Քեյնսյան խաչը մակրոէկոնոմիկական մոդել է, տնտեսական գործակալների ծախսերի և գների մակարդակի միջև դրական կախվածության գրաֆիկական պատկերը[1][2]:

Ընդհանուր բնույթը և հիմնական փոփոխականներըԽմբագրել

Արտադրության անկման հետևանքով առաջ եկող նշանակալի կորուստներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է ամբողջական պահանջարկի կարգավորմանը միտված ակտիվ պետական քաղաքականություն: Այդ պատճառով, Քեյնսի տնտեսագիտական տեսությունը հաճախ անվանում են ամբողջական պահանջարկի տեսություն: Մակրո­մակարդակում ամբողջական առաջարկի և ամբողջական պահանջարկի ընդհանուր հավասարակշռության խախտումը պայմանավորված է պլանավորված և փաստացի ծախսերի, ինչպես նաև խնայողությունների և ներդրումների տարբերությամբ: Փաստացի ներդրումները ներառում են ինչպես պլանավորված, այնպես էլ չպլանա­վորված ներդրումները, այսինքն` ապրանքանյութային պաշարներում ներդրում­ների չնախատեսված փոփոխությունները: Օրինակ, երբ ամբողջական առաջարկը գերազան­ցում է ամբողջական պահանջարկին, ապա արտադրված, բայց չիրացված և պահեստավորված արտադրանքը հաշվառվում է որպես ներդրումներ անպրանքա­նյու­թային պաշարներում: Արդյունքում, այդօրինակ չպլանավորված ներդրումները իրակա­նաց­նում են հավասարակշռող մեխանիզմի գործառույթ` միմյանց համապատասխանեցնելով խնայողությունների ու ներդրումների փաստացի մեծությունները և հաստատելով մակրոտնտեսական հավասարակշռություն: Պլանավորված (նախատեսվող) ծախսերը ներկայացնում են այն գումարը, որը տնային տնտեսություն­ները, ֆիրմաները, պետությունը և արտաքին աշխարհը նախատեսում են ծախսել ապրանքներ և ծառայություններ ձեռք բերելու վրա: Իրական ծախսերը նախատեսվողից տարբերվում են այն ժամանակ, երբ ֆիրմաները ստիպված են լինում իրականացնել չնախատեսված ներդրումներ պաշարներում վաճառքի մակարդակի անակնկալ փոփոխությունների հետևանքով:

Պլանավորվող ծախսերի ֆունկցիան   գրաֆիկորեն արտահայտվում է որպես սպառման ֆունկցիա  , որը «տեղաշարժված» է դեպի վեր   մեծության չափով: Այս դեպքում վերլուծության պարզության համար ենթադրվում է, որ զուտ արտահանման մեծությունը ինքնավար է (ավտոնոմ է) ամբողջական եկամտի դինամիկայի նկատմամբ և այդ պատճառով զուտ արտահանման մեծությունն ամբողջապես ներառվել է ինքնավար ծախսերում`  :

Զուտ արտահանման ֆունկցիայի բանաձևն հետևյալ տեսքն ունի

 

որտեղ՝   - զուտ արտահանում, g - ինքնավար (ավտոնոմ զուտ արտահանում), m´- ներմուծման սահմանային հակում, Y - ամբողջական եկամուտ:

Ներմուծման սահմանային հակումը ներմուծված ապրանքների վրա կատարված ծախսերի հավելաճի տեսակարար կշիռն է եկամտի ցանկացած փոփոխության դեպքում:

 

որտեղ՝

ΔM – ներմուծման վրա կատարված ծախսերի փոփոխություն ΔY - եկամտի փոփոխություն

Հաշվի առնելով զուտ արտահանման ֆունկցիան, ինքնավար (ավտոնոմ) ծախսերի մեծությունը հավասար կլինի`  : Ավոտոնոմ ծախսերի կառուցվածքում զուտ արտահանման փոփոխության ազդեցու­թյունը դիտարկելիս հարկ է ուշադրություն դարձնել այն իրողությանը, որ վերջինիս բաղադրիչները` արտահանումը և ներմուծումը, տարբեր կերպ են արձագանքում ամբող­ջա­կան եկամտի փոփոխությանը: Այսպես, ամբողջական եկամտի աճը նպաստում է ներմուծման մեծացմանը, քանզի սպառողները և ներդրողները, լրացուցիչ եկամուտ ստանալով, դրանք ծախսում են ինչպես հայրենական արտադրության, այնպես էլ ներմուծ­ված ապրանքներ գնելու վրա: Երկրում ամբողջական եկամտի աճը որևէ ազդեցություն չի թողնում արտահանման մեծության վրա, քանզի այն ավելի շուտ կախված է այն երկրում ամբողջական եկամտի աճից, ուր արտահանվում են հայրենական ապրանքներն ու ծառայությունները (այս դեպքում էական նշանակություն ունի ներմուծող երկրում ամբողջական եկամտի աճը): Հետևաբար, ամբողջական եկամտի և զուտ արտահանման դինամիկաների միջև առկա է բացասական կախվածություն, ինչն էլ արտացոլվում է զուտ արտահանման ֆունկցիայի բանաձևում:

Գրաֆիկի կառուցումԽմբագրել

 
Քեյնսյան խաչ

Վերը ներկայացվածից ակնհայտ է, որ պլանավորվող և փաստացի ծախսերի հարա­բերակ­ցությունը գրաֆիկորեն պատկերելու դեպքում, պլանավորվող (նախատեսվող) ծախսերի կորը հատում է այն կորը, որի վրա իրական և նախատեսվող ծախսերը հավա­սար են միմյանց (այսինքն Y=E կորի) ինչ-որ A կետում: Ներկայաց­ված գրաֆիկը ստացել է Քեյնսյան խաչ անվանումը: Y=E կորի վրա մշտապես առկա է փաստացի ներդրումների և խնայողությունների հավասարություն: A կետում, որտեղ եկամուտը հավասար է պլանավորվող ծախսերին, ձեռք է բերվում նախատեսվող և փաստացի ներդրումների և խնայողությունների հավասարություն, կամ այլ խոսքով հաստատվում է մակրոտնտեսական հավասարակշռություն: Եթե արտադրության փաստացի ծավալը գերազանցում է հավասարակշռված ծավալը  , ապա դա նշանակում է, որ գնորդները ձեռք են բերում ավելի քիչ ապրանքներ, քան արտադրում են ֆիրմաները, կամ AD < AS: Չիրացված արտադրանքը վերածվում է ապրանքանյութական պաշարների, որոնք աճում են, իսկ դա, իր հերթին, ստիպում է ֆիրմաներին կրճատել արտադրությունն ու զբաղվածությունը, ինչն, արդյունքում կրճատում է ՀՆԱ-ն:  -ը շարունակաբար կրճատվում է մինչև  , այսինքն եկամուտը և նախատեսվող ծախսերը հավասարվում են: Համապատասխանաբար, հավասարակշռու­թյուն է ձեռք բերվում ամբողջական պահանջարկի և առաջարկի միջև AD=AS:

Եվ ընդհակառակը, եթե փաստացի թողարկման   ծավալը փոքր է   թողարկման հավասարակշռված ծավալից, ապա դա նշանակում է, որ ֆիրմաներն արտադրում են ավելի քիչ քանակությամբ ապրանքներ ու ծառայություններ, քան պատրաստ են գնել սպառողները, այսինքն` AD>AS: Նման իրավիճակում ավելցուկային պահանջարկը բավարարվում է ֆիրմաների տնօրինած ապրանքանյութային պաշարների չպլանավոր­ված կրճատմամբ, ինչն անհրաժեշտ խթաներ է ստեղծում թողարկման ծավալը և զբաղվածությունը մեծացնելու համար: Արդյունքում, ՀՆԱ-ն աստիճանաբար մեծանում է, ինչը գրաֆիկորեն արտահայտվում է  -ից   տեղաշարժով` մինչև AD=AS հավասա­րակշռության հաստատումը: Ըստ քեյնսյան տեսության՝ ամբողջական ծախսերն են որոշում արտադրության ծավալը և զբաղվածության մակարդակը: Տնտեսությունում կարող է ծագել կամ գործազրկություն, կամ ինֆլյացիա, բայց այդ երկուսը միասին չեն կարող լինել:

Թողարկման հավասարակշռված մակարդակի տատանումները և ավտոնոմ ծախսերի բազմապատկիչըԽմբագրել

Թողարկման հավասարակշռված մակարդակը կարող է տատանվել ամբողջական ծախսերի բաղադրիչներից յուրաքանչյուրի`սպառման, պետական ծախսերի, ներդրումների և զուտ արտահանման, փոփոխության հետևանքով: Այս բաղադիրչներից ցանկացածի աճի դեպքում պլանավորվող ծախսերի կորը տեղաշարժվում է դեպի վեր`նպաստելով թողարկման հավասարակշռված մակարդակի աճին: Եվ ընդհակառակը, ամբողջական պահանջարկի բաղադրիչներից ցանկացածի նվազման դեպքում կրճատվում են զբաղվածությունն ու թողարկման հավասարակշռված ծավալը: Ավտոնոմ (ինքնավար) ծախսերի ցանկացած բաղադրիչի հավելաճը պրակտիկայում հանգեցնում է ամբողջական եկամտի ոչ թե նույն, այլ որոշակիորենավելի մեծ չափով մեծացմանը`շնորհիվ բազմապատկիչ էֆեկտի`  : Ավտոնոմ (ինքնավար) ծախսերի բազմապատկիչը հավասարակշռված ՀՆԱ փոփոխության (հավելաճի) հարաբերությունն է ինքնավար ծախսերի ցանկացած բաղադրիչի փոփոխությանը (հավելաճին):

 

որտեղ` m - ինքնավար ծախսերի բազմապատկիչ,   – Հավասարակշռված ՀՆԱ փոփոխություն,   – Y- ի դինամիկայից անկախ ինքնավար ծախսերի փոփոխություն

Բազմապատկիչը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է ամբողջական եկամտի հավելաճը գերազանցում ինքնավար (ավտոնոմ) ծախսերի հավելաճին: Այլ խոսքով, բազմապատկիչ էֆեկտի բովանդակությունը հանգում է ավտոնոմ ծախսերի և ամբողջական եկամտի փոփոխությունների միջև առկա հետևյալ փոխազդեցություններին։ Որևէ բաղադրիչի մեկանգամյա փոփոխությունը առաջ է բերում ՀՆԱ-ի կամ ամբողջական եկամտի բազմակի փոփոխություն: Եթե, օրինակ, ինքնավար սպառումը մեծանում է   չափով, ապա դրա արդյունքում նույն չափով մեծանում են ամբողջական ծախսերն ու Y եկամուտը, ինչն, իր հերթին, առաջ է բերում սպառման երկրորդային աճ, բայց արդեն MPC *  , որի արդյունքում մեծանում է դարձյալ ամբողջական եկամուտը, հետո կրկին` սպառումը և այդպես շարունակ` ձևավորելով «եկամուտներ – ծախսեր» շրջապտույտը:

    AD   Y   C   AD   Y   C   AD   Y   և այլն:

Այս պարզագույն սխեմայից ակնհայտ է դառնում, որ ինքնավար ծախսերից C-ի կամ G-ի,  -ի հարաբերականորեն ոչ մեծ փոփոխությունը կարող է առաջ բերել զբաղվածության և թողարկման մակարդակի նշանակալի փոփոխություն: Բազմապատկիչի էֆեկտի պատճառով կառավարության հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական խնդիրներից է դառնում տնտեսության կայունարարների այնպիսի համակարգի ստեղծումը, որոնք հնարավորություն կտան թուլացնել ինքնավար ծախսերի բազմապատկիչ ազդեցությունը` նվազեցնելով սպառման սահմանային հակման (MPC) մեծությունը: Այս խնդիրն առավել բարդ է դառնում խթանվող ներդրումների պայմաններում, քանզի արտադրության յուրաքանչյուր հերթական փուլից հետո ամբողջական եկամտի աճը մեծացնում է ոչ միայն վերջնական սպառմանն ուղղված ծախսերը, այլև խնայողություններն ու հետևաբար` ներդրումները, ինչի գումարային արդյունքը լինում է գերբազմապատկիչ էֆեկտը:

Ռեցեսիոն և ինֆլյացիոն ճեղքվածքներ: Խնայողության պարադոքսԽմբագրել

Ռեցեսիոն (ետաճման) ճեղքվածք . սա այն մեծությունն է, որի չափով հարկ է, որ աճի ամբողջական պահանջարկը (ամբողջական ծախսերը), որպեսզի հավասարակշռված ՀՆԱ-ն աճի մինչև լրիվ զբաղվածությամբ ոչ ինֆլյացիոն մակարդակ: Եթե թողարկման փաստացի և Yo հավասարակշռված ծավալը փոքր է թողարկման Y* ներուժային մակարդակից, ապա ամբողջական պահանջարկը արդյունավետ չէ, քանզի ամբողջական ծախսերը բավարար չեն տնտեսությունում ռեսուրսների լրիվ զբաղվածություն ապահովելու համար, թեև Yo կետում ձեռք է բերվել AD=AS հավասարակշռություն:

 
Ռեցեսիոն ճեղքվացք

Ռեցեսիոն ճեղքվածքը հաղթահարելու և ռեսուրսների լրիվ զբաղվածություն ապահովելու համար անհրաժեշտ է խթանել ամբողջական պահանջարկը, որի արդյունքում ամբողջական ծախսերի կորը կտեղաշարժվի վեր, իսկ հավասարակշռությունը A կետից B կետ: Ընդ որում ամբողջական հավասարակշռված եկամտի ∆Y հավելաճը կկազմի`

∆Y= Ռեցեսիոն ճեղքի մեծություն x ինքնավար ծախսերի բազմապատկիչի մեծություն

Ինֆլյացիոն ճեղքվածք՝ մեծություն, որի չափով հարկ է, որ կրճատվի ամբողջական պահանջարկը (ամբողջական ծախսերը), որպեսզի հավասարակշռված ՀՆԱ-ն նվազի մինչև լրիվ զբաղվածությամբ ոչ ինֆլյացիոն մակարդակ: Եթե թողարկման փաստացի հավասարակշռված մակարդակը Yo –ն մեծ է Y* ներուժային մակարդակից, ապա դա նշանակում է, որ ամբողջական ծախսերը կամ ամբողջական պահանջարկը ավելցուկային են և գերազանցում են ամբողջական առաջարկին: Նման իրավիճակը տնտեսությունում առաջ կբերի գների (ինֆլյացիայի) աճ, քանզի ֆիրմաները, ռեսուրսների լրիվ զբաղվածության պատճառով, հնարավորություն չեն ունենա ընդլայնել արտադրությունը և բավարարել առկա պահանջարկը:

 
Ինֆլյացիոն ճեղքվածք

Ինֆլյացիոն ճեղքի հաղթահարումը ենթադրում է ամբողջական պահանջարկի զսպում և հավասարակշռության տեղաշարժը A կետից B կետ: Ընդ որում հավասարակշռված ամբողջական եկամտի ∆Y կրճատումը կկազմի`

∆Y= Ինֆլյացիոն ճեղքի մեծություն x ինքնավար ծախսերի բազմապատկիչի մեծություն

Խնայողության պարադոքսը – հասարակության փորձերը շարունակաբար ավելի շատ խնայել, քան ծախսել, արդյունքում կա՛մ անփոփոխ է թողնում խնայողությունների ծավալը, կա՛մ անգամ կրճատում է այդ ծավալը: Պարադոքսի էությունն այն է, որ եթե խնայողությունների հավելաճը չի ուղեկցվում ներդրումների հավելաճով, ապա տնային տնտեսությունների ավելի շատ խնայելու ցանկացած փորձ դատապարտված է անհաջողության հավասարակշռված ՀՆԱ-ի կրճատման հետևանքով, ինչն, իր հերթին, պայմանավորված է բազմապատկիչի (մուլտիպլիկատոր) էֆեկտով:

 
Խնայողությունների պարադոքս

Տնտեսությունը սկսում է գործառել A կետում: Տնտեսական անկման սպասումները ստիպում են տնային տնտեսություններին ավելի շատ խնայել վատթարացող տնտեսական պայմաններին դիմակայելու համար: Խնայողությունների կորը տեղաշարժվում է S-ից S’, իսկ ներդրումները մնում են նույն մակարդակի I վրա: Խնայողությունների մեծացումն ուղեկցվում է սպառողական ծախսերի կրճատմամբ, ինչը բազմապատկիչ էֆեկտով նվազեցնում է ամբողջական եկամուտը Yo -ից Y 1 : Ամբողջական եկամտի կրճատման հետևանքով խնայողությունների նոր կորը կհատվի ներդրումների I կորի հետ և դրանց մակարդակը B կետում կմնա նույնը, ինչ նախկինում էր: Այլ իրավիճակ կստացվի, եթե խնայողությունների աճին զուգահեռ մեծանա նաև ներդրումների ծավալը, ինչը ներդրումների կորը կտեղաշարժի վեր I-ից I’: Այս դեպքում թողարկման հավասարակշռված մակարդակը կմնա Yo կետում և արտադրության անկումը կկանխվի: Արտադրության կառուցվածքում կգերակշռեն ներդրումային ապրանքները, ինչը լրացուցիչ խթաներ կստեղծի հետագա տնտեսական աճի համար, թեև որոշակիորեն կկրճատի վերջնական սպառման ապրանքների արտադրության և բնակչության ընթացիկ սպառման մակարդակը: Ստեղծված իրավիճակը ենթադրում է հետևյալ երկընտրանքը` կամ ընթացիկ սպառման սահմանափակմամբ ապագա տնտեսական աճի ապահովում, կամ հրաժարում ընթացիկ սպառման սահմանափակումներից երկարաժամկետ տնտեսական աճի վատթարացմամբ:

Ամբողջական պահանջարկի ու առաջարկի մոդելի և Քեյնսյան խաչի փոխադարձ կապը : Տոկոսադրույքը, ներդրումները և IS կորըԽմբագրել

Քեյնսյան խաչը IS-LM մոդելը կառուցելու առաջին քայլն է, քանզի այն ցույց է տալիս, թե ինչն է տնտեսությունում որոշում եկամուտը պլանավորվող ներդրումների տրված մակարդակի դեպքում: Քեյնսյան մոդելի սահմանափակությունն այն է, որ ենթադրում է պլանավորվող ներդրումների հաստատուն մակարդակ, այնինչ պլանավորվող ներդրումները իրականում կախված են տոկոսադրույքից: Այդ սահմանափակումը հաղթահարելու համար մոդելը լրացնենք տոկոսադրույքի և ներդրումների հարաբերակցությամբ, որը կարելի է արտահայտել հետևյալ հավասարու- մովa I = I(r): Մենք կարող ենք օգտագործել ներդրումների ֆունկցիան և քեյնսյան խաչի գրաֆիկը պարզելու համար, թե ինչպես է փոխվում եկամուտը, երբ աճում է տոկոսադրույքը (գրաֆիկի A հատված): Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ներդրումները տոկոսադրույքի հետ կապված են հակադարձ կախվածությամբ, ապա տոկոսադրույքի աճը r 1 -ից r 2 նվազեցնում է ներդրումների ծավալը I(r 1 )–ից I(r 2 ): Պլանավորվող ներդրումների կրճատումն, իր հերթին, ծախսերի ֆունկցիան տեղաշարժում է ներքև, ինչպես պատկերված է գրաֆիկի B հատվածում: Ծախսերի ֆունկցիայի տեղաշարժը հանգեցնում է եկամտի ավելի ցածր մակարդակի, արդյունքում տոկոսադրույքի աճը կրճատում է եկամուտը: IS կորն արտացոլում է տոկոսադրույքի և եկամտի մակարդակի միջև առկա կախվածությունը, որը դրսևորվում է ներդրումների ֆունկցիայի և քեյնսյան խաչի փոխազդեցության հետևանքով: Որքան բարձր է տոկոսադրույքը, այնքան ցածր է պլանավորվող ներդրումների մակարդակը և, հետևաբար ցածր է եկամտի մակարդակը: Դրանով պայմանավորված IS կորն ունի նվազող թեքություն (գրաֆիկի C հատված): IS կորն արտացոլում է հավասարակշռությունն ապրանքների և ծառայությունների շուկայում : Այն իրենից ներկայացնում է կետերի երկրաչափական բազմություն, որը բնութագրում է Y և R բոլոր համակցությունները և միաժամանակ բավարարում է եկամտի, սպառման ֆունկցիայի, ներդրումների և զուտ արտահանման նույնությանը : IS կորի բոլոր կետերում առկա է ներդրումների և խնայողության հավասարություն, ինչն էլ արտացոլում է կորի անվանումը (IS – Investment = Saving):

 
IS կորի կառուցումը ներդրումնների ու քեյնսյան խաչի օգնությամբ

ԳրականությունԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Дэвид Бегг, Стэнли Фишер, Рудигер Дорнбуш. Economics. — 8. — The McGraw Hill Companies, 2005. — 674 с. — ISBN 978-007710775-8
  2. Матвеева Т. Ю. Введение в макроэкономику. — «Издательский дом ГУ-ВШЭ», 2007. — С. 28-29. — 511 с.