Հարաբերական անցքԽմբագրել

Օբյեկտիվի հարաբերական անցք, օբյեկտիվի լույսային թափանցելիության օպտիկական բնութագիր։ Տարբերում են երկրաչափական և արդյունավետ հարաբերական անցքեր։ Երկրաչափական անցք է համարվում օբյեկտիվի մուտքի բբի տրամագծի հարաբերությունը իր հետին ֆոկուսային հեռավորությանը[1]։ Արդյունավետ հարաբերական անցքը միշտ ավելի փոքր է, քան երկրաչափականը, քանի որ այն հաշվի է առնում լույսի կորուստը, երբ այն անցնում է ապակու միջով, օդի հետ սահմանում ցրվածությունն ու շրջանակի դետալներում:

 
Օբյեկտիվի լուսային թափանցելիության կախվածությունը հարաբերական անցքից

Հարաբերական անցքի հաշվարկԽմբագրել

Երկրաչափական հարաբերական   անցքը արտահայտում են կոտորակի տեսքով[2]:

 ,

որտեղ   նշանակում է մուտքային բբի տրամագիծը, իսկ  '-ը՝ հետին ֆոկուսային հեռավորությունը։ Հարաբերական անցքն ընդունված է նշանակել վերջակետով տարանջատած երկու թվերի հարաբերակցությամբ։ Ընդ որում, առաջին թիվը միշտ ընդունվում է մեկ միավոր, օրինակ՝ 1:5,6։ Ժամանակակից գրականության մեջ հարաբերական անցքի նշանակումն ավելի լայն տարածում է գտել f համարիչով նշանակումը, օրինակ՝ f/5,6: Հայելաոսպնյակային օբյեկտիվների համար մուտքային բբի մակերեսը հաշվարկվում է ավելի բարդ օրենքով, քանի որ նրա կենտրոնական մասը էկրանավորված է[1]: Այդ դեպքում դիաֆրագման կարող է ունենալ ոչ թե շրջանի ձև, այլ՝ օղակի, և մուտքի բբի տրամագծի գտնելու համար անհրաժեշտ է հաշվարկի ժամանակ իրական մուտքագրման բիբը (օղակ) փոխարինել համարժեք մակերեսով շրջանով: Հայտնաբերված շրջանի տրամագիծն էլ կհանդիսանա մուտքային բբի որոնվող տրամագիծը հետագա հաշվարկներում կիրառման համար:

Հարաբերական անցքի քառակուսին կոչվում է լուսաուժ և որոշում է օբյեկտի պայծառության և նրա պատկերի լուսավորության հարաբերակցությունը ֆոկալ հարթության մեջ[1]։ Արդյունավետ հարաբերական անցքը հաշվարկվում է հաշվի առնելով օպտիկական համակարգի լույսի բեկման   գործակիցը, որը հաշվի է առնում ապակու ընդհանուր հաստությունը և օդ/ապակի սահմանների թիվը: Օբյեկտիվի թափանցելիության նվազեցման գործակիցը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

 ,

որտեղ  -ն միջավայրերի սահմանագծի հարթության արտապատկերման ժամանակ կորցրած լույսի մասնաբաժինն է,

 ՝ օդի/ապակու բաժանման մակերեսների քանակը,
 ՝ լույսի կլանումը 1 սանտիմետր ապակու մեջ,
 ՝ ոսպնյակի ընդհանուր հաստությունը սանտիմետրերով:

Չլուսավորված օբյեկտիվների համար   չի գերազանցում 0.65։ Լուսավորմամբ օբյեկտիվները կորցնում են ոչ ավել, քան 10% լույս:

Երկրաչափական և արդյունավետ հարաբերական անցքի հաշվարկման այս մեթոդները ճիշտ են միայն «անսահմանության» վրա օբյեկտիվի ֆոկուսավորման ժամանակ։ Վերջավոր հեռավորությունների համար ֆունկցիայի հայտարարը մեծանում է օբյեկտիվի տեղաշարժումից, հանգեցնելով հարաբերական անցքի նվազմանը: Արդյունավետությունը հատկապես նկատելի է մակրո լուսանկարչությունում, երբ զուգակցված կիզակետային երկարությունը կարող է գերազանցել երկու կամ ավելի անգամ։ Այս դեպքում անտեսել հարաբերական անցքի փոփոխությունը անթույլատրելի է[3]։

Դիաֆրագմային թիվԽմբագրել

 
Օբյեկտիվի դիաֆրագմայի սանդղակ (ստորին), որը նշված է դիաֆրագմային թվերով: Օղակի դիրքը համապատասխանում է f/8 հարաբերական անցքին

Եթե մուտքային բբի տրամագիիծն ընդունենք հավասար միավորի, երկրաչափական հարաբերական անցքը կարող է արտահայտվել հետևյալ կերպ[4]:

  :

Այս դեպքում հայտարարի հարաբերական   անցքը կոչվում է «դիաֆրագմային թիվ» կամ «դիաֆրագմի թիվ»։ Դիաֆրագմային թիվը հաշվարկվում է որպես օբյեկտիվի կիզակետային հեռավորության հարաբերակցությունը իր մուտքային բբի տրամագծով և նշանակվում է թվանշանով: Դիաֆրագմային թիվը հարաբերական անցքին հակադարձ մեծություն է[5][6].

 :

Այս պարամետրը առավել հարմար է դիաֆրագմայի սանդղակի գծանշմանների համար, քանի որ չի պարունակում կոտորակներ[7]։

Նման սանդղակի յուրաքանչյուր բաժանումը համապատասխանում է լուսաուժի երկու անգամ փոփոխությանը, իսկ հարաբերական անցքինը՝   անգամ[7][2]. Բացառություն կարող են կազմել դիաֆրագմային թվի ամենափոքր արժեքները, որոնք համապատասխանում են օբյեկտիվի օպտիկական հնարավորություններին և չեն տեղավորվում ստանդարտ շարքում[8]։

Դիաֆրագմային թվերի սանդղակի այսպիսի կառուցվածքն օգտագործվում է 1950-ական թվականներից, երբ ի հայտ եկավ լուսակայում հասկացությունը:

Ժամանակակից ֆոտոօբյեկտիվներում այդպիսի սանդղակը (ինչպես նաև դիաֆրագմայի ճշգրտման օղակը) բացակայում: Ժամանակակից թվային լուսանկարչական ապարատների դիաֆրագմային թվերի սանդղակն ունի միջանկյալ նշանակություն, 1/3 քայլին համապատասխան.

1.0 1.1 1.2 1.4 1.6 1.8 2 2.2 2.5 2.8 3.2 3.5 4 4.5 5.0 5.6 6.3 7.1 8 9 10 11 13 14 16 18 20 22 25 29 32

Լուսակայումների մեխանիկական կառավարման ժամանակ հարաբերական անցքը կարգավորվում է առանց քայլերի և դիաֆրագմային թիվը կարող է ընդունել ցանկացած կոտորակային արժեք:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Гордийчук, И. Б. Справочник кинооператора / И. Б. Гордийчук, В. Г. Пелль. — М. : Искусство, 1979. — 440 с. — 30 000 экз.
  • Е. А. Иофис Фотокинотехника / И. Ю. Шебалин. — М.,: «Советская энциклопедия», 1981. — С. 228. — 447 с. — 100 000 экз.
  • Н. Д. Панфилов, А. А. Фомин Краткий справочник фотолюбителя / Н. Н. Жердецкая. — М.: «Искусство», 1985. — С. 179—184. — 367 с. — 100 000 экз.
  • Фомин А. В. § 4. Фотографические объективы // Общий курс фотографии / Т. П. Булдакова. — 3-е. — М.,: «Легпромбытиздат», 1987. — С. 124—130. — 256 с. — 50 000 экз.