Վացլավ Հավել (չեխերեն՝ Václav Havel, հոկտեմբերի 5, 1936(1936-10-05)[2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13], Պրահա, Չեխոսլովակիա[2][3][13] - դեկտեմբերի 18, 2011(2011-12-18)[14][2][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13], Hrádeček, Vlčice, Յիչինի շրջան[3]), չեխ թատերագիր, ակնարկագիր, բանաստեղծ, այլախոհ և քաղաքական գործիչ։ Եղել է Չեխոսլովակիայի վերջին նախագահը (1989-1992) և Չեխիայի Հանրապետության առաջին նախագահը (1993-2003)։ Հավելը մասնակցել է Հրովարտակ 77-ի պատրաստմանը, ու Պրահյան հռչակագրի հիմնադիր-ստորագրողներից մեկն էր։

Վացլավ Հավել
Václav Havel
Václav Havel cut out.jpg
Դրոշ
Չեխիայի նախագահ
1993 փետրվարի 2 - 2003 փետրվարի 2
Կառավարչակից: 7
Հաջորդող Վացլավ Կլաուս
Դրոշ
(10-րդ) Չեխոսլովակիայի նախագահ
1989 դեկտեմբերի 29 - 1992 հուլիսի 20
Նախորդող Գուստավ Գուսակ
Մարիան Չալֆա
Հաջորդող Յան Ստրասկի
 
Կուսակցություն՝ Civic Forum?
Կրթություն՝ Չեխիայի տեխնիկական համալսարան[1], Faculty of Theatre? և Ակադեմիկական ավագ դպրոց Չտեպանսկա[1]
Մասնագիտություն՝ գրող, դրամատուրգ, քաղաքական գործիչ, ռեժիսոր, բանաստեղծ և կինոռեժիսոր
Ազգություն չեխ
Դավանանք կաթոլիկություն
Ծննդյան օր հոկտեմբերի 5, 1936(1936-10-05)[2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13]
Ծննդավայր Պրահա, Չեխոսլովակիա[2][3][13]
Վախճանի օր դեկտեմբերի 18, 2011(2011-12-18)[14][2][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13] (75 տարեկանում)
Վախճանի վայր Hrádeček, Vlčice, Յիչինի շրջան[3]
Գերեզման Վինոհրադի գերեզմանատուն[15]
Թաղված Վինոհրադի գերեզմանատուն[15]
Քաղաքացիություն Flag of the Czech Republic.svg Չեխոսլովակիա և Flag of the Czech Republic.svg Չեխիա
Հայր Վագլավ Մարիա Հավել[16]
Մայր Բոժենա Վարեչկովա[16]
Ամուսին Օլգա Հավլովա (1964 — 1996 թթ.),
Դագմար Վեշկրնովա (1997)
Զավակներ չկա
 
Կայք՝ vaclavhavel.cz
 
Ինքնագիր Vaclav Havel Signature.svg
 
Պարգևներ

Կարլ Մեծի միջազգային շքանշան, Պատվո լեգեոնի Մեծ խաչի ասպետ, Սպիտակ առյուծի շքանշանի շղթա, Թոմաշ Գարիգ Մասարիկի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ, Ազատության նախագահական շքանշան, Կրկնակի սպիտակ խաչի շքանշան առաջին դասի, Վիտաուտաս Մեծի շքանշանի մեծ խաչ, Մարիաննա հողի Խաչի շքանշանի շղթա, Սպիտակ Արծվի շքանշան, Արվեստների և գրականության շքանշանի կոմանդոր, Գոտլիբ Դուտվայլերի պարգև, Ավստրիական պատվո նշան «Գիտության և արվեստի համար», Հարավային խաչի շքանշանի Մեծ շղթա, Բանի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետ, Իզաբել Կաթոլիկի շքանշանի ասպետ, Չինո դել Դուկա մրցանակ, Սուրբ Գեորգիի հաղթանակի շքանշան, Order of Prince Yaroslav the Wise, 3rd class?, Order of Brilliant Star?, Gandhi Peace Prize?, Ասպետական մեծ խաչի շքանշան. «Իտալիայի Հանրապետության համար ունեցած վաստակի համար», Հունգարիային մատուցած ծառայությունների համար շքանշանի Մեծ խաչ շղթայով, Թուրքիայի Հանրապետության շքանշան, «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հանդեպ ունեցած վաստակի համար» Մեծ վաստակի խաչ, ալ Հուսեյն իբն Ալի շքանշան, Ռիու Բրանկու շքանշան, Ազատարար Սան Մարտինի շքանշան, Հանրապետության շքանշան, Ազատության շքանղան, Էրազմի պարգև, Ֆրանց Կաֆկայի մրցանակ, «Կոնկորդիա» մրցանակ, Կանադայի շքանշանի կոմպանիոն, Գերմանական գրավաճառների խաղաղության պարգև, Ուլոֆ Պալմեյի պարգև, Ինդիրա Գանդիի մրցանակ, Աստուրիայի արքայադստեր մրցանակ կոմունիկատիվ ու մարդասիրական գործունեության համար, Գյոզերի մեդալ, Չորս ազատությունների մրցանակ - ազատության մեդալ, Ֆիլադելֆիայի ազատության մեդալ, Ազատություն մրցանակ, Ջուզեպե Մոտայի մեդալ, Ճշմարդության Լույս մրցանակ, Monismanien Prize?, Ժողովրդավարությանը ծառայելու շքանշան, «Դելտա» մրցանակ՝ համաշխարհային փոխըմբռնման համար, Ֆիլադելֆիայի ազատության մեդալ, Խղճի դեսպան մրցանակ, Երեք աստղի շքանշան, 1-ին կարգ, Bridge Prize of the City of Regensburg?, Կատալոնիայի միջազգային մրցանակ, Lagun Onari?, Ֆուլբրայթի մրցանակ, Կվադրիգա, Սիմոն Բոլիվարի միջազգային մրցանակ, Հորդանանի աստղի շքանշան, Սոնինգի մրցանակ, Honorary doctor of the Dresden University of Technology?, Բրյուսելի ազատ համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Լիեժի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Բալ Իլանի անվան համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Երուսաղեմի հրեական համալսարանի պատվավոր դոկտոր, honorary doctor of the University of Warsaw?, Յարոսլավ Սեյֆերտի մրցանակ, Կառել Չապեկի մրցանակ, Հայֆայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, 1st of June Award?, Պլզենի պատվավոր քաղաքացի, Թեոդոր Հոյսի մրցանակ, Բուդապեշտի պատվավոր քաղաքացի, Պադուայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, «Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության հանդեպ ունեցած վաստակի համար» հատուկ աստիճանի շքանշանի Մեծ Խաչ, Թագավորական գրական միության անդամ, Մեծ Խաչի ասպետ՝ «Իտալիայի Հանրապետության հանդեպ ունեցած վաստակի համար» Մեծ ժապավենով, «Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի հատուկ թողարկված Մեծ Խաչ, Եվրոպական գրականության Ավստրիական պետական պարգև, Պրահայի պատվավոր քաղաքացի, Մասարիկի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Deutscher Nationalpreis? և Grand Collar of the Order of Liberty?

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծագում և վաղ տարիներԽմբագրել

Վացլավ Հավելը ծնվել է 1936 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, Պրահայում՝ չեխական ընտանիքում: Պապը՝ Վացլավ Հավելը (1861-1921) եղել է ձեռնարկատեր շինարարական բնագավառում: Ի թիվս այլ բաների, կառուցել է Պրահայի Լյուցեռնը Վացլավի հրապարակում (1907-1920) և հիմնադրել «Լուցեռնֆիլմ» կինոընկերությունը (1912): Նրա գործի շարունակողներն էին հայր Վացլավը (1897-1979) և նրա հորեղբայր Միլոշը (1899-1968): Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելը Հավելների ընտանիքին են պատկանել «Բառանդով» կինոստուդիան, «Լուցեռն» ընկերության ռեստորանները, չեխ-մորավյան բարձունքում գտնվող որսորդական տնակը (դրա հետ մեկտեղ՝ 1,400 հա անտառ, որը ամեն տարի վարձակալության էր հանձնվում) և շենքեր Պրահայում Վլտավայի ափին: Մայրը՝ Բոժենա Հավլովան, ծննդյամբ՝ Վավրեչկովան (1913-1970), սերվել էր Ուգո Վավրեչկայի ընտանիքից բուրժուական թերթի խմբագրող, որը Lidove noviny (Ժողովրդական թերթ) բուրժուական թերթի խմբագիրն էր, նախապատերազմյան տարիներին Չեխոսլովակիայի հանրապետությունում Հունգարիայի և Ավստրիայի դեսպանն էր: 1932 թվականից նա ձեռնարկատեր Տոմաշ Բատյայի կոշիկի գործարանների տնօրենն էր, իսկ 1938 թվականին կարճ ժամանակով զբաղեցրել է Պրոպագանդայի նախարարի պաշտոնը:

1935 թվականի հունիսին Բոժենա Վավրեչկովան ամուսնացավ նրա հետ: Վացլավը նրանց ավագ որդին էր: 1938 թվականին ծնվեց Իվանը: 1942 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ գերմանական օկուպացիայի տարիներին, Վացլավը ընդունվեց Ժդյարցի տարրական դպրոց: Նա սովորում էր երրորդ դասարանում, երբ 1945 թվականի մայիսին, Կարմիր բանակի ճնշման ներքո, գերմանական զորքերը հեռացան Չեխոսլովակիայից:

1947 թվականին Վացլավն ավարտեց Ժդյարցի տարրական դպրոցը: Դրանից անմիջապես հետո նրան ուղարկեցին Պոդեբրադի քաղաքում գտնվող տղաների գիշերօթիկ դպրոց, որտեղ նա պետք է սկսեր անկախ կյանք: Իրժի թագավորի անվան գիշերօթիկ դպրոցը, որը գտնվում էր Պոդեբրադի ամրոցում, ի սկզբանե նախատեսված էր պատերազմի ժամանակ որբացած երեխաների համար: Սակայն, դպրոցը շատ արագ գրավիչ դարձավ ինչպես նախկին էլիտայի, այնպես էլ կոմունիստների որդիների համար, և արդյունքում իսկական որբերը, ինչպիսիք են Միլոշ Ֆորմանը, դարձան փոքրամասնություն:

1948 թվականին՝ կոմունիստների իշխանության գալուց հետո, ընտանիքի ունեցվածքը բռնագրավվեց: Վացլավը հեռացվեց միջնակարգ դպրոցից՝ որպես նոր ռեժիմի հակառակորդի որդի:

1950 թվականին ընդունվեց քիմիական լաբորատորիա, միաժամանակ սկսել է սովորել Պրահայի երեկոյան գիմնազիայում: 1954 թվականին ստացավ միջնակարգ կրթության վկայական: 1955 թվականին Հավելը ընդունվեց ՉՏՀ՝ տրանսպորտի ֆակուլտետի տրանսպորտի էկոնոմիկայի ամբիոն, որտեղ սովորեց մինչև 1957 թվականը: Նա անհաջող փորձ կատարեց կինոյի ֆակուլտետ տեղափոխվելու նպատակով, որից հետո նրան հետ չընդունեցին Չեխիայի տեխնիկական համալսարան:

Գրական գործունեության սկիզբԽմբագրել

1955 թվականին նա առաջին անգամ հանդես եկավ որպես գրաքննադատ և շուտով բավականին հայտնի դարձավ գրական շրջանակներում: Այդ ժամանակ էլ ի հայտ եկան նրա առաջին պիեսները:

1957-1959 թվականներին նրան զորակոչեցին զինվորական ծառայության: 1960 թվականին նա սկսեց աշխատել «Na zábradlí» թատրոնում, նախ՝ որպես տեխնիկ, իսկ հետո՝ որպես դրամատուրգ (մինչև 1968): 1963 թվականի դեկտեմբերին նույն թատրոնում բեմադրվեց Հավելի առաջին բեմադրությունը՝ «Այգու տոնը»: Մեկ տարի անց այդ ներկայացումը ցուցադրվեց Արևմտյան Բեռլինում՝ Շիլլերի թատրոնում: Բուրժուական ծագման պատճառով Հավելը երկար ժամանակ չէր կարողացել ցանկալի հումանիտար կրթություն ստանալ: Նրան հաջողվել էր ավարտել ուսումնարանը «քիմիկ- լաբորանտի» որակավորմամբ և զուգահեռ ավարտել երեկոյան գիմնազիան: 1966 թվականին նրան հաջողվեց նաև ավարտել Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիայի թատերական ֆակուլտետի երեկոյան բաժինը:

1965 թվականին նա դառնում է «Տվարժ» (Դեմք) գրական և գեղարվեստական ամսագրի խմբագրական խորհրդի անդամ: Այդ ժամանակ էլ սկսվում են Չեխոսլովակիայում նրա ստեղծագործությունների գրաքննության առաջին արգելքները: Նույն ժամանակահատվածում նա ճանաչում է ստանում արտասահմանում:

Այլախոհական գործունեությունԽմբագրել

Զորքերը Չեխոսլովակիա մտցնելուց հետո նա սկսեց ակտիվորեն զբաղվել այլախոհական և հակակոմունիստական գործունեությամբ, մասնակցել արևմտյան ժողովրդավարության[17] և մարդու իրավունքների պաշտպանության համար մղվող պայքարին: Արտերկրից ստացվող հոնորարները թույլ տվեցին, որ Հավելը երկար ժամանակ չաշխատի հանուն վաստակի:

1975 թվականին շրջանառվեց նրա «Բաց նամակը Գուստավ Հուսակին»: Նա «Խարտիա 77»-ի հեղինակներից մեկն էր: 1977 թվականի հոկտեմբերին «արտերկրում հանրապետության շահերի դեմ ոտնձգության փորձի» մեղադրանքով նրան դատապարտեցին 14 ամսվա ազատազրկման, բայց մի քանի ամիս անց նրան մեղադրանք առաջադրվեց «ծառայողական պարտականությունները կատարող քաղաքացիական ծառայողի վրա հարձակման համար» և ձերբակալվեց: Մինչև 1978 թվականի մարտը նա բանտում էր, այնուհետև գործը կարճվեց:

Ազատ արձակվելով՝ նա դարձավ Անարդար հալածյալների պաշտպանության կոմիտեի կազմակերպիչներից մեկը: 1979 թվականի մայիսի 29-ին նա կրկին ձերբակալվեց՝ գոյություն ունեցող համակարգը տապալելու փորձ կատարելու մեղադրանքով: 1979 թվականի հոկտեմբերին մի խումբ այլախոհների դատավարության ընթացքում նրան դատապարտեցին 4,5 տարվա ազատազրկման: 1983 թվականի փետրվարին պատիժը փոխվեց տնային կալանքով՝ առողջական խնդիրների պատճառով: 1984 թվականին նա գրում է «Քաղաքականությունը և խիղճը»[18] էսսեն, որտեղ նա խոսում է «քաղաքականություն առանց քաղաքականության» մասին` «Ես հանդես եմ գալիս «հակաքաղաքական քաղաքականության» օգտին, այսինքն՝ քաղաքականություն, որի տակ հասկացվում էր ոչ թե իշխանության և մանիպուլյացիայի տեխնոլոգիա, ոչ թե որպես մարդ արարածների կառավարման կիբերնետիկ համակարգ մարդ արարածների կառավարման և ոչ թե որպես պրագմատիկի վարպետություն, այլ որպես իմաստալից կյանք որոնելու և դրան հասնելու ուղիներներից մեկը, պաշտպանելով այդպիսի կյանքը և ծառայելով դրան: Ես հանդես եմ գալիս քաղաքականության օգտին՝ որպես գործնական բարոյականություն, որպես ծառայություն ճշմարտությանը, ինչպես, ըստ էության, մարդկային չափանիշներով, հոգ տանել մեր եղբայրների մասին: Այո, մեր աշխարհում այս մոտեցումը ծայրաստիճան անիրագործելի է և դժվար կիրառելի առօրյա կյանքում: Բայց ես ավելի լավ այլընտրանք չեմ տեսնում»:

Թավշյա հեղափոխությունԽմբագրել

1989 թվականին նա կրկին ձերբակալվեց, այդ մասին Իրժի Պրոխազկան հիշում է.[19]

  Հունվարին մեր խորհրդաժողովից քիչ առաջ Վացլավ Հավելը բանտարկվեց: Յուլիան Սեմենովը անմիջապես թռավ Պրահա և գնաց Չեխոսլովակիայի Կոմկուսի կենտկոմի կենտրոնական կոմիտե, նրա համար միջնորդեց Ռուդոլֆ Հեգենբարտին և Ներքին գործերի նախարար Կինցլին: Նա վերադարձավ համոզված լինելով, որ եթե այդ պետական գործիչներն են երաշխավորում, ուրեմն Դոբրժիշի խորհրդաժողովի բացումից առաջ Հավելը ազատ կլինի:  


1989 թվականի աշնանը Պրահայի ուսանողների ելույթներով սկսվեց «Թավշյա հեղափոխությունը»: Հավելը «Քաղաքացիական ֆորումի» ստեղծման նախաձեռնողներից մեկն էր, որը դարձավ Չեխիայի հիմնական ընդդիմադիր ուժը: Հավելի ժողովրդականությունը որպես քաղաքական գործիչ արագորեն աճեց: 1989 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Չեխոսլովակիայի խորհրդարանն ընդունեց ինքնահամալրման մասին սահմանադրական օրենք[20], համաձայն որի 23 կոմունիստների թափուր տեղերը պառլամենտում փոխարինվեցին նոր պատգամավորներով առանց համաժողովրդական ընտրությունների, խորհրդարանի որոշմամբ[21]:

Չեխոսլովակիայի նախագահԽմբագրել

 
Վացլավ Հավելը, Կլաուս Շվաբը և Ուելսի արքայազն Չարլզը Համաշխարհային տնտեսական ֆորումում, 1992 թվական

1989 թվականին Չեխոսլովակիայի Կոմունիստական կուսակցության իշխանական լիազորությունները կորցնելուց հետո, իսկ Գուստավ Հուսակը խոստացավ հրաժարական տալ և սկսվեց նախագահի թեկնածուների առաջադրումը: Նրանից բացի, Քաղաքացիական ֆորումում ներկայացվեց նաև Ալեքսանդր Դուբչեկի թեկնածությունը: Դեկտեմբերի 8-ին Քաղաքացիական ֆորումի ղեկավարությունը որոշեց աջակցել նրան (ընդլայնված ճգնաժամային շտաբի 43 անդամներից 37-ը քվեարկել էին նրա օգտին): Նրան խոստացել էին Դաշնային ժողովի ապագա նախագահի պաշտոնը:

Քաղաքացիական ֆորումից նրա թեկնածությունը հանրությանը ներկայացվեց 1989 թվականի դեկտեմբերի 10-ին: Դրանից հետո Քաղաքացիական ֆորումը սկսեց լայն ընտրարշավ՝ «Հավել - դեպի Գրադ» կարգախոսով: Ակտիվ աջակցություն ցուցաբերեց նաև նոր վարչապետ Մարիան Չալֆան, ով, չնայած ՉԿԿ-ին իր պաշտոնական անդամակցությանը, գաղտնի բանակցություններ էր վարում Հավելի հետ և քաղաքական դաշինքի մեջ մտավ նրա հետ: 1989 թվականի դեկտեմբերի 16-ին նախընտրական ելույթով հանդես եկավ Չեխոսլովակիայի հեռուստատեսությամբ: Հեռուստադիտողներին ուղղված կոչում նա բառացիորեն ասաց հետևյալը.

  Քսան տարի շարունակ պաշտոնական քարոզչությունը պնդում էր, որ ես սոցիալիզմի թշնամի եմ, որ ուզում եմ վերականգնել կապիտալիզմը, որ ես ծառայում եմ համաշխարհային իմպերիալիզմին , որը մեծահոգաբար վարձատրում է ինձ դրա համար: Ի վերջո, ես ուզում եմ լինել ձեռնարկատեր և շահագործել մարդկանց: Այս բոլոր հայտարարությունները սուտ էին, և շուտով լույս կտեսնեն գրքեր, որոնցից պարզ կլինի, թե ով եմ ես և ինչի մասին եմ մտածում:  


Խորհրդարանականների շրջանում համաժողովրդական աջակցության և կոորդինացման համատեղումը հնարավորություն տվեցին, որ կոմունիստ պատգամավորները նույնպես ընտրեն իրենց հիմնական հակառակորդին որպես նախագահ: 1989 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Չեխոսլովակիայի Դաշնային ժողովի երկու պալատների Վլադիսլավյան սրահում կայացած համատեղ նիստում Հավելը միաձայն ընտրվեց նախագահ` վերջին 40 տարվա ընթացքում առաջին ոչ-կոմունիստական նախագահը: Այս հաղթանակով նախկին ընդդիմությունն ավարտեց խոշոր ցույցերի ժամանակաշրջանը, դադարեցվեցին գործադուլները և գործադուլային հանձնաժողովների գործունեությունը, և հասարակությունը սկսեց վերադառնալ նորմալ կենսակերպի:

Նախագահի առաջին ժամկետը տևեց վեց ամիս՝ մինչև առաջին ազատ ընտրությունները: Վերելք ապրեցին նրա իշխանական լիազորությունները և հեղինակությունը, իսկ Չեխոսլովակիայի Կոմունիստական կուսակցությունը անկում էր ապրում, և նոր քաղաքական իրավիճակ դեռ չէր ծագել: Նրա առանձին որոշումներ հակասական գնահատականների արժանացան, օրինակ՝ արտահերթ լայնամասշտաբ համաներումը: 1990 թվականի սկզբին շատ հանցագործներ ազատվեցին բանտերից՝ անմիջապես շարունակելով իրենց հանցավոր գործունեությունը: Հավելը այդ ընթացքում իր հիմնական նպատակը համարեց ոչ թե կոմունիստական ռեժիմի դեմ պայքարը, այլ ազատ ընտրությունների նախապատրաստումն ու անցկացումը և ժողովրդավարական հասարակության հիմնական սկզբունքների ձևավորումը: Այդ շրջանի խոստումները շատ ինքնավստահ և խորհրդանշական էին թվում՝ առանց գիտակցելու իրավիճակի լրջությունը[22]:

Նախագահի երկրորդ ժամկետը սկսվեց 1990 թվականի հուլիսի 5-ին՝ ազատորեն ընտրված Դաշնային ժողովի ընտրությամբ, որտեղ գերակշռում էին Քաղաքացիական ֆորումի և Ընդդեմ բռնության հասարակայնության ներկայացուցիչները: Քաղաքական թատերաբեմում հայտնվեցին նոր հզոր գործիչներ, որոնք մրցակցում էին Հավելի հետ, հիմնականում Վացլավ Կլաուսը Չեխիայից և Վլադիմիր Մեչյարը` Սլովակիայից:

Նրանք իրենց ներդրումն ունեցան նոր կուսակցական համակարգի ձևավորման գործում և կարողացան զանգվածային աջակցություն ստանալ: Միաժամանակ Չեխիայի և Սլովակիայի միջև լարվածությունն աճում էր, այն թեժանում էր երկու հանրապետությունների ներկայացուցիչների տարբեր քաղաքական կողմնորոշումների և ֆեդերացիայի ոչ ճկուն սահմանադրության պատճառով, որը դադարել էր գործել խորհրդարաններում կոմունիստական բռնապետության ավարտից հետո: Հավելը միանշանակ հանդես էր գալիս երկու հանրապետությունների դաշնության պահպանման օգտին:

1990 թվականի ընտրարշավը հայտարարվեց կրճատված, բայց Չեխիայում 1992 թվականին անցկացվող լիարժեք ընտրություններում հաղթեց Վացլավ Կլաուսի գլխավորած աջակողմյան Քաղաքացիական ժողովրդավարական կուսակցությունը, իսկ Սլովակիայում՝ Ժողովրդավարական Սլովակիայի ազգային շարժումը՝ Վլադիմիր Մեչյարի ղեկավարությամբ: Նրան մոտ կանգնած կուսակցություններից Քաղաքացիական շարժումը, ընտրություններում պարտություն կրեց: Միասնական պետության փլուզումը չկանխվեց անգամ Չեխոսլովակիայի դաշնային ժողովի՝ միության օգտին քվեարկելու միջոցով (Մ. Զեմանի խնդրանքով) այդ որոշումը անտեսվեց երկու խորհրդարանների կողմից: Վացլավ Հավելը հրաժարական տվեց նախագահությունից 1992 թվականի հուլիսի 20-ին իր մանդատի ավարտից երեք ամիս առաջ վստահ չլինելով, որ Դաշնային ժողովի կողմից հաջորդ ժամկետում կընտրվի, ինչպես նաև այն պատճառով, որ նա կանխորոշեց Չեխոսլովակիայի անխուսափելի ավարտը:

Չնայած ներքին քաղաքականության ձախողմանը, նախագահության ընթացքում նա կարողացավ Չեխոսլովակիային վերադարձնել միջազգային քաղաքականություն և ցուցադրել արևմտյան կողմնորոշումը: Արտաքին քաղաքականության հաջողությունը ցուցադրում էին այդ ժամանակաշրջանի պետական այցերը, 1989 թվականին Չեխոսլովակիա այցելեցին Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս IIը և ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը: Կարևոր հանգամանք էր ԽՍՀՄ ազդեցության ոլորտից դուրս գալը, որը խորհրդանշվեց խորհրդային զորքերի դուրսբերմամբ և խորհրդային դաշինքի քաղաքական կառույցների, մասնավորապես Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպության և ՍԵՏՀ-ի գործունեության դադարեցմամբ: Նրա ղեկավարած երկիրը աշխատել է արևմտյան կազմակերպություններին անդամակցելու, ինչպես նաև Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների միջև նոր հիմքերի վրա հարաբերությունների հաստատման ուղղությամբ, հատկապես Վիշեգրադյան խմբի շրջանակներում:

Հավելի նախագահության հետ են կապվում նաև Չեխոսլովակիայում առաջին տնտեսական բարեփոխումները:

Չեխիայի նախագահԽմբագրել

1993 թվականի փետրվարի 2-ին Հավելը դարձավ անկախ Չեխիայի առաջին նախագահը: 1998 թվականին նա վերընտրվեց երկրորդ նախագահական ժամկետում:

1999 թվականին Le Monde թերթը[23] հրապարակեց Հավելի խոսքերն ի աջակցություն ՆԱՏՕ-ի ուժերի Հարավսլավիա ներխուժման.

  Կարծում եմ, որ ՆԱՏՕ-ի Կոսովո ներխուժման մեջ մի տարր կա, որի վրա ոչ ոք չի կարող կասկածել. Օդային գրոհները, ռումբերը չեն առաջանում նյութական շահագրգռվածությամբ չեն պայմանավորված: Նրանց բնույթը բացառապես հումանիտար է. Հիմնական դեր են խաղում մարդու իրավունքների պաշտպանության սկզբունքները, որոնք գերակայություն ունեն նույնիսկ պետական ինքնիշխանության նկատմամբ: Այս հանգամանքն էլ Հարավսլավիա ներխուժումը դարձնում է օրինական, նույնիսկ առանց ՄԱԿ-ի մանդատի:  


Ավելի ուշ նա հերքեց. «Իհարկե, ես ոչ միայն չեմ հորինել «մարդասիրական ռմբակոծություն» սարսափելի տերմինը, այլև երբեք չեմ օգտագործել և չէի կարող օգտագործել, քանի որ համարձակվում եմ ասել, որ ես ճաշակ ունեմ»[24]:

Նա աջակցել է նաև Իրաքի դեմ արևմտյան պատժամիջոցների քաղաքականությանը[25][26], ԱՄՆ-ի Իրաք ներխուժումը պաշտպանող ությակի նամակի հեղինակներից մեկն էր[27]:

2011 թվականԽմբագրել

2011 թվականին Եվրոպայում մի շարք հայտնի քաղաքական և հասարակական գործիչների, այդ թվում Վացլավ Հավելի ճնշման ներքո, չեղարկվեց ամենամյա «Կվադրիգա» մրցանակի շնորհումը Ռուսաստանի Դաշնության վարչապետ Վլադիմիր Պուտինին[28][29]: Ինքը` Հավելը, այս մրցանակը ստացել էր 2009 թվականին:

Մահից առաջ նա արտահայտեց իր տեսակետը այն մասին, թե ինչ է կատարվում Ռուսաստանում 2011 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Պետդումայի ընտրություններից հետո: Նրա տեքստը, որը տպագրվել է «Նովայա Գազետա»-ի էջերում, ռուսաստանյան մամուլում Վացլավ Հավելի վերջին հրատարակությունն էր կենդանության օրոք:

  Կարծում եմ, որ Ռուսաստանի հասարակությունը պայքարում է հետկոմունիստական բոլոր հայտնի ձևերի ամենադժվարին, հին կարծրատիպերի դեմ մի տեսակ հատուկ համադրությամբ և բիզնեսի մաֆիայի նոր միջավայրով: Գուցե քաղաքագետները կապ տեսնեն Ռուսաստանի ներկայիս իրավիճակի և արաբական հեղափոխությունների միջև, բայց անձամբ ես լսում եմ այն, ինչ տեղի է ունենում, առաջին հերթին՝ Երկաթյա վարագույրի փլուզման արձագանքը, 1989-1990 թվականների քաղաքական փոփոխությունների արձագանքը: Հետևաբար, ես վստահ եմ, որ անհրաժեշտ է, նախևառաջ, Ռուսաստանի քաղաքացիներին համոզել, որ ռեժիմը, որը նրանց ներկայացվում է ժողովրդավարության քողի տակ, ժողովրդավարություն չէ: Այս ռեժիմը նշանավորվում է ժողովրդավարության միայն մի քանի, ծայրահեղ ձևական նշաններով:

Չի կարելի խոսել ժողովրդավարության մասին, քանի դեռ կառավարությունը վիրավորում է քաղաքացիների արժանապատվությունը, ճնշում արդարությունը, լրատվամիջոցներին և շահարկում ընտրությունների արդյունքները: Բայց Ռուսաստանի համար ամենամեծ սպառնալիքը կլիներ մարդկանց անտարբերությունն ու հնազանդությունը: Ընդհակառակը, նրանք պետք է անընդհատ ձգտեն ճանաչել և հարգել իրենց իրավունքներն ու ազատությունները: Ընդդիմության կառույցները պետք է միավորվեն, ստվերային կառավարություն կազմեն և իրենց ծրագիրը բացատրեն ամբողջ Ռուսաստանում:

Ընդդիմությունները պետք է ստեղծեն ազդեցիկ իրավաբանական կառույցներ՝ քաղաքացիներին ոստիկանական և իրավական կամայականություններից պաշտպանելու համար: Ընդդիմությունը պետք է դիմի այն հայրենակիցներին, ովքեր իրենց անձնական փորձի միջոցով համոզվել են Արևմուտքում ժողովրդավարական ազատությունների արդյունավետության մեջ՝ կոչ անելով հիշել իրենց արմատները և աջակցել հայրենիքում քաղաքացիական հասարակության զարգացմանը[30]:

 


ՄահԽմբագրել

 
Պատվո պահակախումբ Վացլավ Հավելի թաղման դիմանկարի մոտ: Պրահայի ամրոց, 19 դեկտեմբերի, 2011 թվական

Կյանքի 75 տարիների ընթացքում Վացլավ Հավելը ենթարկվել է բազմաթիվ բարդ վիրահատությունների. նա տառապել է շնչուղիների բորբոքումից և ապրել բժիշկների և կնոջ` թատրոնի և կինոյի դերասանուհի Դագմար Վեշկրնովա-Գավլովայի հսկողության ներքո[31]: Մահվանից քիչ առաջ նա կարողացավ իրականացնել իր վաղեմի երազանքը` նկարահանելով գեղարվեստական ֆիլմ: 2011 թվականի ամռանը Մոսկվայի միջազգային կինոփառատոնի ծրագրում ներկայացվեց նրա ռեժիսորական դեբյուտը` «Խնամք» ֆիլմը: Ինքը` ռեժիսորը, ծանր հիվանդության պատճառով, չէր կարողացել ներկայանալ ցուցադրությանը: Նա իր կյանքի վերջին ամիսներն անց է կացրել Տրուտնովի մոտակայքում գտնվող Գրադեչկայի իր տանը, որտեղ մահացել է 2011 թվականի դեկտեմբերի 18-ին[32]: Նրա մահից հետո երկրում հայտարարվեց եռօրյա սուգ:

Նրա մահվան լուրը հաստատեց երկրի նախկին նախագահի մամուլի քարտուղար Սաբինա Տանցևովան[33]:

Հրաժեշտը տեղի ունեցավ դեկտեմբերի 23-ին, Պրահայի ամրոցի Սուրբ Վիտուսի տաճարում և ավարտվեց Պրահայի Ստրաշնիցկի դիակիզարանի մեծ դահլիճում: Չեխիայի նախկին նախագահի աճյունը թաղված է Պրահայի Վինոգրադյան գերեզմանատանը գտնվող Հավելների ընտանեկան գերեզմանում[34]:

Ի տարբերություն մյուս պետությունների ղեկավարների, ոչ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը, ոչ վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը անձամբ չեն ցավակցել չեխական կողմին: Ռուսաստանի իշխանությունները սահմանափակվել էին Չեխիայում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատան կողմից ուղարկված պաշտոնական նամակով[35]: Ռունետում սկսվեց քաղաքացիական նախաձեռնություն՝ ցավակցություն հայտնելու Չեխիայի բնակիչներին, ինչպես նաև հանգուցյալի ընտանիքին ցավակցություն հայտնելու համար:

ԳաղափարներԽմբագրել

Իր ելույթներում և հրապարակումներում Վացլավ Հավելը հաճախ օգտագործում էր «Աբսուրդիստան» բառը[36]` հեգնական անուն մի երկրի համար, որտեղ անհեթեթ բաները դարձել են նորմա, հատկապես քաղաքականության և կառավարման ոլորտում: Սկզբում տերմինը տարածվեց այլախոհների շրջանում, ովքեր դրանով վկայակոչում էին Արևելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրները: Վերջերս տերմինի օգտագործումը տարածվեց Մերձավոր Արևելքում և հետխորհրդային երկրներում:

Գրական ստեղծագործություններԽմբագրել

ԴրամատուրգիաԽմբագրել

  • «Аудиенция»
  • «Уход»
  • «Праздник в саду»
  • «Уведомление»

Ռուսերեն հրատարակություններԽմբագրել

  • Трудно сосредоточиться. — М., Художественная литература, 1990
  • Заочный допрос. — М.: Новости, 1991
  • Сила бессильных. — Минск, Полифакт, 1991

Հավելը ռեժիսորԽմբագրել

  • 2011 — «Խնամք»

Կինոնկարներ Հավելի մասինԽմբագրել

  • 2008 — «Քաղաքացի Հավել»: Ռեժիսորներ` Պավել Կոուտեցկի, Միրոսլավ Յանեկ:
  • 2009 — «Քաղաքացի Հավելը տակառ է գլորում». Ռեժիսորներ` Յան Նովակ, Ադամ Նովակ:
  • «Քաղաքացի Հավելը հանգստանում է»:

Վացլավ Հավելի մրցանակներԽմբագրել

2012 թվականի ապրիլին Մարդու իրավունքների հիմնադրամը սահմանել է Վացլավ Հավելի մրցանակ «Ստեղծագործական բողոքի համար»[37]:
2013 թվականի մարտին Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը, Պրահայի Վացլավ Հավելի գրադարանը և չեխական «Խարտիա 77» հիմնադրամը սահմանել են Վացլավ Հավելի միջազգային մրցանակ` «Քաղաքացիական արիության և մարդու իրավունքների ոլորտում ակնառու նվաճումների համար», որը շնորհվում է ամեն տարի` հոկտեմբերին: Մրցանակաբաշխությունը տեղի է ունենում Ստրասբուրգում, որին հաջորդում է Պրահայում դափնեկրի մեծարման արարողությունը[38]:

ԴափնեկիրներԽմբագրել

  • 2013 — Ալես Բելյացկի[39]:
  • 2014 — Անար Մամմադլի[40]:
  • 2015 — Լյուդմիլա Ալեքսեևա[41]:
  • 2016 — Պյոտր Պավլենսկի[42]: Այնուամենայնիվ, Պյոտրի հայտարարությունից հետո, որ նա նախատեսում է իր ստացած ողջ գումարը փոխանցել ծովափնյա պարտիզաններին[43], Human Rights Foundation–ը վերանայեց իր որոշումը և զրկեց Պավլենսկուն մրցանակից՝ որոշման փոփոխությունը բացատրելով, որ դրամական պարգևը փոխանցելը «հակասում է Հավելի ոչ բռնի և ստեղծագործ ժառանգությանը»[44]:

Օբյեկտներ, որոնք կոչվել են Վացլավ Հավելի պատվինԽմբագրել

  • 2012 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Պրահայի օդանավակայանը վերանվանվեց «Վացլավ Հավելի անվան Պրահայի օդանավակայան»:
  • 2016 թվականին Կիևում Վացլավ Հավելի պատվին վերանվանվեց Իվան Լեփսի պուրակը, ինչպես նաև համանուն արագընթաց տրամվայի կանգառը:
  • 2016 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Վացլավ Հավել հրապարակը տեղափոխվեց Պրահայի ժողովրդական թատրոնի ներքին բակի տարածք:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 http://www.vaclavhavel-library.org/cs/vaclav-havel/zivotopis/1936-1959
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118709259 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 http://www.vaclavhavel-library.org/
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Internet Broadway Database — 2000.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Itaú Cultural Enciclopédia Itaú CulturalSão Paulo: Itaú Cultural, 1987. — ISBN 978-85-7979-060-7
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Discogs — 2000.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Babelio
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Munzinger-Archiv — 1913.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Brockhaus Enzyklopädie
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Brockhaus Enzyklopädie
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 Czech National Authority Database
  14. 14,0 14,1 14,2 http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16236393
  15. 15,0 15,1 http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/vaclav-havel-to-be-given-state-funeral-and-highest-military-honors
  16. 16,0 16,1 https://archive.vaclavhavel-library.org/Archive/Event?&&&&eventYear=1936
  17. Символ «чешской судьбы»:
  18. Вацлав Гавел։ «Политика и совесть»։ InLiberty.ru 
  19. Издательский Дом «Новый Взгляд» " Иржи Прохазка: Как меня арестовали на Кубе
  20. Конституционный закон 183/1989 Sb., о выборах новых депутатов законодательных органов
  21. Предложения кандидатур новых депутатов предлагались по согласованию «Гражданским форумом» в Чехии и «Общественностью против насилия» в Словакии. Закон имел ограничение по сроку действия — до всенародных выборов, но не позднее 31 декабря 1990 года.
  22. Новогоднее послание В. Гавела, 1.1.1990
  23. «Moi aussi je me sens albanais» (ֆրանսերեն)։ Le Monde։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-14-ին։ Վերցված է 2011-12-23 
  24. «Richard Falbr: Já nelžu!»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-05-05-ին։ Վերցված է 2011-12-23 
  25. «Havel nese odpovědnost za vraždění dětí. Poslankyně udeřila»։ page-maintitle-short-default։ Վերցված է 2019-06-28 
  26. «Česko nezůstalo při invazi do Iráku stranou. Zeman i Havel ji podpořili, Špidla odrazoval» (չեխերեն)։ iROZHLAS։ Վերցված է 2019-06-28 
  27. «Havel: Válka v Iráku byla morálně ospravedlnitelná»։ Novinky.cz։ Վերցված է 2019-06-28 
  28. Quadriga-Kuratorium sagt Putin-Ehrung ab — Der Spiegel, 16 июля 20011 года.
  29. Ольга Демидова, Совет «Квадриги» отказался от присуждения премий Путину и остальным лауреатам — Deutsche Welle, 16.07.2011
  30. Вацлав ГАВЕЛ: «Российское общество ведет борьбу с самой жесткой из всех известных форм посткоммунизма»
  31. «Причины смерти Вацлава Гавела: памяти Президента Чехии»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-11-ին։ Վերցված է 2011-12-19 
  32. Ушел из жизни бывший президент Чехии Вацлав Гавел
  33. Умер экс-президент Чехии Вацлав Гавел
  34. Чехия простилась с президентом, принесшим ей свободу
  35. Не их уровень (На похороны Гавела от России едет Лукин)
  36. Помним Гавела… // Радио Свобода, 19 декабря 2011
  37. «The Václav Havel Prize for Creative Dissent»։ Human Rights Foundation։ 2012-04-11։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-05-17-ին։ Վերցված է 2016-05-06 
  38. Вагнер А. (2013-04-10)։ «В Чехии учреждена международная премия имени Вацлава Гавела»։ Радио «Свобода»։ Վերցված է 2015-10-05 
  39. «Премия Гавела белорусскому узнику совести»։ Радио «Свобода»։ 2013-09-30։ Վերցված է 2015-10-05 
  40. «Премию Вацлава Гавела получил азербайджанский правозащитник Маммадли»։ РИА Новости։ 2014-09-29։ Վերցված է 2015-10-05 
  41. «Глава МХГ Алексеева получила премию имени Вацлава Гавела»։ Интерфакс։ 2015-09-28։ Վերցված է 2015-10-05 
  42. Редакция (2016-07-04)։ «Единомыслие. Текст Петра Павленского»։ Кашин։ Վերցված է 2016-07-04 
  43. Илья Кизиров, Никита Татарский. Петр Павленский о «приморских партизанах» «Радио Свобода», 05.2016
  44. Почему Павленскому не дали потратить премию Гавела на «приморских партизан». / Русская служба BBC.

Արտաքին հղումներԽմբագրել