Բացել գլխավոր ցանկը

Սպիտակ նյութ, դրանք կենտրոնական նյարդային համակարգի այն մասերն են, որոնք հիմնականում կազմված են միելինապատ աքսոններից։ Նրանց անվանում են նաև հաղորդչական ուղիներ[1]։ Սպիտակ նյութը հաղորդում է գործողության պոտենցիալները նյարդային համակարգում, և իրար է կապում նյարդային համակարգի տարբեր հատվածներ[2]։ Սպիտակ նյութը այդպես է կոչվել իր համեմատաբար ավելի բաց երանգ ունենալու շնորհիվ, ինչը միելինի բարձր պարունակության արդյունք է։ Նոր կտրված ուղեղի հյուսվածքը ունի վարդագույն երանգ, ինչը մազանոթների վնասվելու պատճառով է լինում։ Սպիտակ երանգ ստանում է ֆորմալդեհիդի մեջ պահպանման ժամանակ։

Սպիտակ նյութ
Grey matter and white matter - very high mag.jpg
Մանրադիտակային պատկեր, որը ցույց է տալիս սպիտակ նյութին բնորոշ ցանցանման կառուցվածքը (ձախ կողմում, վարդագույնի ավելի բաց երանգով), և գորշ նյութը (երևում են նեյրոնները, վարդագույնի ավելի մուգ երանգով)։ Ներկված է հեմատոքսիլին-էոզինով։
Human brain right dissected lateral view description.JPG
Ուղեղի պրեպարատ։ Երևում է գորշ նյութը (մակերեսայնորեն դասավորված) և սպիտակ նյութը (խորանիստ դասավորությամբ)։
Տեսականատոմիական կառուցվածք
Մասն էգլխուղեղ
Foundational Model of Anatomy83929
Terminologia Anatomica 98A14.1.00.009
White matter Վիքիպահեստում

Բովանդակություն

ԿառուցվածքԽմբագրել

 
Սպիտակ նյութի մագնիսառեզոնանսային պատկեր

Սպիտակ նյութԽմբագրել

 
Ֆորմալդեհիդի լուծույթի մեջ պահպանված ուղեղի պրեպարատ։ Երևում է գորշ նյութը ավելի մակերեսայնորեն և խորանիստ սպիտակ նյութը

Սպիտակ նյութը կազմված է խրձերից, որոնք միացնում են իրար ուղեղի գորշ նյութի (նեյրոններ պարունակող) տարբեր մասեր, և փոխանցում են նյարդային ազդակ։ Միելինը գործում է որպես մեկուսիչ, ինչի շնորհիվ աքսոնով փոխանցվող էլեկտրական ազդակի արագությունը մեծանում է[3]։

Գորշ նյութԽմբագրել

Ուղեղի մյուս կարևոր բաղկացուցիչը դա գորշ նյութն է (իրականում ունի վարդագույն երանգ մազանոթների պատճառով), որը կազմված է նեյրոններից։ Սև նյութը դա ուղեղում հայտնաբերված երրորդ գունավորված բաղկացուցիչն է, որը ունի սև գույն մելանինի բարձր քանակ պարունակող դոֆամինէրգիկ բջիջների պատճառով։ Մանրադիտակի տակ դիտելուց սպիտակ նյութը երբեմն կարող է երևալ ավելի մուգ, քան գորշ նյութը՝ ներկման եղանակի հետ կապված։ Սպիտակ նյութը չի պարունակում նեյրոնների մարմիններ, դենդրիտներ, կարճ աքսոններ, որոնք հայտնաբերվում են գորշ նյութի կազմում։

ՏեղակայումԽմբագրել

Սպիտակ նյութը կազմում է ուղեղի խորանիստ հատվածների մեծ մասը, և ողնուղեղի մակերեսային մասերը։ Գորշ նյութի կուտակումները սփռված են սպիտակ նյութի մեջ։ Դրանցից են՝ հիմնային կորիզները (պոչավոր կորիզ, կճեպ, դժգույն կորիզ, սև նյութ, սուբթալամիկ կորիզ) և ուղեղի ցողունի կորիզները (կարմիր կորիզ, գանգուղեղային նյարդերի կորիզներ)։

Ուղեղիկը ունի ուղեղին նման կառուցվածք, մակերեսայնորեն դասավորված գորշ նյութի շերտով, խորանիստ սպիտակ նյութով և սպիտակ նյութի մեջ գտնվող գորշ նյութի կուտակումներով, որոնցից են՝ ատամնավոր կորիզը, գնդաձև կորիզը, խցանանման կորիզը և վրանաձև կորիզը։ Հեղուկով լցված փորոքները (Կողմնային փորոքներ, երրորդ փորոք, չորրորդ փորոք) նույնպես գտնվում են սպիտակ նյութի խորքում։

Միելինապատ աքսոնների երկարությունԽմբագրել

Տղամարդիկ ունեն ավելի շատ սպիտակ նյութ քան թե կանայք։ 20 տարեկանում միելինապատ աքսոնների երկարությունը 176,000կմ է տղամարդկանց մոտ, և 149,000կմ կանանց մոտ։[4] Տարիքի հետ սպիտակ նյութի գումարային երկարությունը պակասում է։ 80 տարեկան տղամարդու մոտ այն կազմում է 97,200կմ և 82,000կմ կնոջ մոտ։[4] Քանակի պակասելը հիմնականում պայմանավորված է բարակ թելերի կորստով։[4]

ՖունկցիաԽմբագրել

Սպիտակ նյութը հյուսվածք է, որը հաղորդում է տեղեկություն գորշ նյութի տարբեր մասերի միջև։ Սպիտակ նյութը այդ գույնի է միելինի պարունակության պատճառով, որը պատում է աքսոնները։ Միելինը հայտնաբերվում է համարյա թե բոլոր երկար նյարդաթելերում և գործում է որպես էլէկտրական մեկուսիչ։ Դա շատ կարևոր է, որովհետև թույլ է տալիս տեղեկատվությանը արագ հաղորդվել։

Գորշ նյութը հասունանում է 20 տարեկանում, իսկ սպիտակ նյութը շարունակում է աճել մինչև միջին տարիքը[5]։

Կլինիկական նշանակությունԽմբագրել

Ցրված սկլերոզը սպիտակ նյութը ախտահարող ամենահաճախ հանդիպող հիվանդությունն է։ Այդ հիվանդության ժամանակ աքսոնները շրջապատող միելինը քայքայվում է բորբոքման արդյունքում։

Ալկոհոլի օգտագործման հետ կապված հիվանդությունների ժամանակ սպիտակ նյութի քանակը պակասում է[6]։ Կենդանիների վրա կատարված փորձերը ցույց են տալիս, որ ալկոհոլի օգտագործումը պակասեցնում է սպիտակ նյութի քանակը օլիգոդենդրոցիտների վնասման պատճառով։ Օլիգոդենդրոցիտները պատում են աքսոնները և պարունակում են միելին[7]։

Սպիտակ նյութում դիտվող ամիլոիդների կուտակումը կապված է Ալցհեյմերի հիվանդության և այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունների հետ։ Սպիտակ նյութի վնասումները հիմնականում դարձելի են, բայց գորշ նյութի վնասումները հաճախ լինում են անդարձելի։

ՊատկերումԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Blumenfeld Hal (2010)։ Neuroanatomy through clinical cases (2nd ed.)։ Sunderland, Mass.: Sinauer Associates։ էջ 21։ ISBN 9780878936137։ «Areas of the CNS made up mainly of myelinated axons are called white matter.» 
  2. Douglas Fields R. (2008)։ «White Matter Matters»։ Scientific American 298 (3): 54–61։ Bibcode:2008SciAm.298c..54D։ doi:10.1038/scientificamerican0308-54 
  3. Klein, S.B., & Thorne, B.M. Biological Psychology. Worth Publishers: New York. 2007.[Հղում աղբյուրներին]
  4. 4,0 4,1 4,2 Marner Lisbeth, Nyengaard Jens R., Tang Yong, Pakkenberg Bente (2003)։ «Marked loss of myelinated nerve fibers in the human brain with age»։ The Journal of Comparative Neurology 462 (2): 144–52։ PMID 12794739։ doi:10.1002/cne.10714 
  5. Sowell Elizabeth R., Peterson Bradley S., Thompson Paul M., Welcome Suzanne E., Henkenius Amy L., Toga Arthur W. (2003)։ «Mapping cortical change across the human life span»։ Nature Neuroscience 6 (3): 309–15։ PMID 12548289։ doi:10.1038/nn1008 
  6. Monnig Mollie A., Tonigan J. Scott, Yeo Ronald A., Thoma Robert J., McCrady Barbara S. (2013)։ «White matter volume in alcohol use disorders: A meta-analysis»։ Addiction Biology 18 (3): 581–92։ PMC 3390447։ PMID 22458455։ doi:10.1111/j.1369-1600.2012.00441.x 
  7. Alfonso-Loeches Silvia, Pascual Maria, Gómez-Pinedo Ulises, Pascual-Lucas Maya, Renau-Piqueras Jaime, Guerri Consuelo (2012)։ «Toll-like receptor 4 participates in the myelin disruptions associated with chronic alcohol abuse»։ Glia 60 (6): 948–64։ PMID 22431236։ doi:10.1002/glia.22327