Վիլֆրեդո Պարետո

ֆրանսիացի գրող

Վիլֆրեդո Պարետո (15 հուլիս 1848[5], Փարիզ20 օգոստոս 1923 թ․, Սելինի, Շվեյցարիա), իտալացի ինժեներ, տնտեսագետ և սոցիոլոգ։ Էլիտայի տեսության հիմնադիրներից մեկն է։ Վիլֆրեդո Պարետտոն իտալացի ինժեներ, տնտեսագետ և սոցիոլոգ է։ Ծնվել է Փարիզում։ Մայրը ֆրանսիացի էր։

Վիլֆրեդո Պարետո
ֆր.՝ Vilfredo Pareto
Vilfredo Pareto 1870s2.jpg
Ծնվել էհուլիսի 15, 1848(1848-07-15)[1][2][3][…]
Փարիզ, Ֆրանսիա
Մահացել էօգոստոսի 19, 1923(1923-08-19)[2][3][4][…] (75 տարեկան)
Սելինյի, Ժնև, Շվեյցարիա
ՔաղաքացիությունFlag of Italy (1861–1946).svg Իտալիայի թագավորություն
ՈւղղությունSchool of Lausanne?
Մասնագիտությունտնտեսագետ, փիլիսոփա, սոցիոլոգ, համալսարանի պրոֆեսոր, ճարտարագետ և մաթեմատիկոս
Հաստատություն(ներ)Լոզանի համալսարան, Հռոմի Սապիենզա համալսարան և Ջենովայի համալսարան
Գործունեության ոլորտտնտեսագիտություն և Հասարակագիտություն
ԱնդամակցությունԹուրինի Գիտությունների Ակադեմիա
Ալմա մատերPolitecnico di Torino?
Տիրապետում է լեզուներինֆրանսերեն և իտալերեն[1]
ՀայրRaffaele Pareto?
ՄայրMarie Métenier?
Ստորագրություն
Vilfredo Pareto signature.png
Vilfredo Pareto Վիքիպահեստում

Ըստ Պարետոյի՝ հասարակությունը ունի բրգաձև կառուցվածք, որի գագաթին գտնվում է էլիտան՝ ամբողջ հասարակությունը ղեկավարող սոցիալական խումբը։ Պարետոն մշակել է մի շարք այլ տեսություններ, որոնք լայնորեն օգտագործվում են տնտեսագիտության մեջ՝ Պարետո-օպտիմում, Պարետո բաշխում[6][7]:

1858 թ. –ին նրա ընտանիքը վերադառնում է Իտալիա քաղաքական հայացքների պատճառով։ Իտալիայում Պարետոն ստանում է հումանիտար և տեխնիկական կրթություն։

Թուրինում տեխնիկական դպրոցը ավարտելուց հետո Պարետոն 1869 թ.-ին պաշտպանում է ատենախոսություն “Պինդ մարմիններում հավասարակշռվածության ֆունդամենտալ սկզբունքներ” թեմայով։

Տարիների ընթացքում Պարետոն տարբեր կարևոր պաշտոններ է զբաղեցրել երկաթուղային և արդյունաբերական կազմակերպություններում։

1890 թ.-ին Պարետոն անհաջող փորձ է անում քաղաքական գործունեությամբ զբաղվելու։ Նրա կյանքի վերջին տարիներին Իտալիայում արդեն իսկ հաստատվել էին ֆաշիստական կարգերը։ Պարետոն չափավոր աջակցություն էր ցուցաբերում, թերև կոչ էր անում լինել լիբերալ։

Պարետոն մահացել է 1923 թվականի օգոստոսի 20֊ին, Սելինիում՝ Շվեյցարիայում, որտեղ բնակվում էր իր կյանքի վերջին տարիների ընթացքում։ Թաղվել է Շվեյցարիայում։

Աշխատություններ՝

  • Սոցիալիստական համակարգեր (Les Systémes socialistes)
  • Քաղաքական տնտեսագիտության կուրս (Cours d’économie politique)
  • Ընդհանուր սոցիոլոգիայի տրակտատ(Trattato di sociologia generale)
  • Ընդհանուր սոցիոլոգիայի կարճ ուղեցույց (Compendio di sociologia generale)

Պարետոյի ընտրախավերի շրջապտույտի կոնցեպցիանԽմբագրել

Պարետոյի էլիտայի հայեցակարգը խթան հաղորդեց լայն տեսական, իսկ ավելի ուշ (հիմնականում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո) ՝ պետությունը ղեկավարող կամ այն ​​պնդող խմբերի էմպիրիկ ուսումնասիրություններին: Էլիտայի ժամանակակից տեսությունները բազմազան են: Պատմականորեն, տեսությունների առաջին խումբը, որոնք չեն կորցրել իրենց ժամանակակից նշանակությունը, համարվում ենք մաքիավելլյան  դպրոցի կոնցեպցիան ( Մոսկա, Պարետո, Միխելս)[8] ։ Պարետոյի կարծիքով , սոցիալական համակարգի էական տարրն է սոցիալական անհամասեռությունը, որը կանխորոշվում է անհատների նախասկզբնական հոգեբանական անհավասարությամբ ։ Սոցիալական այս կամ այն խմբի առանձնահատկությունը կայանում է նրա  անդամների բնական հատկություններից ու տաղանդից։ Նրանց, ովքեր «իրենց բնագավառում ունեն բարձրագույն ցուցանիշներ, մենք տալիս ենք ընտրախավ անվանումը»։ Ընտրախավը բնակչության ընտրյալ մասն է, նրա մնացած մասը սոսկ « հարմարվում է նրանից ստացած ազդակներին», իր հերթին ընտրախավը բաժանվում է երկու մասին․ մի մասը ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցում է հասարակության կառավարմանը, իսկ մյուս մասը չի մասնակցում կառավարմանը և իրեն դրսևորում է գեղարվեստական կամ գիտական ոլորտներում։

  Ընտրախավը և ոչ ընտախավը համապատասխանաբար կազմում են հասարակության բարձրագույն և ստորին խավերը։Ցածր խավերի ներկայացուցիչները, այդ ներակայացուցիչներից առավել շնորհալիները « վեր են բարձրանում», լրացնելով կառավարող ընտրախավի շարքերը, որի անդամները համապատասխանաբար անկում ապրելով, « իջնում են ցած»՝ զանգվածների մեջ։ Տեղի է ունենում ընտախավերի շրջապտույտ կամ շրջանառություն, անհամասեռ հասարկության անդամների միջև փոխազդեցության մի պրոցես , որը Պարետոն պատկերում է բուրգի ձևով, որի գագաթին ընտրախավն է։

  Ընտրախավին բնորոշ է բարձր աստիճանի ինքնատիրապետումը և հաշվենկատությունը, ուրիշների մեջ թույլ ու ամենազգայուն տեղերը տեսնելու ու դրանք իր շահերիհամար օգտագործելու ունակությունն այն դեպքում, երբ զանգվածները սովորաբար խճճվում են իրենց զգացմունքների ու նախապաշարմունքերի մեջ։ Պարետոն ընտրախավի դերի հիմնավորումը համարում էր հասարակության ձգտումը սոցիալական հավասարակշռության, որը ապահովում է մի շարք ուժերի փախազդոցությունը, որը Պարետոն կոչել է էլեմենտներ։ Նա առանձնացնում էր չորս կարևոր էլեմենտ․ քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, ինտելեկտուալ։Նա ավելի շատ իր ուշադրությունը սևեռում էր մարդկային  արարքների մոտիվացիային , դրա համար էլ քաղաքականությունը հոգեբանության ֆունկցիա էր։Այսպիսով, հասարակության և քաղաքականության վերլուծության մեջ օգտագործելով հոգեբանական մոտեցում, Վ.Պարետոն բացատրեց սոցիալական ինստիտուտների բազմազանությունը անհատների հոգեբանական անհավասարության միջոցով: «Մարդկային հասարակությունը միասեռ չէ,- գրում է Պարետոն,- և անհատները տարբերվում են դիզիկապես, ինտելեկտով, և բարոյականությամբ»։ Այսպիսով կարելի է անտադրել, որ Պարետոն վերնախավը բնութագրում է իր իսկ հոգեբանական մոտեցմամբ, սակայն «ընտրախավ» բառի  ամբողջական իմաստը – գերակայություն է։ Նա նաև ստեղծել է բալլային համակարգ, որը գնահատում է մարդկային ինտելեկտը այս կամ այն ոլորտում[9]։

Եթե ընտրախավի հաջորդափոխությունը տեղի է ունենում չափազանց դանդաղ, բարձրագույն շերտերում անկարողություն, քայքայում ու անկում մարմնավորող տարրեր են կուտակվում։Ադ տեսակի խավերը կորցնում են իրենց ընտրյալ վիճակն ապահովող հոգեկան հատկությունը։

Վրա է հասնում  հեղափոխությունների դարաշրջանը, որի իմաստը , Պարետոյի կարծիքով, կառավարող ընտրախավի կազմը նորոգելու, կառավարման համար անհրաժեշտ հոգեբանական ուժեր համալրելու և այդպիսով  հասարակական հավասարակշռությունը վերականգնելու մեջ է։ Ընտրաղավերի վերելքի և անկման, բարձրանալու և ընկնելու  շրջափուլերը, Պարետոյի համոզմամբ, անհրաժեշտ են ու անխուսափելի ։

  Պարետոյի տեսությունը ելնում է այն պնդումից, թե ընտրախավերի շրջապտույտւ տեղի է ունենում նրանցում առաջին և երկրորդ դասերի « մնացորդների» հաջորդափոխման հետևանքով։Ամեն ընտրախավի համապատասխանում է կառավարման մի որոշակի ոճ։

«Կոմբինացիաների»բնազդը պայմանավորում է զանգվածների համոզելու ևխաբելու, նրանց հիմարացնելու խորամանկ միջոցներ օգտագործելը, նրանց մոլորության մեջ գցելը։

«Ագրեգատների կայունության » բնազդը պայմանավորում է կառավարողների հակադիր հատկությունները։Նրանգ ագրեսիվ են, հավակնոտ, հակված են դեպի բռնությունը, կասկածանքով են վերաբերում ճարպկություններին, փոխզիջումներին։Եթե կառավարողների առաջին տիպը ապրում է միայն ներկայով, ապա երկրորդն ուղղված է դեպի ապագան։ Այն կառավարողներին, որոնց մոտ գերակշռում են «կոմբինացիաների», « մնացորդները», Պարետոն անվանում ՝  «աղվեսներ»,  իսկ այն կառավարողներին, որոնց մոտ «ագրեգատների կայունությունը անվանում ենք «առյուծներ»։ «Աղվեսները» խորամանկության, խարդախության , ուխտադրուժության  խորհրդանիշ են, « առյուծները» ՝ ուժի, համառության, անողոքության, արիության։Սոցիալական հավասարակշռության մեխանիզմը գործում է նորմալ, երբ ապահովվում է առաջին և երկրորդ կողմնորոշումների մարդկանց համամասնական ներհոսքը դեպի վերնախավ։

Շրջապտույտի դադարեցումը հանգեցնում է  իշխող ընտախավերի  դեգեներացիայի, համակարգի խզմանը, դրանում «աղվեսների» գերակշռությամբ նոր էլիտայի բաշխմանը, որը, ի վերջո, այլասեռվում է «առյուծների» մեջ. կոշտ ճնշելու և բռնատիրության կողմնակիցներ:Մոսկան շարունակելով Պարետոյին , հանգում էր նրան, որ  ընտրախավերի շրջապտույտը –հասարակության  առողջությունն է ավելացնելով, սակայն, որ այս ամենը ենթակա է կայունացման պահպանողական միտման գերակշռությանը ՝ միաժամանակ պահպանելով էլիտայի շարունակական նորացումը ՝ զանգվածի լավագույն մարդկանց հաշվին[10]:

Առյուծներն ու աղվեսները համապատասխանում են  «սպեկուլյանտների», «ռանտյեների» տիպերը։ «Սպեկուլյանտը» ըստ Պարետոյի օգուտ ձգտող գործարարի, ճարպիկ գործադարձուի, կոմբինատորի նախատիպն է։ Այս տիպը չունի խղճի խայթ։ «Ռանտյեները» նրա լիակատար հակադրություննէ ։ Նա վախկոտ ավանդադիր դրամատեր է, որն ապրում է ամրագրած եկամուտներով, վախենալով մի քայլ կատարելուց, որպեսզի հանկարծ չվնասի իր կապիտալըու չտուժի։ Հասարակության մեջ ռանտյեների գերակշռությունը հասարակության կայունացման վկայությունն է ,որն այնուհետև անցնում է նեխման։ Սպեկուլյանտների գերակշռությունը   կանխորոշում է զարգացման սոցիալակն և նտեսական կյանքում։տնտեսական և քաղաքական շրջափուլերի հաջորդափոխությունը Պարետոյի սոցիալակն զարգացման կոնցեպցիայում կապված է հոգևոր արտադրության ցիկլերի հետ։

Ընտրախավերի շրջապտույտի տեսությունը, հասարակական ակտիվության տեսության նման , Պարետոն  կառուցել է ոչ թե հասարակական հարաբերությունների վերլուծության հիմքի, այլ անհատների բնածին կենսահոգեկան հատկությունների  հետազոտության հիմքի վրա։ Իշխանության նրա կոնցեպցիայում առաջնային են կառավարողների անհատական գծերը, որոնք նրանք ունեցել են դեռևս նախքան հասարակության մեջ իրենց ընտրյալ դիրքը գրավելը։ Պարետոն գտնում էր, որ բուրժուական ատնտեսությունն իր զարգացման բարենպաստ պայմաններում ասպարեզ է տալիս իր լավագույն ներկայացուցիչներին դեպի հասարակության բարձունքներն ազատորեն ընթանալու ու հասրակության կառուցվածքն անհատների կենսահոգեկան հատկություններին համապատասխան վերարտադրելու համար։ «Ընտրախավերի շրջապտույտ»  իրականում արտահայտում է հասարակական խորը, ամենից առաջ սոցիալ-տնտեսական բնույթի պոցեսներ։  Ընտրախավերի  գործառման վերաբերյալ Պարետոյի կշռադատությունները իրական զանգվածային հասարակական ուժերի վերլուծության վրա չէին հենված, չէին կոնկրետացված ըստ պատմական առանձին դարաշրջանի, ուշադրությունը շեշտված էր մի ընդհանուր սխեմայի տակ բերվող կառավարման տարբեր տիպերի արտաքին ձջական նմանությունների վրա։


[1] https://works.doklad.ru/view/uyM96zrp3ks.html 28.03.2020, 19:20


[1] Вильфредо Парето: История – кладбище элит. // Политическая мысль. П.Рахшмир. – Пермский госуниверситет., 2000


[1] Девятко И.Ф. История теоретической социологии. – М.: Норма, 1998

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 AA.VV. Dizionario Biografico degli Italiani (իտալ.) — 1960.
  3. 3,0 3,1 Энциклопедия Брокгауз (գերմ.)
  4. Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.)Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  5. http://data.bnf.fr/11918602/vilfredo_pareto/
  6. Геннадий Константинович Ашин, Курс истории элитологии; Глава 3. Классики элитологии конца Х Х – первой трети ХХ веков
  7. Парето В. Трансформация демократии, М.: Издательский дом «Территория будущего», 2011. – 207 с.(Серия «Университетская библиотека Александра Погорельского»). Марк Юсим. Парето и демократия, стр 19 - 20
  8. Девятко И.Ф. (1998)։ История теоретической социологии։ М.:։ էջեր 155–172 
  9. Парето Вильфредо։ История – кладбище элит. // Политическая мысль. П.Рахшмир. – Пермский госуниверситет. 
  10. «Теория элиты В. Парето - Биография»։ works.doklad.ru։ Վերցված է 2020-07-01 

ԳրականությունԽմբագրել

  • Блауг М. Парето, Вильфредо // 100 великих экономистов до Кейнса = Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past. — 2008. — С. 233-235. — 352 с. — (Библиотека «Экономической школы», вып. 42). — 1 500 экз. — ISBN 978-5-903816-01-9
  • Блюмин И. Г.|часть= Теория Парето|ссылка часть= |заглавие= Критика буржуазной политической экономии: В 3 томах|Изд-во АН СССР]]|год= 1962|том= I. Субъективная школа в буржуазной политической экономии|страницы= 826-865|столбцы= |страниц= VIII, 872|серия= |isbn= |тираж= 3 200|ref= Блюмин}}
  • Осипова Е. В.| История буржуазной социологии XIX — начала XX века|оригинал = |ссылка = http://buch.ucoz.ru/news/istorija_burzhuaznoj_sociologii_xix_nachala_xx_veka/2010-07-10-464 |ответственный = Под ред. И. С. Кона |Наука]]|год = 1979|страницы = 309-331|страниц = |серия = |isbn = |тираж = 6 400}}

Парето Вильфредо|alt= |автор= Добронравов И. С., Латинский И. Т.|том= 19|страницы= |ref= Добронравов, Латинский}}