Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ

(Վերահղված է Վայլիից)

Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ, ճիշտ է նաև Ուայլի անգլ.՝ Wylie, տիբեթյան այբուբենի տրանսկրիպցիոն համակարգ՝ լատինական այբուբենի սիմվոլների կիրառմամբ[1]:

Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ

Շատ նման է ժամանակակից չինական պինյին ստանդարտ համակարգին, որն օգտագործվում է համակարգչի ստեղնաշարից օգտվելու համար: Չինական պինյին ստանդարտի հիման վրա ստեղծվել է Տիբեթյան պինյին ստանդարտը[2]: Համակարգի անունը կապված է Վաշինգտոնի համալսարանի պրոֆեսոր, տիբեթագետ Տարել Վայլիի անվան հետ (1927-1984), ով 1959 թվականին կարողացել է համակարգը բերել ամբողջական տեսքի և ստանդարտացրել[3]:

Դրանից հետո ԱՄՆ-ում այն օգտագործվում է որպես տիբեթերեն լեզվի ուսումնասիրման ստանդարտ: Վայլիի կոդը կազմված է հնչյունի համաձայն կարդացվող սիմվոլներից: Բացառություն է կազմում միայն Gya համակցությունը.

  • Gya-tibet.PNG, արտասանվում է գյա
  • G.ya-tibet.PNG, արտասանվում է յա

Նշանագրերը տրանսկրիպցիոն համակարգի վերածելիս հաճախ օգտվում են տիբեթյան լեզվում օգտագործվող մի եղանակից՝ դակչխայից: Այն իրենից ներկայացնում է «տառերով ընթերցում» կամ հեգել, և վերլուծական համակարգով մոտ է չինական հիերոգլիֆային արվեստին: Տառերով կամ հեգելով կարդալու մեթոդը տիբեթերենում օգտագործվում է ոչ միայն լեզուն սովորելիս, այլև՝ առօրյա խոսակցականում: Դակչխային տիրապետելը շատ կարևոր է, քանի որ բառի մեջ տառերի քանակը և արտասանվող հնչյունների քանակը տիբեթերենում տարբեր են: Սա բնորոշ է չին-տիբեթական լեզվաընտանիքի բոլոր լեզուներին, և հատկապես տիբեթերենում շատ են նույնանունները, որոնք ունեն տարբեր գրելաձև:

Տիբեթյան նշանագրերի օրինակներ են.

  • Bla-tibet.PNG -Բալատալա
  • Гча2-Тибет.PNG-Գաոչաչա
  • Гща2-Тибет.PNG-Գաոշչաշչա
  • Гта2-Тибет.PNG-Գաոտատա
  • Гца2-Тибет.PNG-Գաոցացա
  • Кра-Тибет.PNG -Կարատատրա
  • Мджа-Тибет.PNG-Մաոջաջա
  • ར.PNG-Ռա
  • Ва тибет.PNG-Վա
  • А тибет.PNG
  • Аба-тибет.PNG-Աոբաբա
  • Аоцхацха.PNG-Աոցխացխա


Վայլի Տրանսկրիպցիա Դակչխա
А ա Ա
ba բա (վա) Բա
bca' չա Բաոչաչա
bda' դա Բաոդադա
bga' գա Բաոգագա
bgra դրա Բաոտարատադրա
bgya գյա (ջյա) Բաոգայատագյա
bka' կա Բաոկակա
bkra տրա Բաոկարատատրա
bkya կյա Բաոկայատակյա
bla լա Բալատալա
blda դա Բաոլադատադա
blta տա Բաոլատատատա
bra դրա Բարատադրա
brda դա Բաոռադատադա
brdza ձա Բաոռաձատաձա
brga գա Բաոռագատագա
brgya գյա (ջյա) Բաոռագատագագայատագյա
brja ջա Բաոռաջատաջա
brka կա Բաոռակատակա
brkya կյա Բաոռակատակակայատակյա
brla լա Բաոռալատալա
brna նա Բաոռանատանա
brnga նգա Բաոռանգատանգա
brnya նյա Բաոռանյատանյա
brta թա Բաոռատատատա
brtsa ցա Բաոռացատացա
bsa' սա Բաոսասա
bsda ադ Բաոսադատադա
bsga գա Բաոսագատագա
bsgra դրա Բաոսագատագագարատադրա
bsgya գյա (ջյա) Բաոսագատագագայատագյա
bsha' շչա Բաոշչաշչա
bska կա Բաոսակատակա
bskra տրա Բաոսակատակակարատատրա
bskya կյա Բաոսակատակակայատակյա
bsla լա Բաոսալատալա
bsna նա Բաոսանատանա
bsnga նգա Բաոսանգատանգա
bsnya նյա Բաոսանյատանյա
bsra սա Բաոսարատասա
bsta տա Բաոսատատատատա
bstsa ցա Բաոսացատացա
bta' տա Բաոտատա
btsa' ցա Բաոցացա
bya ջա Բայատաջա
bza' զա Բաոզազա
bzha' ժա Բաոժաժա
bzla դա Բաոզալատադա
ca չա Չա
cha չխա Չխա
da դա Դա
dba' վա Դաոբավա
dbra ռա Դաոբառատարա
dbya յա Դաոբայատայա
dga' գա Դաոգագա
dgra դրա Դաոգառատադրա
dgya գյա (ջյա) Դաոգայատագյա
dka' կա Դաոկակա
dkra տրա Դաոկարատատրա
dkya կյա Դաոկայատակյա
dma' մա Դաոմամա
dmya նյա Դաոմայատանյա
dnga նգա Դաոնգանգա
dpa' պա Դաոպապա
dpra տրա Դաոպարատատրա
dpya չա Դաոպայատաչա
dra դրա Դարատադրա
dza ձա Ձա
ga գա Գա
gca' չա Գաոչաչա
gda' դա Գաոդադա
gla լա Գալատալա
gna' նա Գաոնանա
gnya' նյա Գաոնյանյա
gra դրա Գարատադրա
gsa' սա Գաոսասա
gsha' շչա Գաոշչաշչա
gta' տա Գաոտատա
gtsa' ցա Գաոցացա
gya գյա (ջյա) Գայատագյա
g.ya յա Գաոյայա
gza' զա Գաոզազա
gzha' ժա Գաոժաժա
ha խա Խա
hra խրա Խարատախրա
ja ջա Ջա
ka կա Կա
kha կխա Կխա
khra տխրա Կխարատատխրա
khya կխյա Կխայատակխյա
kla լա Կալատալա
kra տրա Կարատատրա
kya կյա Կայատակյա
la լա Լա
lba բա Լաբատաբա
lca չա Լաչատաչա
lda դա Լադատադա
lga գա Լագատագա
lha լհա (հլա) Լահատալհա
lja ջա Լաջատաջա
lka կա Լակատակա
lnga նգա Լանգատանգա
lpa պա Լապատապա
lta տա Լատատատա
ma մա Մա
mcha' չխա Մաոչխաչխա
mda' դա Մաոդադա
mdza' ձա Մաոձաձա
mga' գա Մաոգագա
mgra դրա Մաոգարատադրա
mgya գյա (ջյա) Մաոգայատագյա
mja' ջա Մաոջաջա
mkha կխա Մաոկխակխա
mkhra տխրա Մաոկխարատատխրա
mkhya կխյա Մաոկխայատակխյա
mna' նա Մաոնանա
mnga' նգա Մաոնգանգա
mnya' նյա Մաոնյանյա
mra մա Մարատմա
mtha' թհա Մաոթհաթհա
mtsha ցխա ՄԱոցխացխա
mya նյա Մայատանյա
na նա Նա
nga նգա Նգա
nra նա Նարատանա
nya նյա Նյա
pa պա Պա
pha պհա Պհա
phra տխրա Պհարատատխրա
phya չխա Պհայատաչխա
pra տրա Պարատատրա
pya չա Պայատաչա
ra ռա Ռա
rba բա Ռաբատաբա
rda դա Ռադատադա
rdza ձա Ռաձատաձա
rga գա Ռագատագա
rgya գյա(ջյա) Ռագատագագայատագյա
rja ջա Ռաջատաջա
rka կա Ռակատակա
rkya կյա Ռակատակակայատակյա
rla լա Ռալատալա
rma մա Ռամատամա
rmya նյա Ռամատամամայատանյա
rna նա Ռանատանա
rnga նգա Ռանգատանգա
rnya նյա Ռանյատանյա
rta տա Ռատատատա
rtsa ցա Ռացատացա
sa սա Սա
sba բա Սաբատաբա
sbra դրա Սաբատաբաբառատադրա
sbya ջա Սաբատաբաբայատաջա
sda դա Սադատադա
sga գա Սագատագա
sgra դրա Սագատագագարատադրա
sgya գյա (ջյա) Սագատագագայատագյա
sha շչա Շչա
shra շչա Շչարատաշչա
ska կա Սակատակա
skra տրա Սակատակակարատատրա
skya կյա Սակատակակայատակյա
sla լա Սալատալա
sma մա Սամատամա
smra մա Սամատամամառատամա
smya նյա Սամատամամայատանյա
sna նա Սանատանաа
snga նգա Սանգատանգա
snra նա Սանատանանառատանա
snya նյա Սանյատանյա
spa պա Սապատապա
spra տրա Սապատապապարատատրա
spya չա Սապատապապայատաչա
sra սա Սարատասա
sta տա Սատատատա
stsa ցա Սացատացա
ta տա Տա
tha տհա Տհա
thra տհրա Տհարատատհրա
tra տրա Տարատատրա
tsa ցա Ցա
tsha ցհա Ցհա
wa վա Վա
ya յա Յա
za զա Զա
zha ժա Ժա
zla դա Զալատադա
' ա Ա
'ba' բա Աոբաբա
'bra դրա Աոբարատադրա
'bya ջա Աոբայատաջա
'cha' չհա Աոչհաչհա
'da' դա Աոդադա
'dra դրա Աոդարատադրա
'dza' ձա Աոձաձա
'ga' գա Աոգագա
'gra դրա Աոգարատադրա
'gya գյա (ջյա) Աոգայատագյա
'ja' ջա Աոջաջա
'kha' կհա Աոկհակհա
'khra կխա Աոկխարատատխրա
'khya կխյա Աոկխայատակխյա
'pha' փխա Աոփխափխա
'phra տխրա Աոպխարատատխրա
'phya չխա Աոփխայատաչխա
'tha' տխա Աոտխատխա
'tsha' ցխա Աոցխացխա

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել

https://web.archive.org/web/20080820134951/http://chris.fynn.googlepages.com/wylietranslitteration http://www.thlib.org/reference/transliteration/#wiki=/access/wiki/site/26a34146-33a6-48ce-001e-f16ce7908a6a/tibetan%20transliteration%20and%20transcription.html http://www.thlib.org/reference/dictionaries/tibetan-dictionary/translate.php https://web.archive.org/web/20070928124946/http://www.buddism.ru///_1KaNying/_translit/_translit.php https://www.tbrc.org/#help_FooterNavigationtools