«Հյուսիսային Ամերիկա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
[[Պատկեր:Location North America.svg|մինի|200px|աջից|Հյուսիսային Ամերիկան աշխարհի քարտեզին]]
'''Հյուսիսային Ամերիկա''' ([[անգլերեն]]՝ North America, [[ֆրանսերեն]]՝ Amérique du Nord, [[իսպաներեն]]՝ América del Norte), աշխարհի 6 [[մայրցամաք]]ներից մեկն է:է։ Մեծությամբ երրորդ մայրցամաքն է` 24,2 մլն. կմ²:։
 
== Աշխարհագրական դիրք ==
Հյուսիսային Ամերիկան ամբողջովին գտնվում է արևմտյան և հյուսիսային կիսագնդերում:կիսագնդերում։ Նրա հարավային մասը, կղզիների հետ միասին կոչվում է [[Կենտրոնական Ամերիկա]]:։ Պանամայի նեղ պարանոցով միանում է Հարավային Ամերիկային: 20-րդ դարի սկզբին այստեղ փորվել է [[Պանամայի ջրանցք|Պանամայի]] նավարկելի ջրանցքը:ջրանցքը։ Հյուսիս-արևմուտքում [[Բերինգի նեղուց|Բերինգի]] նեղուցով (85 կմ.) Հյուսիսային Ամերիկան բաժանվում է [[Եվրասիա|Եվրասիայից]]:։
[[Պատկեր:North America satellite orthographic.jpg|thumb|Հյուսիսային Ամերիկան տիեզերքից]]
 
<br /> Հյուսիսային Ամերիկայի ծայրակետերն են. հյուսիսում` Մերչիսոն (Բութիա թերակղզում, հս. լ. 71°50’), հարավում` Մարյատո (հս. լ. 7°05’), արևմուտքում` Արքայազն Ուելսի (արմ. երկ. 168°), արևելքում` Սենտ-Չարլզի (Լաբևադոր թերակղզում, 55°40’) հրվանդանները:հրվանդանները։
 
=== Ափագիծ ===
Հյուսիսային Ամերիկայի ափերը ողողում են [[Խաղաղ օվկիանոս|Խաղաղ]], [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան]] և [[Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս|Հյուսիսային Սառուցյալ]] օվկիանոսների ջրերը:ջրերը։ Ափագիծը շատ է կտրատված, առավել շատ` հյուսիսում ու արևելքում:արևելքում։ Հյուսիսում գտնվեւմ են [[Բաֆինի ծով|Բաֆինի]] և [[Բոֆորտի ծով|Բոֆորտի]] ծովերը, [[Հուդզոնի ծոց|Հուդզոնի]] ծոցը:ծոցը։ Այստեղ է գտնվում աշխարհի ամենախոշոր կղզին` [[Գրենլանդիա|Գրենլանդիան]] (2,2 մլն կմ²), Կանադական Արկտիկական խոշոր կղզախումբը (Բանկս, Բիկտորիա, Մելվիլ, Պարի արշիպելագը, Էլսմիր, Սվերդրա կղզախումբը, Դևոն, Արքայազն Ուելսի, Սեմերսետ, Բաֆինի Երկիր), Բութիա, Մելվիլ և [[Լաբրադոր թերակղզի|Լաբրադոր]] թերակղզիները:թերակղզիները։ Արևելքից մայրցամաքի ափերը ողողում են Սուրբ Լավրենտիոս և [[Մեքսիկական ծոց|Մեքսիկական]] ծոցերը, [[Սարգասյան ծով|Սարգասյան]] և [[Կարիբյան ծով|Կարիբյան]] ծովերը:ծովերը։ Այստեղ են գտնվում Նյուֆաունդլենդ, Բահամյան, Մեծ (Կուբա, Հաիթի, Յամայկա, Պուերտո Ռիկո) և Փոքր Անտիլյան կղզիները, [[Ֆլորիդա թերակղզի|Ֆլորիդա]] և [[Յակուտան թերակղզի|Յակուտան]] թերակղզիները:թերակղզիները։
 
<br />Արևմուտքում են գտնվում [[Բերինգի ծով|Բերինգի]] ծովը, [[Ալյասկա (ծովածոց)|Ալյասկա]] և Կալիֆոռնիա ծոցերը, Ալեության, Ալեքսանդրի, Շարլոտա թագուհու և Հավայան կղզախմբերը, Վանկուվեր կղզին, Ալյասկա և Կալիֆոռնիա թերակղզիները:թերակղզիները։
<br /> Հայտնի են Դևսի, Հուդզոնի, Սուրբ Լավրենտիոսի, Ֆլորիդայի, Յակուտանի, [[Բերինգի նեղուց|Բերինգի]] նեղուցները և Պանամայի ջրանցքը:
 
<br /> Արևելքում` Ֆանդի ծոցում դիտվել է աշխարհում մակընթացային ամենաբարձր ալիքը, այն հասել է 18 մետրի:
<br /> Հայտնի են Դևսի, Հուդզոնի, Սուրբ Լավրենտիոսի, Ֆլորիդայի, Յակուտանի, [[Բերինգի նեղուց|Բերինգի]] նեղուցները և Պանամայի ջրանցքը:ջրանցքը։
 
<br /> Արևելքում` Ֆանդի ծոցում դիտվել է աշխարհում մակընթացային ամենաբարձր ալիքը, այն հասել է 18 մետրի:մետրի։
[[Պատկեր:Panama Canal - Pacific Side Entrance.jpg|thumb|Պանամայի նավարկելի ջրանցքը]]
 
== Մակերևույթ ==
Մայրցամաքի հիմքը կազմում է Հյուսիսամերիկյան հնագույն պլատֆորմը, որի հյուսիսային հատվածը նոր ժամանակներում ([[Նեոգեն |նեոգենում]]) կոտրատվել է, որի շնորհիվ առաջացել են Կանադական Արկտիկական կղզախումբը և Գրենլանդիան:Գրենլանդիան։ Պլատֆորմի վրա ձևավորվել են ընդարձակ հարթավայրեր:հարթավայրեր։ Հյուսիսում` Կանադական սարահարթն է, որից հարավ գտնվում են Կենտրոնական և Մեծ հարթավայրերը:հարթավայրերը։ Վերջին երկուսը միասին հաճախ անվանում են Պրերիաների սարահարթ (տափաստանին Ամերիկայում անվանում են [[Պրերիա |պրերիա]]):։ Հարավում գտնվում են Միսիսիպիի, Ֆլորիդայի և Մերձատլանտյան դաշտավայրերը:դաշտավայրերը։
 
<br /> Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան մասով (Ալյասկայից մինչև Պանամա) տարածվում են [[Կորդիլերներ]] կոչվող երիտասարդ բարձր լեռները:լեռները։ Կորդիլերների որոշ գագաթները հասնում են մինչև 6000 մ.-ի:ի։ Այստեղ է գտնվում Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաբարձր լեռը` [[Մաք Քինլի |Մաք Քինլին]], որի բարձրությունը հասնում է 6194 մ.-ի:ի։ Կորդիլերների լեռնային համակարգը ձգվում է մի քանի զուգահեռ շղթաներով, որոնք տեղ-տեղ միմյանցից զգալիորեն հեռվանալով` գոյացնում են ընդարձակ սարահարթեր ու բարձրավանդակներ:բարձրավանդակներ։ Այդպիսին են ԱՄՆ-ի տարածքում [[Ժայռոտ լեռներ|Ժայռոտ]] ու Առափնյա լեռների միջև ընկած [[Մեծ Ավազան սարահարթ|Մեծ Ավազան]] սարահարթը և դրանից հարավ ընկած Մեքսիկական բարձրավանդակը:բարձրավանդակը։
<br /> Կորդիլերների համակարգում լեռնագոյացումը դեռ չի ավարտվել, դա են վկայում գործող հրաբուխները (Օրիսաբա, Պոպոկատեպետել) և հաճախակի տեղի ունեցող երկրաշարժերը:
 
<br /> Կորդիլերներում է նաև գտնվում Հյուսիսային Ամերիկայի ամենացածր կետը` Մահվան հովիտը (- 85 մ.):
<br /> Կորդիլերների համակարգում լեռնագոյացումը դեռ չի ավարտվել, դա են վկայում գործող հրաբուխները (Օրիսաբա, Պոպոկատեպետել) և հաճախակի տեղի ունեցող երկրաշարժերը:երկրաշարժերը։
<br /> Ատլանտյան օվկիանոսի ափերին գրեթե զուգահեռ ձգվում են [[Ապալաչներ|Ապալաչյան]] հին, քայքայված լեռները:
 
<br /> Կորդիլերներում է նաև գտնվում Հյուսիսային Ամերիկայի ամենացածր կետը` Մահվան հովիտը (- 85 մ.):։
 
<br /> Ատլանտյան օվկիանոսի ափերին գրեթե զուգահեռ ձգվում են [[Ապալաչներ|Ապալաչյան]] հին, քայքայված լեռները:լեռները։
 
== Օգտակար հանածոներ ==
Հյուսիսային Ամերիկայի ընդերքը հարուստ է բազմապիսի օգտակար հանածոներով:հանածոներով։ Նստվածքային ապարների շերտերը հարուստ են նավթով, գազով, քարածխով, բոքսիդներով:բոքսիդներով։ Քարածխի զգալի պաշարներ կան Ապալաչների արևմտյան և [[Մեծ Լճեր|Մեծ լճերի]] հարավային մասերում:մասերում։ Նավթի և գազի հարուստ պաշարներ կան Միսիսիպիի դաշտավայրում, Կալիֆոռնիայում, Ալյասկայում, Մեքսիկայում:Մեքսիկայում։
 
<br /> Մետաղային օգտակար հանածոներից հայտանբերված են երկաթի խոշոր հանքավայրեր` Լաբրադոր թերակղզում, Մեծ լճերի շրջանում, Ապալաչներում և Կուբայի արևելքում:արևելքում։
<br /> Կորդիլերներում հայտաբերված են պղինձ, ուրան, ոսկի, արծաթ, նիկել, բազմամետաղների հանքաքարեր: <br /> Գունավոր մետաղներիի մեծ պաշարներ կան Մեծ Լճերի շրջանում, Կանադայում, Ալյասկայում, Մեքսիկայում:
 
<br /> Կորդիլերներում հայտաբերված են պղինձ, ուրան, ոսկի, արծաթ, նիկել, բազմամետաղների հանքաքարեր:հանքաքարեր։ <br /> Գունավոր մետաղներիի մեծ պաշարներ կան Մեծ Լճերի շրջանում, Կանադայում, Ալյասկայում, Մեքսիկայում:Մեքսիկայում։
 
== Ջրագրություն ==
{{main|Հյուսիսային Ամերիկայի կլիմայական գոտիներ}}
{{Տես նաև|Հյուսիսային Ամերիկայի կլիման ձևավորող գործոններ }}
 
 
--[[Մասնակից:Harut uloyan|Harut uloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Harut uloyan|քննարկում]]) 13:36, 29 Դեկտեմբերի 2012 (UTC)
 
 
== Այցելեք նաև ==