«Սակեր»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 21 բայտ ,  4 տարի առաջ
չ
հստակեցնում եմ աղբյուրը oգտվելով ԱՎԲ
չ (հստակեցնում եմ աղբյուրը oգտվելով ԱՎԲ)
'''Սակեր''', շակեր, [[իրանական լեզվախումբ|իրանական լեզվախմբին]] պատկանող [[Սկյութներ|սկյութական ցեղեր]]։ Ըստ անտիկ հեղինակների, վաչկատուն և ռազմասեր սակերները բնակվել են հյուսիսային Մերձսևծովյան շրջաններում՝ ցեղակից [[կիմերներ]]ի հարևանությամբ։
 
Մ․թ․ա․ 8-րդ դարի վերջին քառորդին կիմերներին մղելով դեպի [[Անդրկովկաս]] և [[Փոքր Ասիա]], մ․թ․ա․ 7-րդ դարի սկզբին սակերը ևս հոծ զանգվածներով անցել են Կովկասյան մեծ լեռնաշղթան (գլխավորապես [[Կասպից ծով]]ի արևմտյան ափերով) և աստիճանաբար սփռվել Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան և արևելյան, ինչպես նաև [[Միջին Ասիա]]յի ու [[Իրան]]ի որոշ շրջաններում։ Ըստ [[Ստրաբոն]]ի, սակերը, նախ հաստատվել են [[Բակտրիա]]յում (Միջին Ասիա) ու [[Հայաստան]]ի այն «լավագույն հողում», որն այնուհետև նրանց անունով կոչվել է [[Սակասենե]] (հայկական աղբյուրներում՝ Շակաշեն)։ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ում հաստատված սակերը մ․թ․ա․ 7-րդ դարի առաջին քառորդին իրենց տիրապետությունը տարածելով [[Կուր գետ]]ի արևելյան ավազանից մինչև [[Կապուտան]] (Ուրմիա) լճի ավազանը, Ուրարատու և [[Մանա]] թագավորությունների անմիջական հարևանությամբ մ․թ․ա․ 673-ին հիմնել են հզոր թագավորություն, որն [[ասորեստան]]յան սեպագիր աղբյուրներում հիշատակվում է Աշգուզա կամ Իշկուզա, հին եբրաերեն՝ Աշկենազ, հին հայկական Ասքանազ անվանումներով։ Սակերի հզորացումը պայմանավորվել է Հայկական լեռնաշխարհի արմատական բնակչության հետ քաղակական, տնտեսական և մշակույթային սերտ փոխհարաբերությամբ, ինչպես նաև [[Ուրարտու]]ի ու Մանայի հետ հաստատած ռազմաքաղակական դաշնակցությամբ։ մ․թ․ա․ 673-ին նրանց հետ Ասորեսաանը ևս կնքել է դաշնագիր, որն ամրապնդվել է [[Ասարխադդոն]] թագավորի դստեր և Ասքանազյան թագավորության հիմնադիր Պարտատուայի (հունարեն, աղբյուրներում՝ [[Պրոտոթիես]], հայկական աղբյուրներում՝ [[Պարույր Սկայորդի]]) ամուսնությամբ։ մ․թ․ա․ մոտ 630-ին Պարտատուայի Պարույրի գահը ժառանգել է որդին, որին հին հունական, հեղինակներն անվանում են Մադիես, հայ պատմիչները՝ Հրչե կամ Հրաչյա։ Ըստ [[Հերոդոտոս]]ի, [[Մադիես]]ը, մ․թ․ա․ 625 կամ 624-ին պարտության մատնելով Ասորեստանի մայրաքաղաք [[Նինվե]]ն պաշարած [[Մարաստան]]ի զորքերին, այնուհետև 28 տարի գերիշխել է [[Մերձավոր Արևելք]]ում։ Դաշնակիցների զինակցությամբ նա արշավել է [[Ասորիք|Պաղեստինյան Ասորիք]], հարկեր ստացել [[Եգիպտոս]]ի Պսամմետիքոս թագավորից, ապա Փոքր Ասիայում ջախջախել է կիմերական տրերների ցեղերին։ Հայկական լեռնաշխարհում հաստատված սակեր համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցում դարձել են նստակյաց և աստիճանաբար ձուլվել հասարակական զարգացման ավելի բարձր մակարդակում գտնվող տեղաբնիկների մեծամասնությանը՝ ընդունելով նրանց բարքերը, սովորույթները և լեզուն։ մ․թ․ա․ 6-5-րդ դարերի պարսկական արձանագրությունները տարբերակում են սակերի երեք խումբ՝ խաումավարգա սակեր (անտիկ աղբյուրներում՝ ամյուրգներ), տիգրախաուդա սակեր («սրածայր գդակավորներ») և «ծովամերձ» (այսինքն՝ Մերձսևծովյան) սակեր։ [[Հին Իրան]]ի տարածքում բնակվող սակեր մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջից հպատակվել են [[Աքեմենյան]]ներին, նրանց վճարել հարկեր, կատարել զինված ծառայություններ, առանձին զորախմբերով մասնակցել մ․թ․ա․ 500—449 թվականներին հույն-պարսկական պատերազմներին, իսկ մ․թ․ա․ 330-ական թվականներին՝ հունա-մակեդոնական նվաճողների դեմ [[Դարեհ III Կոդոմանոս]]ի մղած ճակատամարտերին։ Սակերի որոշ ցեղախմբեր (ապարհներ, դահեր) մ․թ․ա․ 3-րդ դարի կեսին զգալի դեր են խաղացել [[Պարթևաց թագավորություն|Պարթևաց թագավորության]] կազմավորման գործում։ մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջին սակերը հաստատվել են [[Պարթևաստան]]ի [[Դրանգիանե]] նահանգում, որն այնուհետև կոչվել է Մակաստան (այժմ՝ Սիստան կամ Սեյստան), իսկ մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջից՝ Հյուսիսային Հնդկաստանում։ 1-2-րդ դարերում սակերը ձուլվել են Իրանի, Միջին Ասիայի, [[Աֆղանստան]]ի և Հյուսիսային Հնդստանի հին ժողովուրդների հետ։
 
Արևելյան Թուրքմենստանում սակերիի լեզուն պահպանվել է մինչև 10 դար։ Սովետական հնագետները սակերիի մշակույթային հուշարձաններ են հայտնաբերել Միջինասիական հանրապետությունների տարբեր շրջաններում։ Սակերի արվեստին բնորոշ է, այսպես կոչված, սկյութական «գազանային ոճով» կերտած գեղարվես տական արտադրանքը։ Նրանց կրոնում գերապատիվ դեր է հատկացվել արևի պաշտամունքին կապված գլխավոր աստվածությանը։
 
{{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=132}}
 
[[Կատեգորիա:Ցեղեր]]