«Նացիզմից փախած հրեաներ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
(ավելացվեց Կատեգորիա:Նացիզմ ՀոթՔաթ գործիքով)
 
'''Նացիզմից փախած հրեաներ''', [[հրեաներ]], որոնք ստիպված են եղել լքել բնակության վայրը 1933-1945 թվականներին [[Նացիստական Գերմանիա|նացիստներ]]ի, նրանց դաշնակիցների և կոլաբորացիոնիստների կողմից հետապնդումների պատճառով։ Զոհվածների թվիթիվը համեմատըստ փրկվածներիտարբեր համարերկրների կազմում է տարբերփրկվածների երկրների մոտթվի կեսը<ref name=":0" />։
 
1930-ական թվականներից Գերմանիայում և [[Եվրոպա]]յի մի շարք այլ երկրներում իշխանության եկան աջ արմատական վարչակարգեր, որոնք [[Հակասեմականություն|հակասեմական]] քաղաքականություն էին վարում։ Այդ իրադարձությունները հանգեցրել են հարյուր հազարավոր հրեա փախստականների ի հայտ գալուն։ Մինչև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի սկիզբը Գերմանիան, [[Ավստրիա]]ն և [[Չեխոսլովակիա]]ն լքեցին 350 հազարից<ref>{{ЭЕЭ|12754|Миграции}}</ref> մինչև 400 հազար հրեաներ{{sfn|Bauer|1981|p=26}}։ 1932-1939 թվականներին Պաղեստինում 235 հազար հրեա ներգաղթյալներից մոտավորապես 60 հազարը գերմանացի հրեաներ էին<ref name=":0">{{cite web
Գերմանիայում հրեաների զանգվածային հետապնդումների սկիզբը դրվել է 1933 թվականի ապրիլի 1-ին, երբ տեղի ունեցավ երկրում բոլոր հրեական ձեռնարկությունների առաջին համազգային բոյկոտը{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=176—178}}: 1933-1935 թվականներին հակահերեական քաղաքականության հիմնական գործիքը դարձել է հակահրեական օրենսդրությունը{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=185}}։
 
1933 թվականի ապրիլի 7-ին ընդունվել է Պրոֆեսիոնալ չինովնիկների վերականգնման մասին օրենքը, որի համաձայն կարգադրված էր աշխատանքից ազատել բոլոր նեարացիոչ արիացի պաշտոնյաներին՝ հազվադեպ բացառությամբ։ ՆեարացիՈչ արիացի էր համարվում յուրաքանչյուր ոք, ով ուներ գոնե մեկ հրեա նախահայր{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=185—188}}։ Այնուհետև ապրիլից մինչև դեկտեմբեր ընդունվել են մի շարք նորմատիվ ակտեր և միջոցառումներ, որոնք ուղղված են հրեա մտավորականության դեմ՝ բացառելու հրեաների ազդեցությունը հասարակական կյանքի վրա: Այսպես, ապրիլի 25-ին սահմանվել են ուսումնական հաստատություններ հրեաների ընդունելության քվոտաներ, իսկ մայիսի 10-ին տեղի է ունեցել հրեա և անտինացիհականացիստ հեղինակների գրքերի հրապարակային այրում: Ռասայական սահմանափակումները վերաբերում էին բժիշկներին, փաստաբաններին, նոտարներին, պրոֆեսորներին, խմբագիրներին և այլոց{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=189—190}}{{sfn|Басин|2009}}։ Մամուլում տեղ է գտել հակասեմական հրապարակումների հոսք, հատկապես Der Stürmer շաբաթաթերթում՝ Հուլիոս Շտրայխերի խմբագրությամբ{{sfn|Эттингер|2001|с=543}}։ Այդ քաղաքականության արդյունքն է 1933-1934 թվականներին Գերմանիայից 60 հազար հրեաների փախուստը, որոնցից 53 հազարը հայտնվել են [[Ֆրանսիա]]յում, [[Բելգիա]]յում և [[Նիդերլանդներ]]ում{{sfn|Мусс|2007|с=29}}:
 
Հակա-հրեական օրենսդրության գագաթնակետն են դարձել 1935 թվականի սեպտեմբերի 15-ին ընդունված, այսպես կոչված, Նյուրնբերգյան ռասայական օրենքները։ Հրեաները զրկվել են գերմանական քաղաքացիությունից, խառը ամուսնությունները արգելվել են։ Հետագայում օրենքներին ուղղումներ էին ընդունվում, իսկ ռասիստական բոլոր իրավական նորմերը կազմվում էին որպես լրացում այդ օրենքներին{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=191—198}}։ Տնտեսական մակարդակում իրականացվել է արիացման քաղաքականությունը՝ գույքը հանձնել գերմանական ծագում ունեցող անձանց։ Այս փուլում արիիզացիանարիացումը կապ չուներ ունեցվածքի ուժային բռնագրավման հետ, սակայն հրեաների վրա ուղղակի և անուղղակի ճնշում էր գործադրվում՝ իրենց սեփականությունը վաճառելու նպատակով{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=203—204}}{{sfn|Эттингер|2001|с=543}}։
 
1933-1937 թվականներին Գերմանիայից արտագաղթել է 130 հազար հրեա{{sfn|Bauer|1981|p=26}}։
1938 թվականը բեկումնային դարձավ Գերմանիայում հրեաների նկատմամբ։ 1937 թվականի վերջին տնտեսության նախարարի պաշտոնից [[Յալմար Շախտ]]ի պրագմատիկ աշխատանքից ազատվելուց հետո ուժեղացել է արմատական նացիստների և, մասնավորապես, [[Հերման Գյորինգ]]ի ազդեցությունը: Դան Միխմանը նշում է պատերազմի արագացված նախապատրաստության և հակահրեական քաղաքականության խստացման միջև ուղիղ կապը{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=211—212}}: 1938 թվականից ի վեր այս քաղաքականությունը ակտիվացել է՝ նպատակ ունենալով հասնել հրեաների արտագաղթին Գերմանիայի տարածքից։ Այն իր մեջ ներառում էր հոգեբանական ճնշման միջոցներ՝ հետագա խտրականության և հրեաների ու ոչ հրեաների բաժանման, տնտեսական խտրականության և ոստիկանական ճնշման տեսքով{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=213}}։
 
Ամբողջ Գերմանիայում տեղի են ունեցել մի շարք միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր հրեաների հակադրումը ոչ հրեաների հետհրեաներին, օրինակ՝ փոստային առաքանիների բաժանումը և անվան հարկադիր փոփոխությունը։ 1938 թվականի հունիսից հրեական սեփականության պարտադիր գրանցումից հետո սկսվեց բռնի արիիզացում։արիացում։ Դան Միխմանը գրում է, որ ոստիկանական ճնշման ակցիաները, նպատակ ունենալով հրեաներին արտագաղթել, իրականացվել են ինչպես [[ՍՍ (կազմակերպություն)|ՍՍ]]-ի, այնպես էլ ոստիկանական համակարգի կողմից և աչքի են ընկել առանձնակի դաժանությամբ: Պրոֆեսոր Մարիոն Քափլանը նշում է, որ հրեաներին արտագաղթի ժամանակ կողոպտել են բառացիորեն մինչև վերջ՝ ընդհուպ մինչև ոսկե ատամների հանումը{{sfn|Kaplan|1998|p=131—132}}։
 
Միխմանի գնահատմամբ ՝ հարկադիր արտագաղթի գագաթնակետը դարձել է այսպես կոչված Զբոնշինյան վտարումը ({{lang-de|Polenaktion}}) 1938 թվականի հոկտեմբերի վերջին, երբ լեհական անձնագրերով 17 հազար գերմանացի հրեաներ ձերբակալվեցին և բռնի տեղահանվեցին լեհական սահմանով{{sfn|Михман, ч. 2|2001|с=221—222}}։
1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին գերմանական բանակի՝ Լեհաստան ներխուժման սկսվելուց հետո այդ երկրից հրեա փախստականների հոսքը դեպի արևելք էր մղվել։ Սկզբում ԽՍՀՄ-ը չէր խոչընդոտում լեհ հրեաներին, սակայն հետո փակեց սահմանները և փախչող հրեաներին հետ ուղարկեց գերմանացիների գրաված տարածք։
 
{{Քաղվածք|Ես հրավիրել եմ Շուլենբուրգին, որպեսզի նրան տեղեկացնեմ սահմանով հրեական բնակչության զգալի խմբերի՝ խորհրդային տարածք բռնի տեղափոխման մի շարք դեպքերի մասին... Ես նշել եմ, որ այդ մարդկանց գերմանական տարածք վերադարձնելու փորձի ժամանակ գերմանացի սահմանապահները կրակ են բացում, ինչի հետևանքով տասնյակ մարդիկ զոհվում են: Ես կարծում եմ, որ այդ մարդիկ պետք է իմանան, թե ինչ է տեղի ունեցել: Այս պրակտիկան չի դադարում և գնալով ավելի լայն բնույթ է ստանում, Ես խնդրում եմ դեսպանին կապվել Բեռլինի հետ։|արտաքին գործերի ժողկոմատի տեղակալ Վ. Պոտեմկին}}
 
արտաքին գործերի ժողկոմատի տեղակալ Վ. Պոտեմկին
 
Հետագայում, 1940 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ-ը մերժեց Գերմանիայի առաջարկը գերմանական և ավստրիական հրեաներին տեղափոխել [[Բիրոբիջանսկի շրջան|Բիրոբիջան]] և Արևմտյան Ուկրաինա<ref>{{статья|автор=[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|заглавие=Недостающее звено в предыстории Холокоста|ссылка= http://magazines.russ.ru/nz/2006/47/po16.html |издание=Неприкосновенный запас|место=М.|год=2006|номер=3 (47)|issn=0869-6365|isbn=5-86793-053-x}}</ref>։
 
1939 թվականի սեպտեմբերի 21-ին սկսվեց հրեաների արտաքսումը Լեհաստանից, որոնք միացան Գերմանիային, նրանց վտարեցին Վիսլայի և Բուգոմի միջև ընկած շրջան{{sfn|Эттингер|2001|с=547}}։ 1939 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1940 թվականի մարտը Գդանսկից, Արևմտյան Պրուսիայից, Պոզնանիից, վերին Արևելյան Սիլեզիայից, Վիեննայից և Մորավսկ-Օստրավայից Լյուբլինի շրջան վտարվել է մոտ 95 հազար հրեա<ref>{{ЭЕЭ|15341|Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы}}</ref>։
Հետազոտող Սողոմոն Շվարցը, որը 1966 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել Հրեաները Խորհրդային Միությունում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբից ի վեր գիրքը, պնդում էր, որ ԽՍՀՄ-ում ոչինչ չի արվել նացիստներից հրեաների ժամանակին տարհանման և փրկության համար: Սակայն պատմաբան Մարիա Պոտեմկինան կարծում է, որ այս թեզը խեղաթյուրում է իրականությունը: Ըստ ԽՍՀՄ կենտրոնական վիճակագրական վարչության տվյալների, 1941 թվականի սեպտեմբերի 15-ի ցուցակներով հաշվառված բնակչության տարհանման ենթակա (բացառությամբ տարհանված մանկական հաստատությունների երեխաների), հրեաների բաժինը կազմում էր 24,8 % (երկրորդ տեղը ռուսներից հետո՝ 52,9%): Այսպիսով, ԽՍՀՄ արևմտյան շրջաններում բնակվող հրեա բնակչության ընդհանուր թվաքանակից տարհանվածների տոկոսն ավելի բարձր էր, քան այլ ժողովուրդների ներկայացուցիչները, բացի ռուսներից<ref name="EVAC">{{статья|автор=Потемкина М.Н.|заглавие=Эвакуация и национальные отношения в советском тылу в годы Великой Отечественной войны|ссылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/RUHIST/EVAC.HTM |издание=[[Российская история|Отечественная история]]|тип=журнал|год=2002|номер=3}}</ref>: Դով Լևինը պնդում է, որ տարհանման մասին որոշումն ընդհանրապես չի ազդել 1939 թվականին ԽՍՀՄ-ին միացած տարածքների հրեաների ճակատագրի վրա, քանի որ ընդունվել է, երբ այդ տարածքների մեծ մասն արդեն գրավվել է գերմանացիների կողմից{{sfn|Левин|2009|с=47}}։
 
Ինչպես կառավարության հրամանով տարհանվածները, այնպես էլ սեփական նախաձեռնությամբ փախածները կարող էին օգտվել 128 էվակոպունկտներիցտարհանման կետերից, փախստականների օգնության 100 կայաններից և հարյուրավոր թեժ կետերից, որոնք բաշխվել են սահմանամերձ շրջաններից արևելք՝ ընդհուպ մինչև Ուրալյան լեռներ: Հայտնի են, սակայն, նաև բնակչության տարհանմանը բռնի խոչընդոտելու փորձերը, հատկապես գերմանական զորքերի արագ առաջխաղացման և կառավարչական քաոսի աճի պայմաններում{{sfn|Levin|1989|p=1125—1127}}։ Հազարավոր մարդիկ տարհանվել են հին խորհրդային-լեհական, խորհրդային-լատվիական և այլ սահմաններ, և խորհրդային զինվորները նրանց սպառնացել են գնդակահարությամբ, եթե նրանք փորձեն հասնել ԽՍՀՄ ներքին շրջաններ։ Այլ վայրերում (օրինակ՝ Բեսարաբիայում) իշխանություններն ու զինվորականներն աջակցություն են ցուցաբերել հրեաներին, որոնք ինչպես կազմակերպված, այնպես էլ տարերայնորեն մեկնել են արևելք{{sfn|Левин|2009|с=62}}։
 
ԽՍՀՄ արևմտյան շրջաններից դուրս գալուց հետո փախստականների տեղափոխման և վերաբնակեցման հետ կապված խնդիրներ կային. շատերը ստիպված էին մի քանի օր կամ նույնիսկ շաբաթ սպասել են գնացքներին (1941 թվականի դեկտեմբերի սկզբին Ղազախստանի 5-6 հանգուցային կայարաններում 40-45 հազար մարդ էր գտնվում, այդ թվում՝ [[Թարազ]]ում՝ 12-15 հազար), բարձր էր ճանապարհին մահացությունը (1942 թվականի փետրվարին Լենինգրադից Նովոսիբիրսկի մարզ տեղափոխվելիս մահացել էր արհեստագործական ուսումնարանի 240 ուսանողներից 26-ը): Հայտնի են փախստականների հարկադիր արտաքսման դեպքեր՝ այսպես, 1941 թվականի նոյեմբերի 25-ից դեկտեմբերի 5-ը Ուզբեկստանից ղազախական կոլխոզներ են արտաքսվել 36 500 փախստականներ նախկին լեհ քաղաքացիների թվից, իսկ 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Ղազախստանի երկաթուղային կայարաններում կուտակված 21 500 փախստականներ ուղարկվել են Ղրղզստանի հարավի կոլխոզներ: Չնայած այն հանգամանքին, որ ճնշող մեծամասնությունը հրեա փախստականների չուներ փորձ ծանր գյուղատնտեսական աշխատանքների, տեղահանված կոլտնտեսության մարդիկ են միայն սնունդ ստացել, քանի որ աշխատում էին նրանց մոտ։ Բնակարաններով ապահովումը հաճախ իրականացվել է տեղի բնակիչներին հարկադրաբար բնակեցնելու միջոցով։ Եղել են [[մալարիա]]յի, [[որովայնային տիֆ]]ի, [[դիզենտերիա]]յի, [[Կարմրուկ|կարմրուկ]]ի, սկարլատինի համաճարակներ։ Հակառակ կենտրոնական իշխանությունների ջանքերին, փախստականները հաճախ բախվում էին կենցաղային հակասեմականության բնակչության և տեղական կուսակցական մարմինների միջև<ref>[https://www.academia.edu/8041547/Еврейские_беженцы_в_Казахстане_во_время_второй_мировой_войны_The_Jewish_refugees_in_Kazakhstan_during_World_War_II Альберт Каганович. Еврейские беженцы в Казахстане во время Второй мировой войны] // История. Память. Люди. Материалы V международной конференции (28 октября 2010 г., г. Алматы). — Алматы, 2011. — С. 13—31.</ref>։