Ալյասկա (անգլ.՝ Alaska Peninsula[1]), Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող թերակղզի, որը ողողվում է Բերինգի ծովի Բրիստոլի ծոցի և Խաղաղ օվկիանոսի ջրերով։

Ալյասկա
Map Alaska Peninsula NWR.png
ՏեսակԹերակղզի
ԵրկիրFlag of the United States.svg ԱՄՆ
ՎարչատարածքԱլյասկա
Երկարություն800 կիլոմետր
Մակերես1 500 000 կմ²
Ջրլիցի ափինԲերինգի ծով

Անվան ծագումնաբանությունԽմբագրել

«Ալյասկա» անվանումը ծագել է Ռուսական Ամերիկայի ժամանակաշրջանում և ձևավորվել է ալեուտական ​​արտահայտությունից, որը բառացիորեն նշանակում է «օբյեկտ, որին ուղղված է ծովի ազդեցությունը»[2][3][4]։

Անգլալեզու գրականության մեջ հանդիպում են նաև Aleut Peninsula[5] — «Ալեուտ թերակղզի» կամ «ալեուտների թերակղզի» և Aleutian Peninsula[6] — «Ալեուտի թերակղզի» անվանումները։

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

 
Վենիամինովի հրաբուխը, թերակղզու ամենաբարձր կետը, 1984 թվականին իր ժայթքման ժամանակ

Թերակղզու տարածքը Ալյասկա նահանգի հարավ-արևմտյան մասն է (ԱՄՆ)։ Երկարությունը մոտ 700 կմ է, լայնությունը՝ 170-ից 10 կմ։ Հիմնական լանդշաֆտը Ալեուտյան լեռնաշղթան է, որի գագաթները ակտիվ (Կատամայ 2047 մ) կամ հանգած հրաբուխներ են։ Ամենամեծ բարձրությունը 2507 մ է (Վենիամինովի հրաբուխ)։ Կան լեռնային տունդրաներ և փոքր սառցադաշտեր։ Հյուսիսարևմտյան ափի երկայնքով ցածրավայր է բազմաթիվ լճերով, ծածկված սուբարեկտիկական մարգագետիններով[7]։ Թերակղզու տարածքը գրեթե 22,000 կմ² է։ Թերակղզում առկա են երկաթի հանքաքարի և քարածուխի զգալի պաշարներ[8]։

1980 թվականից թերակղզու ափամերձ շատ կղզիներ վերաբերում են Ալյասկայի ծովային ազգային արգելոցին, իսկ թերակղզու զգալի մասը զբաղեցնում է Ալյասկայի թերակղզու ազգային արգելոցը։

ԿլիմաԽմբագրել

Տարեկան միջին տեղումները տատանվում է 610-ից 1650 մմ-ի սահմաններում։ Ափամերձ տարածքներում տեղի են ունենում ուժեղ փոթորիկներ, քամի և հեղեղներ։ Ձմեռվա միջին ջերմաստիճանը −11 °C-ից 1 °C է, միջին ամառային ջերմաստիճանը՝ 6 °C- ից 15 °C: Տարվա ցանկացած ժամանակ լեռներում սառնամանիքներ են լինում[9][10]։

ԲնակչությունԽմբագրել

Թերակղզին գործնականում անմարդաբնակ է, բացառությամբ մի շարք ձկնորսական գյուղերի[1]։

ՊատմությունԽմբագրել

Առաջին ռուս բնակիչները Ալյասկայում ափ են իջել 1732 թվականին։ Նրանք մասնավոր մորթի վաճառողներ էին։ Ռուսաստանի կառավարության կողմից նրանց աջակցությունը մեծացել է, մինչև 1799 թվականին ռուս-ամերիկյան ընկերության հաստատումը կայսր Պետրոս I-ի կողմից, որը փաստորեն սկսել է ղեկավարել գաղութը[11]։ 1867 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները թերակղզին գնեցին Ռուսաստանի կայսրությունից՝ Ալյասկայի վաճառքի մասին պայմանագրով[12]։

Բուսական և կենդանական աշխարհԽմբագրել

Թերակղզում բնակվում է գորշ արջերի մեծ պոպուլյացիա[1]։ Բացի այդ, թերակղզին հարուստ է փշատերև անտառով և մորթատու գազաններով, մասնավորապես, ծովային ջրասամույրներով և աղվեսներով։ Դատելով հնագիտական գտածոներից՝ թերակղզում նախկինում բնակվել են փղեր, գոմեշներ և ձիեր։ Թերակղզու գետերում և հարակից կղզիների արեոլներում մեծ քանակությամբ ձուկ, փոկեր և կետեր են բնակվում[8]։

Վարչական բաժանումԽմբագրել

Թերակղզում գտնվում են բորոներ՝ Արևմտյան Ալեուտյան կղզիներ, Արևելյան Ալեուտյան կղզիներ, Բրիստոլ Բեյ, Քենայ, Լեյք ընդ Պենինսուլա։

ՏնտեսությունԽմբագրել

Ալյասկայի նահանգը և մասնավորապես Ալյասկայի թերակղզին առանցքային դեր են խաղում ԱՄՆ-ի ձկնորսության ոլորտում։ 2019 թվականի տվյալների համաձայն՝ ԱՄՆ-ում ծովային մթերքների բեռնաթափման վայրերի թվում Ալյասկայի թերակղզին զբաղեցնում է յոթերորդ տեղը՝ բեռնաթափված արտադրանքի ծավալի առումով[13]։ Թերակղզում տնտեսության մեկ այլ կարևոր ճյուղ է մորթիների առևտուրը[8]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 «Alaska Peninsula»։ Encyclopedia Britannica 
  2. Aleut Dictionary: Unangam Tunudgusii / Bergsland, Knut. — Alaska Native Language Center, 1994. — ISBN 978-1-55500-047-9, at pp. 49 (Alaxsxi-x = mainland Alaska), 50 (alagu-x = sea), 508 (-gi = suffix, object of its action).
  3. Bright, William Native American Placenames in the United States. — Կաղապար:Нп3, 2007. — ISBN 978-0-8061-3598-4
  4. Ransom, J. Ellis. 1940. "Derivation of the Word «Alaska», " American Anthropologist n.s., 42: pp. 550—551
  5. Alexander M Ervin Cultural Transformations and Globalization: Theory, Development, and Social Change. — Routledge, 2016. — ISBN 978-1-317-26177-3
  6. Andrew Topf Stars aligning for Redstar Gold's Alaska flagship (mis) // Mining.com. — InfoMine, 2016.
  7. Аляска (полуостров) հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում 
  8. 8,0 8,1 8,2 «Аляска»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  9. «Chapter 7-Ecological Subregions of the United States»։ Fs.fed.us։ Վերցված է 2013-06-18 
  10. «Encyclopedia of Earth»։ Eoearth.org։ Վերցված է 2013-06-18 
  11. Montaigne Fen (2016-07-07)։ «Tracing Alaska's Russian Heritage»։ Smithsonian Journeys Travel Quarterly (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-04-11 
  12. Договор о продаже Аляски в Русской Викитеке.
  13. Marisa Monroe (2019-04-11)։ «Alaska dominates U.S. seafood industry»։ Clarksburg Caller (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-04-11-ին։ Վերցված է 2019-04-11