus, Die Geschichte der Rechenkunst vom Alterthume bis zum XVIII Jahrhundert mit besonderer rücksicht auf Deutschland und Österreich., Вена, 1891, стр. 7
  16. Чалоян В. К. Естественнонаучные воззрения Анании Ширакаци // Византййский временник. — 1957. — Т. XII. — С. 156-171.

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Կենսագրական
Աշխատանքներ


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "մեկնաբանություն", but no corresponding <references group="մեկնաբանություն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing