Լճաշեն-մեծամորյան մշակույթ

HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լճաշեն (այլ կիրառումներ)

Լճաշեն-Մեծամորյան(անգ․ Lchashen-Metsamor) մշակույթը ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարի (1500 - 700 մ․թ․ա․) հնագիտական մշակույթ է Հարավային Կովկասում, որը հիմնականում տարածված է եղել ներկայիս Հայաստանի և նրան հարակից տարածքներում[1]։ Լճաշենյան խեցեղեն հայտնաբերվել է նաև Թուրքիայի Ագրի շրջանում նաև Վրաստանի հարավում[2]։

Լճաշեն-Մեծամոր
Այլ անվանումներԼճաշեն-Ծիթելգորի, հնացած անուն. Կենտրոնական Անդրկովկասյան մշակույթ
ԴարաշրջանՈւշ բրոնզե դար, վաղ երկաթի դար
Ժամանակակից երկիրՀայաստան, Վրաստան, Թուրքիա
Հիմնական հուշարձաններՄեծամորի ամրոց
ԷթնիկությունԷթիունի
Նախորդ մշակույթԹռեղքյան մշակույթ
Հաջորդ մշակույթՈւրարտու
Սկիզբ1500 մթա
Ավարտ700 մթա

ՆկարագրությունԽմբագրել

Մշակույթի առանձնահատկություններից են ակոսավոր (grooved) խեցեղենի։ Բրոնզե դարի վերջում կիկլոպյան ամրոցների լայն տարածումը[3]։ Տեղի է ունենում բնակչության աճ, ուրբանիզացիա։ Հայաստանի տարածքում հայտնվում են քաղաքներ։ Աճում է բրոնզե իրերի քանակը։ Ինչպիսին օրինակ բրոնզե գոտիները[4]։ Լճաշենում կատարված պեղումների արդյունքում գտնվել է լիովին պահպանված քառանիվ կառք։

ԴասակարգումԽմբագրել

Հնագետները բաժանել են Լճաշեն-մեծամորյան մշակույթը հինգ հիմնական փուլերի։ [5]

Ուշ բրոնզե դար - ԼՄ 1,2,3

Վաղ երկաթե դար - ԼՄ 4,5

Նաև առանձնացվել է վեցերորդ փուլը որը առաջանում է ուրարտական մշակույթի և տեղականի սինթեզի։

ԻնքնությունըԽմբագրել

Լճաշեն մեծամորյան մշակույթը հնագետները կապում են ուրարտական սեպագրերում վկայված Էթիունի ցեղային միության հետ։

ԱվարտըԽմբագրել

Մշակույթի ավարտը սկսվում է մ․թ․ա 8-րդ դարից երբ Արգիշտին իր բանակով անցնում է Արաքս գետը։ Ուրարտական մշակույթի հայտնվելով առաջանում է սինկրետիկ Լճաշեն-Մեծամոր VI շերտը։

ՊալեոգենետիկաԽմբագրել

Դամգաարդի (2018) հոդվածում, որը նվիրված էր Եվրասիայի տափաստանների հին բնակիչների գենետիկ ուսումնասիրությանը տպագրվել է Լճաշենի թաղումներից երկու անձնավորության հին ԴՆԹ-ն։ Տվյալները այսպիսին են։ [6][7]

Լճաշեն հնավայրից պալեոԴՆԹ
Id, տարիք Y ԴՆԹ ՄիտոԴՆԹ
DA31, ~ 1250 մթա I2a2b-L596 HV0a
DA35, ~ 1309 մթա - J1b1a

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Steadman Sharon R., McMahon Gregory (2011-09-15)։ The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) (անգլերեն)։ OUP USA։ ISBN 978-0-19-537614-2 
  2. Sagona (1956–2017) Antonio։ «Sagona, A. Remarks on the Iron Age of Eastern Anatolia»։ Çilingiroğlu, A. and Sagona, A. (eds), Anatolian Iron Ages 7 
  3. T Smith Adam։ «Late Bronze/Early Iron Age Fortresses of the Ararat and Shirak Plains, Armenia: Typological Gonsiderations» 
  4. Լճաշեն-Մեծամորյան մշակույթի բրոնզե գոտիները նույն ժամանակաշրջանի քանդակներում Archived 2017-11-01 at the Wayback Machine., Սոնա Մանուկյան
  5. Avetisyan Pavel։ «The pottery traditions of the Armenian Middle to Late Bronze Age ‘transition’in the context of Bronze and Iron Age periodization» 
  6. Damgaard Peter de Barros, Marchi Nina, Rasmussen Simon, Peyrot Michaël, Renaud Gabriel, Korneliussen Thorfinn, Moreno-Mayar J. Víctor, Pedersen Mikkel Winther, Goldberg Amy (2018-05)։ «137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes»։ Nature (անգլերեն) 557 (7705): 369–374։ ISSN 1476-4687։ doi:10.1038/s41586-018-0094-2 
  7. root։ «Ancient Y-DNA and mtDNA»։ Indo-European.eu (en-GB)։ Վերցված է 2021-08-02