Թիրեոտրոպ հորմոն

քիմիական միացություն

Թիրեոտրոպ հորմոն, կամ ԹՏՀ, թիրեոտրոպին, թիրոտրոպին (անգլ.՝ thyrotropine, TSH, thyroid stimulating hormone), հիպոֆիզի առաջային բլթի կողմից արտադրվող տրոպային հորմոն։

Թիրեոտրոպ հորմոն, ալֆա
Բնորոշիչներ
ՍիմվոլCGA
Alt. symbolsHCG, GPHa, GPHA1
Entrez1081
HUGO1885
OMIM118850
RefSeqNM_000735
UniProtP01215
Այլ տվյալներ
ԼոկուսՔրոմ. 6 q14-q21

Քիմիական բաղադրությունԽմբագրել

Քիմիական կառուցվածքի առումով թիրոտրոպինը գլիկոպրոտեին հորմոն է։

Թիրեոտրոպ հորմոնը բաղկացած է երկու ենթամիավորներից (α և β), որոնք կապված են ոչ կովալենտային կապով։ α-ենթամիավորը առկա է նաև այլ հորմոններում (ֆոլիտրոպին, լյուտրոպին, խորիոնային գոնադոտրոպին

Այս հորմոններից յուրաքանչյուրն ունի նաև β-ենթամիավոր, որն ապահովում է հորմոնների հատուկ կապը նրանց ընկալիչների հեետ։

Թիրոտրոպինի ընկալիչները հայտնաբերվում են վահանաձև գեղձի էպիթելային բջիջների մակերեսին։ Առանձին ենթամիավորները ոչ ակտիվ են։ Ազատ թիրոտրոպինը ազդում է նաև ադենոհիպոֆիզի վրա, ինչի արդյունքում այն արգելակում է դրա սինթեզը։

Նմանատիպ հորմոն է արտազատվում նաև էպիֆիզում։

 
Thyroid system

Թիրոտրոպինի արտազատման կարգավորումԽմբագրել

Թիրոտրոպինի արտազատումը կարգավորվում է բացասական հետադարձ համակարգով, ինչպես նաև հատուկ գործոններով, որոնք արտազատվում են ենթատեսաթմբի նեյրոսեկրետորային բջիջների կողմից։

Ֆիզիոլոգիական դերԽմբագրել

Թիրոտրոպինը, ազդելով վահանաձև գեղձի էպիթելային բջիջների մակերեսի հատուկ ընկալիչների վրա, խթանում է թիրոքսինի արտադրությունն ու ակտիվացումը։ Թիրոտրոպինի ընկալիչը պատկանում է թաղանթային GPCR-ների գերընտանիքին՝ զուգորդված Gs սպիտակուցի հետ (սպիտակուց, որը ակտիվացնում էադենիլատցիկլազին)։ Ակտիվացնելով ադենիլատցիկլազը՝ այն մեծացնում է յոդի ընդունումը գեղձի բջիջների կողմից։ cAMP-ի մակարդակի հետագա բարձրացումը որոշում է TSH-ի ազդեցությունը տրիյոդոթիրոնինի (T3) և թիրոքսինի (T4) կենսասինթեզի վրա (սինթեզը տևում է մոտ մեկ րոպե), որոնք աճն ու զարգացումը կարգավորող ամենակարևոր հորմոններն են։

Բացի այդ, թիրոտրոպինն ունի երկարաժամկետ ազդեցություն, որոնց դրսևորումը տևում է մի քանի օր։

Ինչպես օրինակ, սպիտակուցների, նուկլեինաթթուների, ֆոսֆոլիպիդների սինթեզի ավելացում, վահանաձև գեղձի բջիջների քանակի և չափի ավելացում։

Արյան մեջ ազատ T4-ի և TSH-ի կոնցենտրացիաների միջև կա հետադարձ կապ. որոշակի մակարդակի թիրոքսինի (T4) կոնցենտրացիայի գերազանցումը հանգեցնում է TSH-ի արտադրության նվազմանը, և հակառակը, T4-ի կոնցենտրացիայի իջեցումը մեծացնում է հորմոնի արտադրությունը։

Թիրոտրոպինը, որը գործում է վահանաձև գեղձի TSH-ի ծայրամասային ընկալիչների վրա, նաև մեծացնում է ծայրամասային հյուսվածքների սելեն կախյալ մոնոդեյոդինազի ակտիվությունը և հյուսվածքների ընկալիչների զգայունությունը թիրոիդ հորմոնների նկատմամբ, դրանով իսկ, հյուսվածքները «պատրաստում» է վահանաձև գեղձի հորմոնների ազդեցությանը։

Թիրոտրոպինի առանձնահատկություններըԽմբագրել

Թիրոտրոպինի համար բնորոշ են արտազատման ամենօրյա տատանումները։

Արյան մեջ TSH-ի ամենաբարձր կոնցենտրացիան նկատվում է գիշերը ժամը 2-4-ին, այն փոքր-ինչ նվազում է մինչև առավոտյան 6-8-ը, TSH-ի ամենափոքր քանակությունը զգացվում է ժամը 17-19-ին։

Գիշերը արթնանալիս այս հորմոնի արտազատման նորմալ ռիթմը խախտվում է։ Հղիության ընթացքում թիրոտրոպինի կոնցենտրացիան նվազում է։ Նաև տարիքի հետ TSH-ն փոքր-ինչ շատանում է, հորմոնի արտազատումը նվազում է գիշերը։

Բարձր կոնցենտրացիաների և երկարատև ազդեցության դեպքում թիրոտրոպինը առաջացնում է վահանաձև գեղձի հյուսվածքի պրոլիֆերացիա, դրա չափի և զանգվածի ավելացում, դրանում կոլոիդի քանակի ավելացում, այսինքն՝ նրա ֆունկցիոնալ հիպերտրոֆիա։

ՆշումներԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ՀղումներԽմբագրել

  • Березов Т. Т., Коровкин Б. Ф. Биологическая химия. — 2-е изд. — М.: Медицина, 1990. — 528 с.
  • Основы эндокринологии. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Медицина, 1994. — 384 с. — 5000 экз. — ISBN 5-211-03251-9