Բացել գլխավոր ցանկը

ՍյուժեԽմբագրել

Բարեկենդանն էր: Օհաննեսի մեծ տղա Աղասին, մոխրագույն ձին թամբել էր, որ գնար ջիրիդ խաղալու: Հնազանդ որդի էր: Ժամի երես չէր տեսել ու այժմ էլ դժգոհում էր տերտերներից ու պառավներից: Վերջապես ժամը վերջացավ: Սառախաթուն տատը նշխարքը բաժանեց: Աղասին մի կտոր բերանը գցեց ու դուրս թռավ: «Քեդխուդեքը գալիս են, տեղ արե´ք, ճամփա բացե´ք»,- ձայն տվեց գզիր Կոստանը: Գյուղի իշխանները մտան տուն: Շատերի վրա տասը տարվա կեղտ կար: Հագներին շոր չկար, բայց տունը հազար բարիքներով լի էր, մեջները Աստծո հոգի կար: Խմեցին քրիստոնյաների ազատության համար, Կրչոնց Վիրապն էլ սազը վերցրեց ու սկսեց նվագել ու երգել, մինչև ժամանակը գար, որ գնային տղաների ջիրիդին նայելու: Աղասին տասը ձիավորով գնում էր ջրաղացների մոտ՝ ջիրիդ խաղալու, իր շնորհքը ցույց տալու: Ասես թագավորի որդի լիներ: Գյուղացիները սկսեցին նրա գովքն ասել: Հանկարծ լսվեց մի կնոջ կսկծալի ձայն՝ «Տարա~ն, Թագուհուն տարա~ն», լսվում էր նաև տղամարդու թուրքերեն խոսքը՝ «Ձենդ կտրի, ղարաչի…էս սհաթին փորդ վեր կածեմ: Սարդարի հրամանին սարը չի դիմանա, դուք ի՞նչ կարող եք անել»: Բոլորը իմացան, որ սարդարի ֆառաշները եկել էին, որ աղջիկ տանեն, ո՞վ կարող էր ձայն հանել: Մայրը խելքը թռցրել էր: Որոշեցին մորն էլ աղջկա հետ տանել: Հանկարծ մեկ թուր պսպղաց, ֆառաշներից մեկի գլուխը գետնի վրա ընկավ, ընկերներինն էլ նրա մոտ գնացին: Աղասին էր: Առյուծի պես ներս էր ընկել: Մեկի ուսը վեր բերեց, մյուսի աղիքը վեր ածեց, վեցը փախան: Նրա ականջին ձայներ էին հասնում՝ «գնա Փամբակ, Թիֆլիս, ռուսի հողը: Էս երկրում քո արևը մեր մտավ: Փախի´ր, գլխիդ ճարը տես»: Երևանի մարդակեր բերդը: Ո՞վ է այն շինել, ոչ գիր կա, ոչ պատմություն: Հազարավոր տարիներ ալանները, մակեդոնացիները, արաբները, օսմանցիները ոտնակոխ են արել, ջնջել, թրի տակ քաշել հայոց հողը և ժողովրդին: Շատերը չկան, բայց հայոց սուրբ ազգը կարողացավ դիմանալ: «Օրհնվի էն սհաթը, որ ռուսի օրհնած ոտը հայոց լիս աշխարհը մտավ, ու ղզլբաշի (պարսիկ) անիծած չար շունչը մեր երկրիցը հալածեց: Բայց թե մինչև էս բախտին հասնելը, ի՞նչ օրեր ենք քաշել: Երևանի բերդ…Քանի-քանի ողորմելի հայի միս է կերել»: Ճաշվա շոգն անց էր կացել: Ուղղափառ մահմեդականների մհառլամն էր: Հեռվից երևացին եպիսկոպոսը և վարդապետները: Նվերներ էին բերում Երևանի սարդարի, խաների համար, շնորհավորում նրանց տոնը և իրենց ծառայությունը ցույց տալիս, որ նրանց աչքը քաղցր լինի մեր ազգի վրա: Զրուցեցին խեղճ տերտերների հետ: Բողոքում են: Ինչ անեն, որ իրենց հրաման չկա թուր բանեցնել: Քրիստոնյայի թուրը աղոթքն է, ժամը, պատարագը, ծոմը, պասը, ողորմություն տալը: Թուր որ չունես, գլուխդ կտրում են, դատածդ խլում, քեզ էլ գերի տանում: Սրբազանը բացատրում է, որ այդ չար մտքերը սատանան է սիրտը լցնում: Հիշեցնում է Պողոս առաքյալի խոսքերը՝ հնազանդվել թագավորներին, քանի որ նրանց Աստված է կարգել: Օրինակ է բերում հիմար Աղասուն, որ սուր քաշեց, ու հիմա հայրը և գյուղի քեդխուդեքը հինգ տարի է բանտում չորանում ու մաշվում են: Մարդը պետք է սուս անի: Ասում են՝ ռուսները եկել, Ապարան են հասել: Ժամը դեռ կես չէր եղել, հարայ հրոցն աշխարհը բռնեց: Թուրք, սարվազ լցվեցին եկեղեցի: Ամեն բան ջարդուխուրդ էին անում, քանդում: Տները թալանում էին, կրակին տալիս: Բոլորին ստիպում էին, որ քոչեն. ռուսը գալիս էր: Շատերը ճանապարհին մեռան՝ հղի կանայք, ծերունիներ, պառավներ: 1825 թ. հունիսն էր: Արյունակեր Հասան խանը՝ սարդարի փոքր եղբայրը, գնաց Ապարան, որ Փամբակի վրայով ռուսի սահմանը անցնի: Բերդերը ամրացրին, Երևանում ու Սարդարապատում զորք թողեցին, մնացածը հետները վերցրին: Առանց մարդ սպանելու՝ մի օր աչքը չէր կպցնում: Խորամանկ պարսիկը այնպես էր իր գործը կատարում, որ չգիտեին՝ Երևանում ինչ էր կատարվում: Փամբակի մեծավորը ոչ մի կասկած չուներ Երևանի վիճակի մասին, բայց այնտեղի հայերը ամեն տեղ պատրաստություն էին տեսել: Փամբակի, Լոռու, Մուշի, Ղարաբաղի հայերը, սարում մեծանալով, տերտերի ձայն չէին լսել ու Ավետարանի խոսքը նրանց չէր վախեցնում: Մենակ դսեղցի Մեհրաբյան Թումանյան Հովակիմի անունը քարերը սասանում էր: Ութ եղբայր ուներ՝ մեկը մյուսից աժդահա: Մի օր մեն-մենակ տասնչորս լազգիներ էր սպանել, տասնհինգերորդին ողջ թողել, որ գնա ու պատմի, որ հայն էլ թուր խփել գիտի: Ինչպես կատաղի գազան դուրս պրծավ Հասան խանը: Քաջ հայկազունները Վարդանի ղեկավարությամբ երդվեցին միմյանց՝ կռվել մինչև վերջին շունչը: Նազի, Օքյուզ և Սվանղուլի խաները չկարողացան ցույց տալ իրենց շնորհքը. պարսից զորքն ամեն անգամ կոտորվեց: Հասան խանը Սահակ աղային ուղարկեց հորդորելու, որ եթե գան, իրեն հնազանդվեն, նրանց մազին չի դիպչի: Սակայն հայերը նրան անվանեցին աջամի (պարսիկի) հայ ու չհնազանդվեցին: Պատանի Վարդանի սուրը Օքյուզ աժդահային երկու կես արեց: Հանկարծ հասավ Աղասին՝ քսան ձիավորով, քրդի շորերով և ռուսի կապիտանը Գյումրու կողմից: Արյունը ծովի պես գնում էր: Թվաց, թե Հասան խանը գլուխը պրծացրեց, բայց Աղասին հասավ հետևից: Սա դաշույը շպրտեց Աղասու վրա: Ձին թռավ, ու մինչև ետ կդարձներ, Հասան խանը կրակեց ձիու վրա, հանեց թուրը, բայց Աղասին բռնեց նրա ծնոտը: Հետո հրամայեց չսպանել, որ մահը մի քանի մարդ տեսնի, սրտները հովանա: Նրա պնդմամբ Հասան խանը հրաման տվեց, որ մի քանի ձիավոր գնան զորքը հետ տան, մինչև ինքը հասնի: Բայց Աղասին հանկարծ վատ զգաց, ընկերները հասան, ուսներին դրեցին ու իջան ձորը: Մտան Անի քաղաքը: Սնոտիապաշտության պատճառով պարսիկները չմտան ձորը, Հասանի հրամանով արագ հեռացան ու հասան Խլղարաքիլիսա: Այստեղ վիճակը ծանր էր: Բոլորին կապել էին, տանում էին՝ թուրքացնեն: Մորթեցին երեխաների: Նրանց մեջ էր Վարդանը: Նա իր կսկիծը մոռացել, ընկերներին էր սիրտ տալիս: Այս խառը ժամանակ Աղասին հինգ տարի ման էր գալիս Կարոյի և Մուսայի հետ: Թագուհուն ազատելուց փախան Ապարան: Փախածների ծնողներին, կնոջը տարան սարդարի դուռը: Բերդի դուռը հասավ նաև Սահակ աղան: Սվանղուլի խանը բարեսիրտ մարդ էր ու Սահակ աղային ասաց, թե գնան հասնեն բռնվածների տները, թե չէ կքանդեն: Այս թուրքը շատ էր օգնել հայերին: Թագուհուն իր տուն տարան: Երևանի բնիկ թուրքերը, որ հայի հետ էին մեծացել, եղբոր պես էին վարվում ու անիծում էին Հասան խանին: Սվանղուլի խանի ու Սահակի աղաչանքով խեղճ քեդխուդեքը ազատվեցին: Աղասին ընկերների հետ մտավ ռուսի հողը, գնաց Պարնի գյուղը: Հրաման եկավ, որ մի քանի օրից Աղասուն տանեն կնյազի մոտ: Մի օր նա հանդիպում է հորեղբորը՝ Ավետիքին, որը դուրս էր եկել նրան փնտրելու և երկու թուղթ տվեց նրան: Նամակներ էին մորից և նշանածից՝ Նազլուից: Սիրտը ցավում էր հարազատների համար: Ընկերները որոշեցին մորն ու կնոջը փախցնել, բերել, բայց խորհուրդ չտվին. հորը բանտում կտոր-կտոր կանեին:  Այսպես տանջվելով՝ մի ձմեռ էլ անցկացրեց սարում: Հասան Անի: Այստեղ մնացել էին անշունչ քարեր: Եկեղեցում քրդեր կային: Գյուղերից գերիներ էին բերել, որ տանեին սարդարին նվեր կամ Ախլցխա՝ վաճառելու: Բոլորին ազատեց: Գերիների մեջ տերտեր կար: Աղոթք արեցին: Ուզում էր՝ այդտեղ մնային, շենացնեին քաղաքը, բայց չուզեցին: Քրդստանցի հայերը իրենց հողը չեն թողնի: Ձորի կողմից գալիս էին հինգ հարյուրից ավելի ձիավորներ գերիներով. ղարսեցի հայերն էին: Բոլորին ազատեցին: Նազի խանը ու Օքյուզ աղան մի կերպ դուրս փախան: Հայտնեցին, որ Հասան խանը զորքով հետ է գալիս: 1821 թ. հուլիսի 23-ին էր: Աղասին զորքը կես արեց: Կեսը՝ Կարոյին, կեսը՝ իրեն: Մուսեն կանանց հետ բերդում էր: Երևացին ձիավորները: Սկսեցին նամազը: Քիչ անց հրացանները կրակեցին: Զորքը սկսեց փախչել: Հասան խանի բախտը բերեց: Նրան թռցրին: Մոտ հազարը հոգին տվել էին, հարյուրին գերի վերցրին: Ղարսեցիք գնացին իրենց հողը: Աչքերը սրբելով՝ Աղասին թողեց Անին: Գեներալ մայոր Մադաթովի մոտ եկավ Աղասին: Թարթառ գետով անցնելիս թշնամին հարձակվել էր նրանց վրա, ընկերները սար ու ձոր էին ընկել, երկուսին բռնել էին, ինքը մի կերպ պրծել էր: Մայրը քոչելիս ճամփին հոգին տվել էր, նշանածին բերել էր ռուսի հողը: Ուզում էր հորը ազատել, երկիրը, հավատը, հետո թող Աստված աներ՝ ինչ գրված էր ճակատին: Մադաթովը զարմացած էր ազնիվ երիտասարդի վրա: Ամսի հինգն էր, Երևանի բերդը ծխում կորավ: Գեներալ Կրասովսկին, Ներսեսը, խաչ, Ավետարան ձեռքներին մտան բերդը, որ հայոց աշխարհի ազատության տոնը կատարեն: Հայը քանի շունչ ունի, չի կարող ռուսի արածը մոռանալ: Հանկարծ բերդից մի ողբալի ձայն լսվեց: Աղասին, հենց բերդը գրավել էին, չհամբերեց, մտավ՝ հորը տեսնի: Հայրն արդեն հոգու հետ կռիվ էր տալիս, լսեց որդու ձայնը ու մեռավ: Աղասին փարվեց նրան, որ կարոտն առնի, ու երկու սուր ցցվեց սրտում, երեքը՝ մեջքին: Նրան թաղեցին երաժշտությամբ: Երևանում այդ առաջինն էր: Լսվեց Մոսիի ձայնը. չէր ուզում ապրել առանց Աղասու, ալևոր հայրն էլ՝ առանց Մոսու: Թուրը պսպղաց, արյունը չռաց: Քանաքեռի վերին եկեղեցին երկու հայր ու երկու որդի մեկ օրում, մեկ տեղում մինչև այսօր պահել է իր սուրբ ծոցում…

«Վերք Հայաստանի», հայ նշանավոր գրող Խաչատուր Աբովյանի կողմից 1841 թվականին գրված պատմական վեպ, հայոց ազգային ավետարաններից, դասվում է այնպիսի հուշարձանների շարքը, ինչպիսիք են Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմությունը» և Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»-ը։

ԿառուցվածքԽմբագրել

«Վերք Հայաստանի» վեպը բաղկացած է 3 մասից և «Զանգի» հավելվածից։ Առաջին մասը նահապետական հայ գյուղի բարքերի ու կենցաղի նկարագրությունն է։ Վեպի 2-րդ մասը սկսվում է Երևանի բերդի նկարագրությամբ, որը համարվում է բռնության խորհրդանիշ։ Դրան հաջորդում է մահառլամի (իսլամական արարողություն) նկարագրությունը։ Այնտեղ հոգեկան հաճույք են պատճառում դաժանությունը, չար ու անմարդկային կիրքը։ Վեպի 3-րդ մասում լուծվում են սյուժետային հանգույցները, և ավարտվում է գլխավոր հերոսի՝ Աղասու կյանքի պատմությունը։

Վեպում առաջադրվող խնդիրներԽմբագրել

«Վերքն» ունի առաջաբան, որտեղ Աբովյանը ներկայացվում է վեպի գաղափարն ու բովանդակությունը։ Աբովյանը առանձնացրել է 3 հարց՝

  • Լեզվի հարցը, ըստ Աբովյանի՝ դա ամեն ինչի սկիզբն է։ Գրաբարը կատարյալ ու անթերի լեզու է, սակայն, դժբախտաբար, մեռած ու անհասկանալի է ժողովրդին։ Վեպը գրելով աշխարհաբար` Աբովյանը հեղաշրջում է կատարում հայ մշակույթի ու գեղարվեստական մտածողության ասպարեզում։
  • Գրականության բովանդակությունը, իր ուսուցչական աշխատանքի ընթացքում Աբովյանը նկատել է, որ հայ երեխաները ավելի հաճույքով կարդում են օտար հեղինակների երկերը, որովհետև այնտեղ ներկայացված են երևելի մարդկանց գործերը, և գրեթե անտարբեր են հայերեն գրքերի նկատմամբ։ Նա ձգտել է նկարագրել բոլոր այն գործողությունները, որոնք կազմում են մարդու աշխարհիկ կյանքի բովանդակությունը։
  • Հերոսի ընտրությունը, ի հակադրություն կլասիցիզմի գրականության, որ հերոսներ է ընտրում հնագույն առասպելներից ու պատմական անցյալից, Աբովյանն ընտրում է Աղասուն՝ ծագումով գյուղացի և իրական անձնավորություն։

Վեպի գաղափարԽմբագրել

Այս կամ այն ազգի կենսունակությունը որոշվում է 3 հատկանիշներով՝ ֆիզիկական ուժ, հոգևոր կարողություն և բարոյական միասնություն։ Ունի՞ արդյոք հայ ժողովուրդն այդ հատկանիշները։ Աբովյանը այս հարցին միանգամայն դրական պատասխան է տալիս։ Ազգային գոյության առաջնային հիմունքներից է հոգևոր հարստությունը։ Այստեղ նույնպես Աբովյանը բացառիկ կարողություններ է վերագրում հայ ժողովրդին։ Ամենից ավելի անփոխարինելի արժեքներ են կրոնը և լեզուն։ Վեպի էջերում Աբովյանը կապակցում է հայ ժողովրդի ամբողջ կենսագրությունը, հիշատակում երևելի թագավորների ու հերոսների անուններ, պատմում բերդերի ու ավերակների հետ կապված ավանդություններ, ցույց տալիս նախնիների մեծագործությունները օտար նվաճողների դեմ մղած պայքարում: Նա կապ է հայտնաբերում անցյալի և ներկայի միջև` ապացուցելու համար, որ ֆիզիկական այդ ջիղը բնավ չի անհետացել և տակավին գործում է Աղասու և իր ընկերների, Խլղարաքիլիսայի ու Ապարանի քաջազուն հերոսների երակներում: Միթե հայկական ոգու հզորությունը վկայող մի գեղեցիկ ավանդություն չէ ապարանցի պատանի Վարդանի սխրանքը, որ, կրելով սուրբ Վարդանի անունը, նրա պես նահատակվում է հանուն հավատի ու ազգային արժանապատվություն: Վեպում արտահայտված է ևս մի գաղափար: Դա հայերի առաքելությունն է մարդկային առաքելության մեջ: Ֆիզիկական, հոգևոր ու բարոյական արժեքները չեն կարող փրկության երաշխիք լինել, եթե չդրվեն գործողության մեջ։ Վեպում հեղինակը կոչ է անում հայ ժողովրդին ապստամբություն բարձրացնել Օսմանյան Թուրքիայի դեմ։ Նկարագրում է ռուս ժողովրդի առաջին քայլերը հայկական հողերի վրա, թե ինչպես են նրանք օգնության ձեռք մեկնում անօգնական ժողովրդին։ Շատ քննադատներ եզրակացնում են, որ հենց այս կարծիքները դարձան Աբովյանի խորհրդավոր անհետացման բուն պատճառը[1][2]։

Աղասու կերպարԽմբագրել

Աղասին վեպի գլխավոր հերոսն է։ Նրա կերպարը ուրվագծում է պատմական իրադարձությունների ընդհանուր համապատկերի վրա։ Այս իմաստով նա, լինելով իրական կերպար, միաժամանակ նաև պատմության հերոս է, այսինքն` գրողը պատմականացնում է նրա երևույթը որպես գաղափարատիպ և անհատականություն։ Այդպես նաև` մյուս կերպարները։ Նրանք ոչ թե սովորական իմաստով գործող անձինք են, այլ` պատմության անհատներ, որոնք պատմական շրջադարձի կրողներ են` արծափեցի Մանուկ աղան իր գերբնական հսկայությամբ ու քաջությամբ, շուլարվեցի Սոսն ու Հոհանջանը, բայազեդցի Բարսեղ, Մանուկ, Մկրտիչ իշխանազուններն ու ղարսեցի աշխարհահռչակ Տիգրանյան տունը` ազգային բարօրության իրենց առաքինությամբ, ապա նաև Ներսես և Գրիգոր եպիսկոպոսները, Մադաթով և Բեհբութով երիտասարդները։ Աղասին անհանգիստ, որոնող, անկաշկանդ բնավորության տեր մարդ էր։ Աղասին աշխարհն ընկալում էր գեղջկական պատկերացումների անմիջականությամբ ու բնական կատարելությամբ։ Աղասին ուներ խորհող միտք և բնությունը, աշխարհն ու տիեզերքը ճանաչելու, Աստծու առեղծվածը հասկանալու ներքին զգացողություն։ Աղասին հավաքական կերպար էր։ Աբովյանը Աղասու կերպարի մեջ խտացրել է հայ ժողովրդի բարոյական բարձր նկարագիրը` նրա անձնական խոհերը, ֆիզիկական ու մտավոր կարողություններն ուղղելով հայրենական սիրո պաշտամունքին։

Բնաշխարհ և մարդիկԽմբագրել

«Վերք Հայաստանի» վեպը կարելի է համարել Հայաստանի գեղարվեստական հայտնագործությունը։ Արարատյան դաշտի ամառը, Երևանի շոգը, Քանաքեռի ձմեռը զուտ հայկական նկարագիր ունեն, պատկերված են հայկական գույներով և բնավորությամբ։ Հին հուշեր է արթնացնում նաև Ապարանի քանդած եկեղեցին, որտեղ Վաղարշակի, Տրդատի, Տիգրանի ապարանքներն էին, և հայոց թագավորները, իշխաններն ու պայազատները ամառային իրենց օրերը գեղեցկացնում էին «բյուրատեսակ ծաղիկների» ու «պատվական աղբյուրների» վայելքով և իրենց մաղթանքներն ու աղոթքը ծաղիկների բույրի ու թռչունների հետ առաքում երկինք։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ | Որտե՞ղ է Աբովյանի գերեզմանը | Գրանիշ»։ granish.org։ Վերցված է 2016-10-15 
  2. «ՊՈԵԶԻԱ»։ www.akselv.com։ Վերցված է 2016-10-15 
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Վերք Հայաստանի (վեպ)
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են