ԼԳԲՏ իրավունքները Հայաստանում

Հայաստանի Հանրապետությունում լեսբի(ուհի), գեյ, բիսեքսուալ և տրանսգենդեր (ԼԳԲՏ) համայնքի իրավունքները օրինական և սոցիալական բնագավառներում օրենսդրորեն չեն կարգավորվում։ Նույնասեռականությունը Հայաստանում 2003 թվականից ի վեր օրինական է։ Այնուամենայնիվ, չնայած այն ապաքրեականացվեց, տեղի լեսբի, գեյ, բիսեքսուալ և տրանսգենդեր (ԼԳԲՏ) քաղաքացիների իրավիճակը զգալիորեն չփոխվեց։ ԼԳԲՏ համայնքի շատ հայեր վախենում են, որ նրանք իրենց ընկերների, ընտանիքների, հասարակության կողմից կքարկոծվեն և կվտարվեն, որի պատճառը` սեռական կողմնորոշումը կամ գենդերային ինքնությունն է։ Վերջերս Հայաստանում ԼԳԲՏ համայնքը դարձել է ավելի լավ կապակցված սոցիալական լրատվամիջոցների շնորհիվ, թեև վախի զգացումը և անանունության ցանկությունը մնում են ազգային պահպանողական մշակույթի շնորհիվ։

ԼԳԲՏ իրավունքները Հայաստանում
Europe-Armenia.svg
Location of  ԼԳԲՏ իրավունքները Հայաստանում  (green)

in Europe  (dark grey)  –  [Legend]

Գենդերային ինքնություն/արտահայտություն-
Զինվորական ծառայությունԲացահայտ արգելք չկա: Այնուամենայնիվ, ԼԳԲՏ-ի անձինք հայտնաբերվել են իրենց սեռական կողմորոշման պատճառով:
Պաշտպանություն խտրականությունիցՍեռական կողմնորոշման վրա հիմնված խտրականությունը արգելող որևէ օրենք չկա
Ընտանեկան իրավունքներ
Հարաբերությունների
ճանաչում
Նույնսեռ զույգերի ամուսնությունը, որոնք կատարվել են արտասահմանում, ճանաչվել են 2017 թվականից [1]

Հոմոսեքսուալությունը մնում է տաբու թեմա՝ հայ հասարակության շատ մասերում։ 2012 թվականի ուսումնասիրության ժամանակ հայաստանցի լրագրողների 55%-ը հայտարարել է, որ նրանք կդադարեցնեն իրենց հարաբերությունները ընկերոջ կամ բարեկամների հետ, եթե նրանք պարզվեն որ գեյ են։ Բացի այդ, այս ուսումնասիրությունը պարզել է, որ հայաստանցիների 70%-ը գտնում է, որ ԼԳԲՏ համայնքը «տարօրինակ» է։ Ավելին, չկա ոչ մի իրավական պաշտպանություն ԼԳԲՏ անձանց համար, որոնց իրավունքները խախտվում են պարբերաբար։ Հայերի երիտասարդ սերունդը դեռևս աննկատելի է ԼԳԲՏ-ի բազմաթիվ խնդիրների շուրջ։

ԼԳԲՏ համայնքի շատ մարդիկ պնդում են, որ իրենց աշխատավայրում կամ իրենց ընտանիքից բռնության կոչեր են հնչում, և հետևաբար, ասում են, որ չեն բողոքարկել մարդու իրավունքների ոտնահարման կամ քրեական հանցագործությունների մասին բողոքի։

Այնուամենայնիվ, 2017 թվականից Հայաստանում ճանաչվում են նույնասեռ ամուսնությունները, որոնք կնքվել են երկրի սահմաններից դուրս։ Բացի այդ, 2011 թվականին, Հայաստանը ստորագրել է «համատեղ հայտարարություն բռնարարքներ և հարակից մարդու իրավունքների խախտումների հիման վրա սեռական կողմնորոշման և գենդերային ինքնության» Միավորված ազգերի օրենսդրությունը, դատապարտելով բռնության և խտրականության ԼԳԲՏ անձանց դեմ։


Նույնասեռական գործունեության օրինականությունըԽմբագրել

2003 թվականի ապրիլի 18-ից, հաշվի առնելով մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի պահանջները, նույնասեռականությունը Հայաստանում ապաքրեականացված է։

Հայաստանի Հանրապետությունը, ստորագրելով և վավերացնելով մի շարք միջազգային իրավական փաստաթղթեր, պարտավորվել է ստանձնել ձեռնարկելու կոնկրետ քայլեր՝ բարելավելու ԼԳԲՏ անձանց մարդու իրավունքների իրադրությունը Հայաստանում, ինչպես նաև պայքարելու ԼԳԲՏ անձանց հանդեպ սեռական կողմնորոշման և/կամ գենդերային ինքնության հիմքով ցանկացած տեսակի խտրականության, ատելության խոսքի, ատելության հիմքով հանցագործությունների դեմ։ Հատկանշական է իրավապահ, դատական մարմինների դերը՝ ԼԳԲՏ անձանց նկատմամբ ատելության հիմքով հանցագործությունների բացահայտման և արդարացի պատասխանատվության ու պատժի ենթարկման գործում, սակայն, հիմք ընդունելով ինչպես մի շարք միջազգային կառույցների և կազմակերպությունների, ինչպիսիք են՝ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ, ՌԱԵՀ , Իլգա-Եվրոպա, Ամնեսթի Ինթերնեշնլ և այլն, այնպես էլ՝ ներպետական կառույցների զեկույցները, հետազոտությունները, հաշվետվությունները՝ պետական քաղաքականությունը խտրականության բացառման և իրավահավասարության ապահովման ոլորտում արդյունավետ չէ, թե՛ օրենսդրական, թե՛ գործնական առումով։

Համաձայնության տարիքը 16 է, անկախ սեռից և սեռական կողմնորոշումից: Այդ է փաստում նաև 2018թ.-ի օգոստոսին Շուռնուխ գյուղում իրական կամ ենթադրյալ սեռական կողմնորոշման և/կամ գենդերային ինքնության հիմքով պայմանավորված բռնության գործադրումը 9-ը երիտասարդների, այդ թվում՝ ԼԳԲՏ անձանց և ակտիվիստների նկատմամբ։

Համաձայնության տարիքը 16 է, անկախ սեռից և սեռական կողմնորոշումից:


Նույնասեռ ամուսնության ճանաչումԽմբագրել

Նույնասեռ ամուսնությունները և քաղաքացիական միությունները Հայաստանում օրինական չեն և սահմանադրությունը սահմանափակում է ամուսնությունը միայն հակառակ սեռի զույգերի միջև :

2017 թվականի հուլիսի 3-ին Արդարադատության նախարարությունը հայտարարեց, որ արտերկրում իրականացված բոլոր ամուսնությունները գործում են Հայաստանում, այդ թվում, նույն սեռի մարդկանց միջև ամուսնությունները: Սա Էստոնիայից հետո Հայաստանին դարձրեց նախկին Սովետական ​​Միության երկրորդ երկիրը, որը ճանաչում է արտասահմանում կնքված նույնասեռ ամուսնությունները:


ՈրդեգրումԽմբագրել

Հայաստանում նույնասեռ զույգերին չի թույլատրվում երեխաների որդեգրումը , և նման օրենսդրության շուրջ հայտնի բանավեճ չկա:


Ռազմական ծառայությունԽմբագրել

Ըստ Հելսինկյան Իրավունքների կոմիտեի, 2004 թվականին ներքին պաշտպանության նախարարության հրամանագիրը արդյունավետ կերպով արգելում է գեյ տղամարդկանց ծառայել զինված ուժերում:


ԼԳԲՏ էմիգրացիայիԽմբագրել

Հայաստանում ԼԳԲՏ էմիգրացիայի առանձնահատուկ խթանիչ գործոններն են՝ ֆիզիկական անվտանգության սպառնալիքները և անպաշտպանությունը պետությունից, ընտանիքից մերժվածությունը կամ մերժված լինելու վախը, ազատ ինքնադրսևորման և ինքնության ճանաչման սահամանափակումները, մեկուսացումը, հոգեբանական ճնշումները, սոցիալական կարգավիճակի կորուստը և կորստի վախը, շանտաժը, ճնշումները և այլն: Փաստորեն մնացած մասն ապավինում է որոշ իրավապաշտպան կազմակերպությունների օգնությանը կամ մեկուսանում է, կամ էլ շարունակում է ապրել օրըստօրե աճող ատելության մթնոլորտում, խտրականության և բռնության ենթարկվելու վախի և իրական վտանգի պայմաններում։

ԿենսապայմաններԽմբագրել

Հակահայկական գենդերային օրենքի վերացման արդյունքում Հայաստանում հայտնաբերվել է զարգացող ԼԳԲՏ իրավունքների շարժման մի շարք նշաններ։ 2003 թվականի հոկտեմբերին Երևանում հավաքվեց 15 ԼԳԲՏ -ից բաղկացաց մի խումբ, որը ստեղծեց կազմակերպություն, որը սկզբում անվանվեց GLAG-ի (Gay և Lesbian Armenian Group): Սակայն մի քանի հանդիպումից հետո մասնակիցները չկարողացան հասնել իրենց նպատակին:

1998 թվականին Նյու Յորքի հայ գեյերի և լեսբիների հայկական ասոցիացիան հիմնադրվել է ԼԳԲՏ սփյուռքահայերին աջակցելու համար: 

2007 թվականին, Pink Armenia,  մեկ այլ ՀԿ, ի հայտ է խթանել հանրային իրազեկությունը ՄԻԱՎ-ի և այլ սեռավարակների ( սեռական ճանապարհով փոխանցվող վարակների ) կանխարգելումը: Pink- ը հետազոտություն է իրականացնում Հայաստանում ԼԳԲՏ անձանց կարգավիճակի վերաբերյալ, համագործակցելով հոմոֆոբիայի դեմ պայքարելու այլ ՀԿ-ների հետ:

2012 թվականի մայիսի 8-ի առավոտյան 5։30-ի սահմաններում անհայտ անձինք պայթեցրել են Diy փաբը։ ահաբե պայթյունը ատելության նշան էր, այս ահաբեկչական գործողությունը տեղի ունեցավ քանի որ փաբում հաճախակի հավաքվում էին ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչներ։

Խոսքի ազատությունԽմբագրել

2013 թ. Հայաստանի ոստիկանությունը առաջարկեց «ոչ ավանդական սեռական հարաբերություններ» և «LGBT» «քարոզչություն» իրականացնելը երիտասարդներին օրենքով նմանօրինակ օրենքում, որը նման էր ռուսական գիշերային օրենքին:  Ոստիկանության մամուլի քարտուղար Աշոտ Ահարոնյանը հայտարարեց, որ օրինագիծը առաջարկել է հանրության կողմից միասեռականության տարածման վախի պատճառով: Բացի այդ, ՀԿ-ները, այդ թվում `« Pink Armenia »-ն, պնդում էին, որ դա հանրության շրջանում տարբեր հասարակական-քաղաքական հարցերից շեղելու փորձ էր: Օրինագիծը վերջապես չկարողացավ անցնել:

Իրավունք թերթի միջադեպըԽմբագրել

2014 թ. Մայիսի 17-ին «Իրավունք» թերթը լույս է տեսել մի հոդված, որտեղ նշվում էր տասնյակ մարդկանց ֆեյսբուքյան հաշիվների ցանկը Հայաստանի ԼԳԲՏ համայնքից `կոչելով նրանց« Զօմբիներ »և մեղադրեց նրանց միջազգային հոմոսեքսուալ լոբբիի շահագրգռվածությունը:  Այդ թերթի դատի են տվել և տեղափոխվել հայկական վերաքննիչ դատարանին, որտեղ դատավորները հայտարարել են, որ այդ թերթը չի վիրավորել, որևէ մեկին, և հրամայել է հայցվորներին վճարել 50.000 դրամ, որպես փոխհատուցում թերթի և նրա խմբագիր Հովհաննես Գալաջյանի.  Շատերը տեսնում են սա համահունչ Հայաստանի քայլ հեռու Եվրոպական Միության , քանի որ հայաստանը կողմ է քվեարկել է միանալ Եվրասիական տնտեսական միությանը հիմնականում գերակշռում է հիմնականում հոմոֆոբիկ Ռուսաստանի:

ԼԳԲՏ թեմատիկ պաստառների հետ կապված սկանդալԽմբագրել

2017 թվականի մայիսի 25-ին Երևանի կենտրոնում՝ Կարապի լճի և Ֆրանսիայի հրապարակի մոտակայքում ԼԳԲՏ անձանց թեմաներով սոցիալական գովազդի պաստառներ էին հայտնվել, սակայն Երևանի քաղաքապետարանը հայտարարել էր, որ այդ պաստառները ապօրինի են և ապամոնտաժել է դրանք[2]։

2017 թվականի մայիսի 30-ին Հանրային տեղեկատվության և գիտելիքի կարիք իր հերթին հայտարարել է, որ այդ պաստառները տեղադրվել են այդ կազմակերպության պատվերով՝ 2017 թվականի մայիսի 24-ին կնքված պայմանագրի հիման վրա, համաձայն որի պաստառները պետք է գովազդային վահանակների վրա պահպանվեին մինչև 2017 թվականի հունիսի 24-ը: Կազմակերպությունը նշում է, որ պաստառների հրապարակումից 2 օր անց՝ մայիսի 27-ին, պաստառները հեռացվել են գովազդները տեղադրող կազմակերպության կողմից` առանց պատվիրատուին տեղյակ պահելու: 2017 թվականի մայիսի 27-ին՝ Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի արտաքին ձևավորման և գովազդի վարչության պետ Արազ Բաղդասարյանը իր ֆեյսբուքյան էջում նշել է, որ այդ պաստառները տեղադրված են եղել «ապօրինի»[3]:

Հանրային տեղեկատվության և գիտելիքի կարիք ՀԿ-ն հայտարարել է, որ «Երևանի քաղաքապետարանի գործունեություն գնահատում ենք որպես կամայականություն, որով վերջինս ոտնահարել է կազմակերպության և ԼԳԲՏ անձանց խոսքի ազատության իրավունքը, դրսևորել է խտրական վերաբերմունք` պայմանավորված պաստառների բովանդակությամբ»[3]:

Ցուցանիշներ ամբողջ Եվրոպայի հիման վրաԽմբագրել

2018 թվականի տվյալներով, որոնք ամփոփվել են 2019-ին, Հայաստանը` եվրոպական 49 երկրների մեջ զբաղեցնում է 47-րդ հորիզոնականը, առաջ անցնելով միայն հարևան 2 երկրներից`Թուրքիայից և Ադրբեջանից,որոնց ցուցանիշները ամենավատն են եվրոպական երկրների շարքերում, իսկ հյուսիսային հարևան Վրաստանում հակառակ պատկերն է,նա գտնվում է 25-րդ հորիզոնականում: Ինչպես նաև 2017 թվականի Հուլիսի 3-ին ընդունվեց որոշվում որով Հայաստանից դուրց ամուսնությունները կնդունվեն երկրում ներառելով նաև գեյերի ամուսնությունը, այսպիսով Հայաստանը դարձավ Խորհրդային Միության 2-րդ երկիրը Էստոնիայից հետո, որն ընդունեց դա:

 
Ըստ Rainbow Europe ի տվյալների 2016/17 Մայիս

Ըստ Rainbow Europe - ի ուսումնասիրությունների 2016 թվականի վերջի պատկերը, որում ցուցադրվում է բնակչության վերաբերմունքը ԼԳԲՏ մարդկանց մասին, ամենավատ ցուցանիշները Հայաստանի , Ռուսաստանի և Ադրբեջանի վերաբերմունքն է.

Երկիրը %
1 Մալթա 90,35
2 Բելգիա 73,08
3 Լյուքսեմբուրգ 70,40
4 Ֆինլանդիա 69,27
5 Դանիա 67,86
6 Նորվեգիա 67,62
7 Պորտուգալիա 66,35
8 Ֆրանսիա 62,78
9 Մեծ Բրիտանիա 61,78
10 Շվեդիա 61,70
11 Իսպանիա 59,98
12 Նիդերլանդներ 49,88
13 Ավստրիա 49,14
14 Հունաստան 49,05
15 Գերմանիա 48,13
16 Խորվաթիա 46,93
17 Իռլանդիա 46,77
18 Իսլանդիա 46,53
19 Հունգարիա 41,27
20 Սլովենիա 40,37
21 Էստոնիա 37,68
22 Մոնտենեգրո 36,48
23 Բոսնիա և Հերցեգովինա 36,05
24 Ալբանիա 31,39
25 Վրաստան 30,26
26 Սլովակիա 29,69
27 Շվեյցարիա 29,35
28 Կոսովո 28,23
29 Անդորրա 27,92
30 Սերբիա 27,58
31 Չեխիա 26,15
32 Լիտվա 23,35
33 Կիպրոս 22,68
34 Իտալիա 21,53
35 Ուկրաինա 21,52
36 Ռումինիա 21,32
37 Բուլղարիա 19,74
38 Լեհաստան 17,76
39 Լատվիա 17,48
40 Հյուսիսային Մակեդոնիա 15,99
41 Մոլդովա 14,44
42 Լիխտենշտեյն 14,07
43 Բելառուս 13,43
44 Սան Մարինո 13,19
45 Մոնակո 11,29
46 Ռուսաստան 10,20
47 Հայաստան 6,49
48 Թուրքիա 5,16
49 Ադրբեջան 3,33

Ամփոփիչ աղյուսակԽմբագրել

Նույնասեռական հարաբերությունների ապաքրեականացում   (2003-ից)
Սեռական համաձայնության հավասար տարիք   (2003-ից)
Հակախտրականական օրենքներ աշխատանքի ոլորտում  
Հակախտրականական օրենքներ ապրանքների և ծառայությունների տրամադրման ոլորտում  
Հակախտրականական օրենքները այլ ոլորտներում (ընդգրկելով՝ անուղղակի խտրականություն, ատելության խոսք)  
Նույնասեռական ամուսնություններ  
Նույնասեռական զույգերի ճանաչում  /  (2017-ից)
Step-child որդեգրում միասեռական զույգերի կողմից  
Համատեղ որդեգրություն նույնասեռական զույգերի կողմից  
Գեյերը և լեսբիները ազատորեն ծառայում են զինված ուժերում  / 
Իրավաբանական սեռը փոխելու իրավունք  
Էքստրակորպորալ բեղմնավորման մատչելիություն լեսբուհիների համար  
Կոմերցիոն սուռոգատությունը արական նույնասեռական զույգերի համար  
ՏՍՏ-ներին թույլատրված է եղել արյան դոնոր  

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել