Բացել գլխավոր ցանկը

Վահագն Տիգրանի Երվանդյան կամ Վահագն Տիգրանի Հայկազունի-հայ արքա Երվանդյան Հայաստանում Երվանդունիների տոհմից, ով կառավարել է մ.թ.ա. 530-մ.թ.ա. 515 թթ.։ Նա նախորդել է Տիգրան Երվանդյանին, իսկ նրան հաջորդել է որդին՝ Հիդարնես Ա-ն։ Մովսես Խորենացին նրան նույնացրել է Վահագն աստծու հետ։

Վահագն Երվանդյան
Հայոց Արքա
Իշխանությունմ.թ.ա. 530-մ.թ.ա. 515
Ազգությունհայ
ՀաջորդողՀիդարնես Ա
ՏոհմԵրվանդունիներ
ՀայրՏիգրան Երվանդյան
ԵրեխաներՀիդարնես Ա

Վահագնի իշխանության տարիներին Հայոց թագավորությունը գտնվում էր Աքեմենյանների պետություն ենթակայության տակ, որի գահակալն էր Կամբյուսեսը։ Մ.թ.ա. 522 թվականին ապստամբություն է բռնկվում Աքեմենյան պետություն ամբողջ տերության մեջ՝ մոգ Գաումատայի գլխավորությամբ, որը ներկայացել է որպես Կամբյուսեսի սպանված եղբայր Սմերդիս։ Եգիպտոսից Պարսկաստան վերադառնալու ճանապարհին Կամբյուսեսը մահանում է անհայտ հանգամանքներում։ Օգտվելով Աքեմենյան պետությունում տեղի ունեցող գահակալական կռիվներից իրենց անկախ են հռչակում Պարսքը, Ելամը, Մարաստանը, Պարթևստանը, Ասորեստանը և Եգիպտոսը։ Վահագն Երվանդունին նույնպես օգտագործելով այդ առիթը, անկախ է հռչակում Հայաստանի թագավորությունը և լինելով Աքեմենյան տերության ամենահզոր թագավորություններից մեկը, իր օժանդակությամբ անկախ է հռչակում Բաբելոնիայի թագավորությունը, որի գահին է նստեցնում իր որդուն՝ Առավան (Առախա) Երվանդունուն և հռչակում Նաբուգոդոնոսոր թագավորի ժառանգորդը։

Աքեմենյան տերությունում բռնկված ապստամբության ղեկավար՝ Գաումատայի (որը հափշտակել էր գահը Կամբյուսես թագավորի մահից հետո) դեմ է դուրս գալիս Պարթևստանի կուսակալ՝ Արշամի թոռ, Վշտասպի որդի Դարեհը և տապալելով նրան գրավում իշխանությունը։ Դարեհը գահ բարձրանալով, երեք տարի պատերազմել է, նախկինում Աքեմենյան տերության ենթակայության տակ եղած և անկախացած թագավորությունների դեմ, որոնց դիմադրությունն ընկճել է միայն 19 ճակատամարտից հետո, իսկ մ.թ.ա. 519 թվականին վերանվաճել Եգիպտոսը։ Այդ պատերազմների ժամանակ նրա դեմ հատկապես համառ կռիվներ է մղել Հայաստանի թագավոր Վահագն Երվանդունին, որին դաշնակցել են Մարաստանի թագավոր Փրավարտիշը և Բաբելոնի թագավոր կարգված (Վահագն Երվանդունու որդի) Առավան Հայորդին (Հալդիդայի որդի)։ Դարեհը սկսելով պատերազմը դաշնակիցների դեմ, նրանց վրա հարձակվեց երեք ճակատով։ Ինքը իր զորաբանակով արշավեց Մարաստանի վրա, Հայաստանի վրա ուղարկեց իր հայազգի զորավար Դադարշիշին, որը լավատեղյակ էր Հայոց լեռնաշխարհին, իսկ հայ-բաբելական միացյալ բանակի վրա հարձակվեց նրա պարսիկ զորավար Վահումիսան։

Առավանը հայ-բաբելական զորքով գնաց Վահումիսայի զորագնդին ընդառաջ և Ասորեստանի Իզիրտու (Իզիդու) քաղաքի մոտ ճակատամարտ տվեց Վահումիսայի բանակի դեմ, որտեղ պարտություն կրելով՝ ստիպված եղավ նահանջել դեպի Հայոց լեռնաշխարհի ծայր հարավարևելյան Նիխուրական կամ Ամուր աշխարհ (Ավդիյարա) կոչվող գավառը, աշխատելով պարսից բանակը ներքաշել լեռնային տեղանք, որտեղ ձմռան պայմաններում պատերազմելը դժվար էր։ Վահումիսան զգալով հայ զորավարի մտադրությունը, չհետապնդեց պարտված հայ-բաբելական բանակին, այլ սպասեց եղանակների տաքանալուն և ամռանը անցավ հարձակման, վերջնական պարտության մատնելով հայ-բաբելական բանակը ու այնտեղ էլ սպասեց՝ դեպի Հայաստան ու Մարաստան արշաված պարսկական բանակներից սպասվելիք լուրերին։

Դադարշիշը իր զորաբանակով Հայոց երկիր ներխուժեց Ուրմիա լճի հյուսիսային երկրամասերից, որը իր համեմատաբար հարթ տեղանքով հարմար էր Հայոց լեռնաշխարհում պատերազմական գործողություններ վարելու համար։ Հայ-պարսկական ճակատամարտը կայացավ Զարավանդ (Զուզու) քաղաքի մոտ, որտեղ Վահագն Երվանդունուն հաջողվեց պարտության մատնել պարսկական բանակին և խափանել նրա առաջխաղացումը դեպի երկրի խորքը։ Դադարշիշը ստիպված եղավ պաշարել և գրավել Տղմուտ ու Արաքս գետերի հատման մոտ գտնվող՝ Տիգրանավան (Տիգրա) բերդը, որտեղ ամրացավ ու սպասեց Դարեհի գլխավորությամբ դեպի Մարաստան արշաված պարսից զորաբանակից սպասվելիք զինվորական օգնությանը։ Ամռանը՝ հունիս ամսվա վերջին, համալրելով իր բանակը Մարաստանում պատերազմող պարսից զորքից ուղարկված զորաջոկատներով, Դադարշիշը նորից վերսկսեց իր հարձակումը Հայաստանի վրա։ Վահագն Երվանդունին դեպի Վանա-Տոսպ տանող ճանապարհը փակելու նպատակով Հայոց զորքի հետ միասին ամրացավ Կոտոր (Ուհիամա, Ուշկայա) բերդում։ Այդ բերդի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Դադարշիշի գլխավորած պարսից բանակը նորից անհաջողության մատնվեց և վերջինս ստիպված հրաժարվեց այդ ձեռնարկումից, դադարեցնելով հետագա արշավանքը, ու սպասելով Աքեմենյան թագավոր Դարեհին։ Այդ պատերազմներից հետո Վահագն Երվանդունու հետագա տարիների ու նրա ճակատագրի մասին այլ տեղեկություններ չեն հանդիպում աղբյուրներում, իսկ նրա որդի Առավանը գերի է ընկնում պարսիկներին և մահապատժի ենթարկվում Դարեհ I-ի կողմից։

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • Junge P.J., Dareos Ι, König der Perser, Leipzig, 1944
  • Абаев В.И., Перевод персидского текста Большой или Бехистунской надписи, в кн. : Хрестоматии по истории Древного мира, т. 1, 2 изд., М., 1950
  • ՀՍՍՀ ԳԱ <<Հայկական Սովետական Հանրագիտարան>> -1987թ. /հոդ. Աքեմենյան պետություն/
  • Մովսես Խորենացի <<Պատմություն Հայոց>> -1968թ.
  • Ա. Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>> -2002թ.

ԾանոթագրություններԽմբագրել