«Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
[[Պատկեր:Bulgaria-SanStefano -(1878)-byTodorBozhinov.png|260px|աջից|մինի|Սան Ֆրանցիսկո քաղաքը՝ Բուլգարիայի հարևանությամբ]]
[[Պատկեր:HouseOfSanStefanoTreaty.jpg|260px|մինի|աջից|Տունը, որտեղ ստորագրվել է Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը]]
'''Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիր''', [[Ռուսաստան]]ի և [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] միջև [[1878]] թ. [[փետրվարի 19]] ([[մարտի 3]]-ին) [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] արվարձան՝ [[Սան-Ստեֆանո]]յում կնքված նախնական հաշտութան պայմանագիր, որով ավարտվեց [[1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմ]]ը։ Մեծ նշանակություն է ունեցել բալկանյան ժողովուրդների թուրքական լծից ազատագրման և [[Հայկական հարց]]ի միջազգայինդիվանագիտության ասպարեզում հայտնվելու գործում։ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի դրույթները վերանայվել են [[Բեռլինի կոնգրես]]ի արդյունքում ընդունված փաստաթղթում։
 
'''Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիր''', [[Ռուսաստան]]ի և [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] միջև [[1878]] թ.թվականի [[փետրվարի 19]] ([[մարտի 3]]-ին) [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] արվարձան՝ [[Սան-Ստեֆանո]]յում կնքված նախնական հաշտութան պայմանագիր, որով ավարտվեց [[1877]]-78[[1878]] թթ.թվականների [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|ռուս-թուրքական պատերազմ]]ը։ Մեծ նշանակություն է ունեցել բալկանյան ժողովուրդների թուրքական լծից ազատագրման և [[Հայկական հարց]]ի միջազգայինդիվանագիտությանմիջազգային դիվանագիտության ասպարեզում հայտնվելու գործում։ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի դրույթները վերանայվել են [[Բեռլինի կոնգրես]]ի արդյունքում ընդունված փաստաթղթում։
Ստորագրել են [[փետրվարին 19]] (մարտի 3)-ին, Սան Ստեֆանոյում ([[Կոստանդնուպոլիս]]ի մոտ) [[Ռուսաստան]]ի կողմից կոմս Ն. Իգնատեն ու U. Նելիդովը, [[Թուրքիա]]յի կողմից՝ [[Սավֆետ փաշա]]ն ու [[Սահադուլլահ բեյ]]ը։
 
Ստորագրել են [[փետրվարինփետրվարի 19]]-ին ([[մարտի 3]])-ին, Սան Ստեֆանոյում ([[Կոստանդնուպոլիս]]ի մոտ) [[Ռուսաստան]]ի կողմից կոմս Ն. Իգնատեն ու U. Նելիդովը, [[Թուրքիա]]յի կողմից՝ [[Սավֆետ փաշա]]ն ու [[Սահադուլլահ բեյ]]ը։
 
Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը երաշխավորում էր Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունների կատարումը, այն է. «անհապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերի տեղական կարիքներից բխող բարելավումներ և բարեփոխումներ»<ref>[[Արա Պապյան]] - Հայրենատիրություն. Հայոց պահանջատիրության իրավական հիմունքները և հարակից հարցեր (հոդվածների ժողովածու), Ասողիկ, [[Երևան]], [[2012]] (ISBN 978-9939-50-190-1, ՀՏԴ՝ 941(479.25):341(045), ԳՄԴ՝ 63.3(2Հ) + 67.91ց1, Պ234: Համակարգչային շարվածքը և ձևավորումը՝ [[Դավիթ Աբրահամյան|Դավիթ Օ. Աբրահամյանի]])</ref>:
 
== Պայմանագրի հիմնական կետեր ==
Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով [[Չերնոգորիա]]ն, [[Սերբիա]]ն և [[Ռումինիա]]ն անկախ էին ճանաչվում։ [[Բոսնիա և Հերցեգովինա]]ն ինքնավարություն էին ստանում [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] շրջանակներում։ [[Բուլղարիա]]ն (Արևելյան Ռումելիայով, Մակեդոնիայով և Թրակիայի մի մասով՝ մինչև Սալոնիկ և Էգեյան ծով) հռչակվում էր ինքնավար իշխանություն՝ տերությունների համաձայնությամբ և Բարձր դռան կողմից հաստատվող իշխանությունով։ Թուրքական զորքերը դուրս էին բերվում Բուլղարիայից, իսկ ռուս, զորքերը մնում էին այնտեղ՝ 2 տարի ժամկետով։
 
Թուրքիան պարտավորվում էր Ռուսաստանին վճարել 1410 մլն ռ.ռուբլի ռազմատուգանք, որի մեծ մասը (1100 միլիոն ռ.) փոխարինվում էր տարածքային զիջումներով. եվրոպական մասում՝ Տուլչայի սանջակի դիմաց Ռուսաստանը ստանում էր 1856-ի Փարիզի պայմանագրով իրենից անջատված Հարավային Բեսարաբիան, ասիականում՝ Արդահանը, Կարսը, Բաթումը, Բայագետը և մինչև Սողանլուղ ընկած տարածքը (տես Բեռլինի կոնգրես 1878 հոդվածին կից քարտեզը)։
 
== Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը և հայերը ==
Հատուկ հոդվածով (16-րդ) նախատեսվում էր վարչական բարենորոգումներ անցկացնել արևմտյան[[Արևմտյան Հայաստանում։Հայաստան]]ում։ Պատերազմի հաջող ընթացքը Ռուսաստանի[[Ռուսաստան]]ի համար և արևմտյանԱրևմտյան Հայաստանի մի մասի գրավումը [[ռուս,]]ական զորքերի կողմից ազատագրական հույսեր ներշնչեցին նաև հայ քաղաքական շրջաններին։ 1877 թվականի վերջին Կ. Պոլսի հայոց ազգային ժողովը մերժեց հայերին զորակոչելու սուլթան, իրադեն (հրամանագիր), որով փաստորեն հրաժարվեց զենք վերցնել ռուսական բանակի դեմ։
 
1878 հունվարինթվականի [[հունվար]]ին Կ. Պոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը ազգային ժողովին ներկայացրեց մի տեղեկագիր, որտեղ շարադրված էր Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը՝ Լիբանանի օրինակով (1864-ի կանոնադրությամբ Լիբանանը կառավարում էր քրիստոնյա ընդհանուր նահանգապետը)։ Ծրագիրը, որ ամենայն հավանա կանությամբհավանականությամբ թելադրված էր թուրք,թուրքական կառավարութան և Անգլիայի[[Անգլիա]]յի կողմից (որոնք հարցի նման լուծումը գերադասում էին արևմտյան Հայաստանի ռուս, գրավումից), մերժվեց։ Կ. Պոլսի և Անդրկովկասի հայ քաղաքական շրջանների (որոնք արևմտահայության ազատագրության հարցը կապում էին Ռուսաստանի հետ) ճնշման տակ Կ. Պոլսի պատրիարքն իր ներկայացուցչի՝ Ադրիանուպոլսի առաջնորդական փոխանորդ Գևորգ վարդապետ Ռուսչուգլյանի միջոցով (որին միացան Ստեփան Ասլանյանը և Հովհաննես Նուրյանը), իսկ ավելի ուշ նաև անձամբ շփման մեջ մտավ ռուս,ռուսական հրամանատարության (Մեծ իշխան Նիկոլայ. Նիկոլաևիչ) և դիվանագիտական ներկայացուցիչների (Իգնատև, Նելիդով) հետ ու խնդրագիր հղեց [[Ալեքսանդր II]] կայսրին։ Նույն ժամանակ, [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունու]] նախաձեռնությամբ, խընդրագիր ներկայացվեց Կովկասի[[Կովկաս]]ի փոխարքային։ Ռուսական կառավարությունը համաձայնեց հայերի վերաբերյալ հատուկ կետ մտցնել ռուս-թուրքական պայմանագրում։ Այս հոդվածը չէր կարող գոհացնել հայերին, քանի որ այնտեղ խոսք անգամ չկար նրանց ակնկալած ինքնավարության մասին։ Հոդվածի այդպիսի չափավորությունը բացատրվում էր Ռուսաստանի վրա Անգլիայի դիվանագիտական ճնշումով, որը վտանգված էր տեսնում իր շահերն Ասիայում[[Ասիա]]յում, ինչպես նաև [[Հնդկաստան]] տանող ճանապարհներին։
 
Նոր պատմության շրջանում առաջին անգամ [[Հայաստան]] անվանումը և հայերը հիշատակվում էին միջազգային դաշնագրում<ref>[http://www.noravank.am/upload/pdf/33_ru.pdf Կիրակոսյան Ա.Ջ. Հայկական հարցը եվ հայերի ցեղասպանությունը (պատմաիրավական եռալեզու տեղեկանք). - Եր.։ «Նորավանք» ԳԿՀ, 2006. - 103 էջ:]</ref>։ Պայմանագրի 16-րդ հոդվածում ասվում էր. «Նկատի առնելով այն, որ ռուսական զորքերի դուրսբերումը նրանց կողմից գրավված Հայաստանի` [[Թուրքիա]]յին վերադարձվելիք վայրերից, կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումների և բարդությունների, որոնք երկու պետությունների բարի հարաբերությունների վրա կունենան վնասակար ազդեցություն, [[Բարձր ԴուռըԴուռ]]ը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերի տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ և բարենորոգություններ, և զերծ պահել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից»<ref>[http://historyarmenia.org/3885.html/2 Հայսատանի պատմություն] </ref>։ Պայմանագրի 19-րդ հոդվածով Ռուսաստանին էին անցնում [[Կարս]]ը, [[Արդահան]]ը, [[Բայազետ]]ը, [[Բաթում]]ը, [[Օլթի]]ն, [[Արտանուջ]]ը, [[Արդվին]]ը, [[Ալաշկերտ]]ը, [[Կաղզվան]]ը և [[Խումար]]ը։
 
== Արտաքին հղումներ ==
4178

edits