Անդրկովկասի քաղաքացիական կռիվներ (1918-1921)

Ուշադրություն․ հոդվածը կամ հոդվածի բաժինը փոխադրված է Հայկական սովետական հանրագիտարան-ից և կարող է շարադրված լինել խորհրդային գաղափարախոսության տեսանկյունից

Անդրկովկասի քաղաքացիական կռիվներ (1918-1921 թվականներ), նախաձեռնել են օտարերկրյա իմպերիալիստները՝ նպատակ ունենալով Անդրկովկասը վերածել հակահեղափոխության հենակետի ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Անդրկովկասում խորհրդային իշխանություն հաստատվեց միայն Բաքվում և Ադրբեջանի մի մասում։

1917 թվականի նոյեմբերի 15 (28)Խմբագրել

Թիֆլիսում 1917 թվականի նոյեմբերի 15 (28)-ին ստեղծվեց բուրժուաազգայնական կառավարություն՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատը, կազմված վրաց մենշևիկներից, դաշնակցականներից և մուսավաթականներից։

1918 թվականի փետրվարի 12Խմբագրել

1918 թվականի փետրվարի 12-ին Թուրքիան զինված ինտերվենցիա սկսեց Անդրկովկասում (որը Սովետական Ռուսաստանի վրա Գերմանիայի ընդհանուր հարձակման ստրատեգիական պլանի մի մասն էր), թուրք զորքերը մարտի 12-ին գրավեցին Էրզրումը, ապրիլի 15-ին՝ Բաթումը, մայիսի 15-ին՝ Ալեքսանդրապոլը՝ սպառնալիք ստեղծելով Թիֆլիսի և Երևանի համար։

Թուրքերի հարձակումը ուղեկցվում էր կողոպուտով և հայ բնակչության զանգվածային բնաջնջմամբ։ Չնայած համաժողովրդյան դիմադրությանը, ինտերվենտներին կանգնեցնել անհնար էր։ Թուրքերի ներխուժումն արագացրեց ապրիլի 22-ին ստեղծված «անկախ» Անդրկովկասյան Ֆեդերացիայի կազմալուծումը։ Կազմավորվեցին բուրժուական երեք հանրապետություններ՝

ՕգնությունԽմբագրել

Դեռևս մայիսի 15-ին վրաց մենշևիկները դիմեցին Գերմանիայի օգնությանը, և գերմանական զորքերը մտան Վրաստան։ Հունիսի 4-ին Վրաստանը և Հայաստանը Թուրքիայի հետ կնքեցին պայմանագիր, որով Թուրքիային անցան զգալի տարածքներ Անդրկովկասից։ Մուսավաթականները դաշինք կնքեցին թուրքերի հետ, որոնք գրավեցին Դյանջան և արշավանքի պատրաստվեցին դեպի Բաքու, որտեղ իշխանությունը Բաքվի կոմունայի (1918 թվական) ձեռքին էր։

1918 թվականի հունիսԽմբագրել

1918 թվականի հունիսին Նուրի փաշայի թուրք, զորքերը և մուսավաթական ջոկատները հարձակվեցին Բաքվի վրա։ Կովկասյան կարմիր բանակի 1-ին կորպուսը Գ․ Կորգանովի հրամանատարությամբ հունիսի 17-ին պարտության մատնեց զավթիչներին և ետ շպրտեց դեպի Գյանջա։ Վ․ Ի․ Լենինի ցուցումով հունիսին Բաքու ուղարկվեց 7 զրահամեքենա, 13 ինքնաթիռ, 80 թնդանոթ, 160 գնդացիր, 10 հազար հրացան, ռազմամթերք, հաց։ Սակայն հուլիսի վերջին իրավիճակը վատացավ Բաքվի կոմունայի անկումով։

Օգոստոսի 1-ին հաստատվեց կոալիցիոն «Ցենտրոկասպիի դիկտատուրան»։

Օգոստոսի 4-ին Բաքու սկսեցին ժամանել անգլիական զորքերը։ Թուրք, զորքերը պաշարեցին Բաքուն։ Բաքվի, 26 կոմիսարները Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ օգոստոսի 17-ին ձերբակալվեցին, տեղափոխվեցին Կրասնովոդսկ և սեպտեմբերի 20-ին գնդակահարվեցին տեղական էսէռական կառավարության և անգլիական ռազմական, միսիայի կողմից։

Սեպտեմբերի 15-ին թուրքերը գրավեցին Բաքուն։ Անգլիական զորամասերը հեռացան Էնգելի։

Անգլիական զորքերԽմբագրել

Առաջին համաշխարհային պատերազմում գերմանական խմբավորման պարտության հետևանքով գերմանական և թուրք, զորքերը էվակուացվեցին Անդրկովկասից։ Նրանց փոխարինեցին անգլիական զորքերը, որոնք 1918 թվականի նոյեմբերի 17-ին գրավեցին Բաքուն, դեկտեմբերի 15-ին՝ Բաթումը, դեկտեմբերի 25-ին մտան Թիֆլիս՝ դառնալով լիիրավ տերեր Վրաստանում և Ադրբեջանում։ Հայաստանում բոլոր գործերը ղեկավարում էր դաշնակիցների գերագույն հրամանատար, ամերիկյան գնդապետ Հասկելը։ Ինտերվենտների և բուրժուա–ազգայնականների դեմ ժողովրդական զանգվածները՝ բոլշևիկների ղեկավարությամբ հեղափոխական պայքար ծավալեցին։

Ապստամբական շարժումԽմբագրել

1918 թվականի ամռանը Վրաստանում լայն թափ ստացավ ապստամբական շարժումը, որոշ շրջաններում հռչակվեց խորհրդային իշխանություն։ 1918 թվականի դեկտեմբերին, 1919 թվականի մայիսին, հունիսին և օգոստոսին գործադուլներ և քաղաքացիական ցույցեր եղան Բաքվում։

1919 թվականի ապրիլին խորհրդային իշխանություն հաստատվեց Սուղանում։

1919 թվականի դեկտեմբերին զինված ապստամբություն բռնկեց Վրաստանում։

1919 թվականի ամռանը միջազգային ընդհանուր իրադրությունը և ներքին դրությունը ստիպեցին ինտերվենտներին բացահայտ ինտերվենցիայից անցնել քողարկված գործունեության։ Անգլիական զորքերը 1919 թվականի օգոստոսի 26-ին թողեցին Բաքուն, բայց մինչև 1920 թվականի հուլիսի 7-ը իրենց ձեռքում պահեցին Բաթումը, խոշոր կենտրոններում՝ ուժեղացված ռազմ, ներկայացուցչություններ։ Հյուսիսային Կովկասում Անտոն Դենիկինի պարտությունից հետո, կարմիր բանակը մոտեցավ Անդրկովկասին, որը և հնարավորություն ստեղծեց պաշտպանելու 1920 թվականի ապրիլի 27-ին բոլշևիկների ղեկավարությամբ Բաքվում բռնկած ապստամբությունը։

11-րդ բանակԽմբագրել

Ապրիլ–մայիսին 11-րդ բանակը (հրամանատար Մ․ Կ․ Լևանդովսկի) օգնեց Ադրբեջանի աշխատավորներին ջախջախելու մուսավաթականներին և ամրապնդելու խորհրդային իշխանությունը։ Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաղթանակը աշխուժացրեց հեղափոխական շարժումը Վրաստանում և Հայաստանում։ Հայաստանում դաշնակցականներին հաջողվեց ճնշել Մայիսյան ապստամբությունը։

Մուսավաթականները փորձեցին վերականգնել իրենց իշխանությունը Ադրբեշանում։

Մայիսի 25–26-ին սկսվեց Գյանչայի (Գանձակի) խռովություն 1920 թվականը։ Խռովություններ եղան Ղարաբաղում, Զաքաթալայի շրջանում, հուլիսի կեսին խռովությունները ջախջախվեցին։

ՌՍՖՍՀ–ի պայմանագրերԽմբագրել

Մայիսի 7-ին՝ Վրաստանը, օգոստոսի 10-ին Հայաստանը հաշտության պայմանագիր կնքեցին ՌՍՖՍՀ–ի հետ։ Սակայն թուրք, բանակի առաջխաղացումը խանգարեց պայմանագրի վավերացմանը, և այն ուժի մեջ չմտավ։ Դաշնակցականները մերժեցին ՌՍՖՍՀ միջնորդության առաջարկը։ Նոյեմբերի կեսին Հայաստանում դաշնակցական իշխանության դեմ սկսվեցին ապստամբություններ (Դիլիջանի և Ղազախի շրջաններում)։ Նոյեմբերի 29-ին ստեղծվեց Հայաստանի Հեղկոմը, որը Հայաստանը հռչակեց խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն։ Դեկտեմբերի 2-ին դաշնակցական կառավարությունը Թուրքիայի հետ շուտափույթ կնքեց պայմանագիր, որով նրան էր զիջում Հայաստանի տարածքի մեծ մասը, հրաժարվեց ճանաչել խորհրդային իշխանությունը Զանգեզուրում, ուր հաստատվեցին դաշնակցականները՝ հայտարարելով այն «ինքնավար հանրապետություն»։ 1920 թվականի վերջին և 1921 թվականի սկզբին 11-րդ կարմիր բանակը ջախջախեց վրաց մենշևիկների մասնակցությամբ նախապատրաստված Դաղստանում սկսված խոշոր ապստամբությունը։ Վրաստանում ծպտվել էին սպիտակ բանդաներ, որոնք այնտեղից հարձակումներ էին գործում Կուբանի, Թերեքի վրա։ Վրաստանում աճում էր ժողովրդի դժգոհությունը մենշևիկյան կառավարության քաղաքականությունից։ 1921 թվականի փետրվարի սկզբին Լոռու չեզոք գոտում կենտրոնացել էին վրացական ապստամբական ջոկատներ (շուրջ 7 հազար մարդ)։ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաղթանակը նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց «Չեզոք գոտում» զինված ապստամբության նախապատրաստման և անցկացման համար։ Փետրվարի 16-ին ապստամբությունը հաղթանակեց։ Լոռին միացավ Սովետական Հայաստանին։ 1921 թվականի Փետրվարի 11-ի լույս 12-ի գիշերը Բորչալուի գավառում սկսված ապստամբությունը տարածվեց ամբողջ Վրաստանում։ 1921 թվականի փետրվարի 16-ին կազմվեց Հեղկոմ, որը վրաստանը հայտարարեց խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն։

Ապստամբական ջոկատներԽմբագրել

Փետրվարի 25-ին 11-րդ կարմիր բանակի զորամասերը և վրացական ապստամբական ջոկատները մտան Թիֆլիս, տապալեցին մենշևիկյան կառավարությունը և հաստատեցին խորհրդային կարգեր։ Այդ նույն ժամանակ Զանգեզուրից դաշնակցականներն անցան հարձակման և Փետրվարի 18-ին գրավեցին Երևանը։ Շարունակվում էր 11-րդ բանակի հարձակումը Վրաստանում, վճռական մարտեր ծավալվեցին Քութայիսի, Բաթումի, Երևանի ուղղություններով։ Թուրք, զավթիչները փորձում էին պահել Ախալցխայի և Բաթումի շրջանները։ Մարտի 18-ի գիշերը մենշևիկյան կառավարության անդամները, թալանելով պետական գանձարանը, Բաթումից իտալական նավով Փախան արտասահման։ Բաթումում իշխանությունն անցավ Հեղկոմին, որի կողմն անցան քաղաքում գտնվող վրացական զորքերը։ Թուրքական զորքերը դուրս շպրտվեցին քաղաքից։ Մարտի 18-ի երեկոյան Բաթում մտան խորհրդային զորքերը։ Մարտի 28-ին սկսվեց խորհրդային զորքերի հարձակումը Հայաստանում, և ապրիլի 2-ին նրանք մտան Երևան։ Զանգեզուրը դաշնակցականներից ազատել հաջողվեց միայն հուլիսին։ 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ընդհանուր հաշտության պայմանագիր կնքվեց Թուրքիայի և Անդրկովկասյան հանրապետությունների միջև։

ԳրականությունԽմբագրել

  • Արզումանյան Մ․ Վ․է Արհավիրքից վերածնունդ, Ե․է 1973 թվական։ Кадишев А․ Б․, Интервенция и гражданская война в Закавказье, М․, 1960 год․
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։