Օձ (դիցաբանություն)

Օձ, շատ ժողովուրդների դիցաբանության մեջ օձը բերրիության, հողի, ջրի, անձրևի, ինչպես նաև օջախի և երկնային կրակի խորհրդանիշն է: Սկզբում դիցաբանական օձը պատկերվում էր մեծ օձի տեսքով: Հետագայում պատկերը ձեռք է բերում կենդանական որոշ հատկություններ, փոխարինվում է թևավոր կամ փետրավոր վիշապօձի, ձիու գլուխ ունեցող օձի պատկերներով: Օձի մարմնի և մարդկային գլխի հետ համեմատության գաղափարը զարգացած է հին հունական, հինդուիստական, էլամական և մի շարք այլ դիցաբանություններում: Ճապոնական և մի շարք հնդկական ավանդություններին բնորոշ է եղջերավոր օձի կերպարը[1]:

Ուրոբորոսի պատկերը ալքիմիական տրակտատում, 1478 թվական, հեղինակ՝ Թ. Պելեկանոս

Խոսքի էթիմոլոգիաԽմբագրել

Օձի կերպարը գրերի հուշարձաններում հանդիպում է X-րդ դարից: Սողունի և օձի անունները էթիմոլոգիկորեն նույնն են: Նրանք ընդհանուր արմատ ունեն երկիր կամ հող բառերի հետ և նշանակում է «գետնի վրա սողացող»: Ընդունված է համարել, որ «օձ» բառը տաբուիստական էր, այսինքն՝ այն փորձում էին չարտասանել՝ ցավ պատճառելու վախով[2]:

Օձը դիցաբանական տարբեր ավանդություններումԽմբագրել

Օձը՝ որպես խորհրդանիշ, ներկայացված է գրեթե բոլոր դիցաբանություններում և կապվում է պտղաբերության, հողի, կնոջ արտադրող ուժի, ջրի, անձրևի, օջախի, կրակի (հատկապես Երկնային), ինչպես նաև՝ տղամարդու բեղմնավորման սկզբի հետ:

Օղակաձև օձը համարվում է երևույթների շրջապտույտի սկիզբը: Դա արևոտ սկիզբն է և լույսը, կյանքն ու մահը, լույսն ու խավարը, բարին ու չարը, իմաստությունն ու կույր կիրքը, բուժիչն ու թույնը, պահապանը և կործանիչը, հոգևոր վերածնունդն ու ֆիզիկականը: Օձը նաև հղիության խորհրդանիշն է:

Խտոնիկ օձը ստորգետնյա աշխարհի և խավարի աստվածների ագրեսիվ ուժի դրսևորումն է: Քանի որ օձը ապրում է գետնի տակ, այն գտնվում է կապի մեջ ստորգետնյա աշխարհի հետ, ունի մուտք դեպի ներքին ուժեր: Այն ամենուր համարվում է նախաձեռնության աղբյուր: Իր խտոնական էությամբ օձը թշնամանում է արևի և բոլոր հոգևոր ուժերի հետ՝ խորհրդանշելով մարդու մութ կողմերը: Միևնույն ժամանակ, դրական և բացասական սկիզբը հակամարտության մեջ են, ինչպես, օրինակ, Զևսի և Տիփոնի, Ապոլլոնի և Պիֆոնի, Օսիրիսի և Սեթի, արծվի և օձի և այլնի դեպքում: Օձը խորհրդանշում է նաև բնազդային բնավորությունը, կենսունակությունը, անվերահսկելի և ոչ տարբերակված, պոտենցիալ էներգիան, ոգևորող ոգին:

Եթե հին դիցաբանություններում օձի դերը, որը միացնում է երկինքն ու երկիրը, առավել հաճախ կրկնակի է (այն միաժամանակ և՛ բարերար է, և՛ վտանգավոր), իսկ արդեն զարգացած դիցաբանական համակարգերում առաջին հերթին նշվում է նրա բացասական դերը՝ որպես ստորին (ջրային, ստորգետնյա կամ օտար) աշխարհի մարմնացում:

 
Ռա Աստվածը օձի կերպարանքով

Եգիպտոսում կոբրան աստվածային և արքայական իմաստության, իշխանության, գիտելիքի և ոսկու խորհրդանիշն է, իսկ այն օձը, որը կծնվի Տիփոնի հետ, մառախուղի օձն է, խավարի դևը, խառնաշփոթն ու ոչնչացումը, և բացի այդ, կիզիչ արևի վնասակար կողմը:

Օձի պաշտամունքը՝ որպես առատության, բերրիության և հավերժության խորհրդանիշ, էլամական կրոնի առավել բնորոշ հատկանիշներից մեկն է:

Հունաստանում օձը մարմնավորում է իմաստությունը, կյանքի թարմացումը, հարությունը, բժշկությունը և որպես այդպիսին Ասկլեպիոսի, Հիպոկրատի, Հերմեսի և Հիգեայի գլխավոր ատրիբուդը: Ասկլեպիոսի համար օձը փրկչի և բուժման էություններից մեկն է: Օձը երբեմն որոշ աստվածների կյանքի սկզբունքն է եղել: Օձը խորհրդանշել է Աթենասի իմաստությունը: Օձը խորհրդանշել է նաև Ապոլլոնին, ով ոչ միայն ազատում է արևը խավարի ուժերից, այլև մարդկային հոգին լցնում է գիտելիքով, խանդավառությամբ և լույսով:

Առեղծվածային օձը կապված է փրկիչ աստվածությունների հետ և, բացի այդ, կապված է մահացածների՝ մասնավորապես, մահացած հերոսների հետ: Հոգին դուրս է եկել մարմնից օձի տեսքով, և մահացածների հոգիները կարող են վերափոխվել օձերի մեջ: Օձը Զևսի խորհրդանիշն է, երբեմն պատկերված է ձվի շուրջ, մարմնավորում է կյանքն ու կրքերը: Էրինիաները ու Մեդուզա Գորգոնան իրենց հատկանիշների մեջ խորհրդանշական դեր տալով օձին, մարմնավորում են իմաստնությունն ու նենգությունը:

 
«Լաոկոոնը և նրա որդիները», Պիո-Կլեմենտինո թանգարան, Վատիկան

Ապոլոնին խայթած երկու հսկայական օձերը խեղդամահ են արել Լաոկոոնին և նրա երկու որդիներին:

 
Լավիաֆինի սպանությունը, Գյուստավ Դորե, 1865 թվական

Հրեական ավանդությունում օձը չարի և մեղքի խորհրդանիշն է: Նեհուշտանը հրեական ավանդությունում հիշատակվում է որպես պղնձե օձ, որին Աստված պատվիրել էր կանգնեցնել թունավոր օձերի (կրակե օձեր) խայթոցներից իսրայելցիներին պաշտպանելու համար: Ադամը պատկերված է՝ պարանոցին ուղիղ օձ պահած: Հինդուիզմում օձը խորհրդանշում է տիեզերական ուժը, քաոսը և Ագնիի անմար կրակը: Սև օձը խորհրդանշում է կրակի ներուժը: Կրիշնայի գլխին պարուրված օձը խորհրդանշում է չարիքը: Կոբրան խորհրդանշում է Վիշնու Աստծուն՝ գիտելիքի, իմաստնության և հավերժության տեսանկյունից:

Անանդան՝ օձերի հազարգնդային տիրակալը, անսահման բերրիության խորհրդանիշն է. նրա օղակները փաթաթում են աշխարհի առանցքի հիմքը:

 
Անանդա օձի հանգիստը
 
Ացտեկական պատկեր, 16-րդ դար

Երկու օձերը, որոնք շարժվում են մեկ վերև, իսկ մյուսը՝ ներքև, խորհրդանշում են Աստվածային հանգիստն ու Աստվածային զարթոնքը Բրահմայի օրերի և գիշերների ժամանակ: Նագը և Նագան՝ թագավորն ու թագուհին կամ հոգիները, ճշմարիտ աստվածություններ են, դրանք պատկերվում են կա՛մ ամբողջությամբ մարդկային տեսքով, կա՛մ օձերի տեսքով, կա՛մ կոբրայի գլխով:

Պարսկաստանում օձի կերպարը արևի Աստծո թշնամին է: Իսլամում օձը սերտորեն կապված է կյանք սկզբի հետ:

Ճապոնիայում օձը ամպրոպի Աստծո խորհրդանիշն է:

Ասորական ավանդությունում օձը կարևոր հատկանիշներով է օժտված: Մեծ աստվածուհին՝ տնային օջախի պաշտպանը, պատկերվել է օձերը ձեռքին: Ավելի ուշ օձերը ասոցացվում են նրան փոխարինող աստվածությունների հետ: Հնագույն մետաղադրամների վրա պատկերված այդ աստվածուհին նստած է ծառի տակ գտնվող գահին և շոյում է օձի գլուխը: Օձի և ծառի սիմվոլիկան սերտորեն փոխկապակցված է: Օձը՝ որպես պտղաբերության խորհրդանիշ, բնորոշ է աստվածուհի Իլիփիայի ծնունդին: Օձը, որին տեսել էր Պոլիդը, տանում էր բուժիչ խոտ, որը կարող էր մեռելներին հարություն պարգևել: Օձը կարող էր վերամարմնավորվել հանգուցյալին, նախնուն, ուրվականին: Օձի պատկերը գերեզմանոցի բլրի վրա նշանակում էր հերոսի թաղման վայր և ծառայում էր որպես հարության և անմահության խորհրդանիշ: Հետագայում օձը մարմնավորում էր բժիշկ Աստծուն՝ Ասկլեպիոսին:

Օվկիանիայի օձը աշխարհի արարիչներից մեկն է: Տեղ-տեղ ասվում է, որ տիեզերական օձն ապրում է գետնի տակ և ի վերջո մի օր ոչնչացնելու է աշխարհը:

Շումերա-սեմիտական ավանդության մեջ Բաբելոնյան Թիամատը՝ անգութ օձը, խավարը, որը պատկերված է նաև վիշապի տեսքով, ներկայացնում է քաոս, անբաժանելիություն, նենգություն և արատավորություն, որը ոչնչացվում է արևի Աստծո՝ Մարդուկի կողմից: Ասրոաբաբելական Լակշմին ու Լակշամին օձեր են, որոնք տղամարդկանց ու կանանց արարիչներն են համարվում: Իշտարը՝ որպես գլխավոր Աստված, պատկերված է օձի տեսքով:

Փռյուգիական դիցաբանությունում օձն իր գլխավոր դիրքն ունի: Քրմուհին ծիսակատարություն է անում՝ ծածկոցի տակ ոսկե օձ պահած: Օձերը հաճախ դուրս են գալիս նրա ուսերից: Օձը գլխավոր խորհրդանիշն է Քանանի և Փղշտացիների մոտ:

Ծովային օձերԽմբագրել

Ծովային օձը դիցաբանական եզրույթ է, որը աստվածաբանության և դիցաբանության մեջ նշանակում է ծովային օձանման արարած, որը հիշատակվում է աշխարհի տարբեր ժողովուրդների առասպելներում, լեգենդներում և վկայություններում: Պատկերը ներկայացվել է դիցաբանական տարբեր ավանդույթներով:

Օձը քրիստոնեական ավանդությունումԽմբագրել

Քրիստոնեության մեջ օձը խորհրդանշում է Սատանային՝ Աստծո թշնամուն: Այն

մարմնավորում է չարը, անդրաշխարհը, նենգությունը, մեղքը: Դանթեն օձը նույնացնում է թշնամու հետ, բայց եթե օձը պատկերված է Կենաց ծառին փաթաթված, ուրեմն իմաստության խորհրդանիշն է: Իմաստության մյուս պատկերում օձը խորհրդանշում է Լյուցիֆերին: Օձը, որը բարձրացվել է խաչի կամ բևեռի վրա, Քրիստոսի նախատիպն է, իսկ որը բարձրացվել է Կենաց ծառին՝ աշխարհի փրկությունն ու բուժումն է:

Երբեմն օձը պատկերվում է կնոջ կերպարանքով՝ խորհրդանշելով գայթակղությունը: Քրիստոնեության մեջ սատանան հաճախ է պատկերվում օձի կերպարանքով:

Տերտուղիանոսը պնդում է, որ քրիստոնյաները Քրիստոսին անվանել են «Բարի օձ»:

Հրեշը ևս պատկերվում է օձի կերպարով, հավանաբար, նրա նենգությունն ու չարությունը մատնանշելու համար: Եվայի՝ արգելված պտուղը ճաշակելու և Աստծուն հնազանդվելու պարտականությունը խախտելու համար, նա առել էր օձի կերպարանք, ինչպես նշվում է Սուրբ գրքում[3][4]:

Օձի կերպարը գրականության մեջԽմբագրել

Օձը բանահյուսության մեջԽմբագրել

Օձը բանահյուսական համաշխարհային կերպար է, որը մշակույթի զարգացման տարբեր փուլերում և ազգային տարբեր ավանդություններում բազմաթիվ կերպավորումներ է ստացել: Օձը հրաշապատում հեքիաթների և բիլինաների գլխավոր հերոսն է, որի հետ պետք է մենամարտի դրական հերոսը: Ռուսական հեքիաթներում օձերը բազմագլուխ արարածներ են, որոնք կարող են թռչել և ժայթքել կրակ: Մի շարք սյուժեներում օձը գող է. նա գողանում է թագավորի դուսրերից ամենագեղեցիկին և որոշակի տուրք է պահանջում՝ հակառակ դեպքում նրան կուտի: Այլ սյուժեներում օձը նստում է գետիերի կամ աղբյուրների մոտ, և նա խժռում է բոլոր նրանց, ովքեր փորձում են անցնել կամ ջուր խմել: Օձի դեմ պայքարն ու նրա նկատմամբ հաղթանակը հեքիաթների դրական հերոսների գլխավոր սխրանքներից մեկն է: Բիլինաներում օձի դեմ պայքարը ձեռք է բերել «պետական» երանգավորում. գլխավոր հերոսը կատարում է իր առաջին հերոսական սխրանքը՝ հաղթելով օձին որպես Կիևի թշնամի և ազատելով նրա կողմից գրավված Լիոնը: Օձի մասին բոլոր սյուժեների ընդհանուր առանձնահատկությունը նրա արտաքինի իրական նկարագրության բացակայությունն է:

Օձը Պավել Բաժովի հեքիաթներումԽմբագրել

Ռուսական գրականության մեջ օձի ամենավառ կերպարները Պավել Պետրովիչ Բաժովի հեքիաթներում են: Նրա հեքիաթներում օձերը ներկայացվում են առասպելական օձի բոլոր դասական հատկանիշներով:

  1. Իմաստություն: Ոսկե օձը միանգամից ճանաչում է հերոսի գլխավոր թուլությունը՝ ագահությունը, և նրան տանում է դեպի կործանում: Կործանման եզրին նա իր հերոսին սովորեցնում է, որ ագահությունը վատ երևույթ է: Սա ցույց է տալիս, որ օձը ի սկզբանե չար ոգի չէ (ինչպես Աստվածաշնչում), այլ երկակի, հակասական արարած: Նույնը հաստատում է նաև ծերունի Սիմոնիչը, ով էլ իր տղաներին ծանոթացնում է ոսկե օձի հետ:
  2. Գայթակղիչ օձ: «Օձի հետքը» հեքիաթում օձի դուստրը հանդես է գալիս գեղեցիկ աղջկա կերպարանքով, որը կործանման է տանում գլխավոր հերոսին: Նման արարած՝ Լամիան, կարելի է հանդիպել նաև հին հույների և հռոմեացիների մոտ՝ աղջիկ-օձ, որը կործանում է պատանուն:

Օձի կերպարը կերպարվեստումԽմբագրել

Քանդակագործության մեջԽմբագրել

Օձը զինանշաններումԽմբագրել

 
Մոսկվայի զինանշանը

Ժամանակակից զինանշաններում հաճախ կարելի է հանդիպել օձի պատկեների: Սուրբ Գևորգը պատկերված է

ձիու վրա, որը նետվում է դեպի օձը: Նույն սյուժեն հիշատակվում է Վլադիմիր-Վոլինսկիի շրջանի, Մեժևսկոյ շրջանի զինանշաններում:

Բացի այդ, օձի կերպարը նկատվում է Մեքսիկայի, Կազանի զինանշաններում:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Иванов, 1987, էջ 468
  2. [1] // М.: Прогресс, 1986. Т. I—IV.
  3. Быт. III, 1
  4. сл. II Кор. XI, 3

ԳրականությունԽմբագրել