«Ռուսաստան»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 237 բայտ ,  5 ամիս առաջ
չ
ամսաթվերի ձևաչափի ուղղում, փոխարինվեց: accessdate=մայիսի 1, 2017 → accessdate=2017 թ․ մայիսի 1 (8), archivedate=2014-10-22 → archivedate=2014 թ․ հոկտեմբերի 22, archive-date=2012-05-30 → archive-date=2012 թ․ մայիսի 30, archive-date=2015-04-29 → archive-date=2015 թ․ ապրիլի 29, archivedate=2014-03-24 → archivedate=2014 թ․ մարտի 24, accessdate=2019-02-16 → accessdate=2019 թ․ փետրվարի 16 (4), accessdate=2019-01-25 → accessdate=2019 թ․ հունվարի 25, archive-date=21 March 2019 → archive-date=2019 թ․...
(Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8.5)
չ (ամսաթվերի ձևաչափի ուղղում, փոխարինվեց: accessdate=մայիսի 1, 2017 → accessdate=2017 թ․ մայիսի 1 (8), archivedate=2014-10-22 → archivedate=2014 թ․ հոկտեմբերի 22, archive-date=2012-05-30 → archive-date=2012 թ․ մայիսի 30, archive-date=2015-04-29 → archive-date=2015 թ․ ապրիլի 29, archivedate=2014-03-24 → archivedate=2014 թ․ մարտի 24, accessdate=2019-02-16 → accessdate=2019 թ․ փետրվարի 16 (4), accessdate=2019-01-25 → accessdate=2019 թ․ հունվարի 25, archive-date=21 March 2019 → archive-date=2019 թ․...)
| 1.0%՝ [[չուվաշներ]]
| | {{nowrap|11.0%՝ այլ}}
}}|մայրաքաղաք=[[Մոսկվա]]|ամենամեծ_քաղաք=մայրաքաղաք|կառավարության_տեսակը=Կիսանախագահական դաշնային հանրապետություն|ղեկավար_կոչում_1=[[Ռուսաստանի նախագահ|Նախագահ]]|ղեկավարի_անուն_1=[[Վլադիմիր Պուտին]]|ղեկավար_կոչում_2=[[Վարչապետ]]|ղեկավարի_անուն_2=[[Միխայիլ Միշուստին]]|ղեկավար_կոչում_3=|ղեկավարի_անուն_3=|ղեկավար_կոչում_4=|ղեկավարի_անուն_4=|ղեկավար_կոչում_5=|ղեկավարի_անուն_5=|ինքնիշխանության_տեսակը=[[Ռուսաստանի պատմություն|Կազմավորում]]<ref>{{cite web|url=http://www.1150russia.ru/ukaz-prezidenta-rf-o-prazdnovanii-1150-letiya-zarozhdeniya-rossiyskoy-gosudarstvennosti.html |script-title=ru:Указ Президента РФ "О праздновании 1150-летия зарождения российской государственности" |trans-title=Presidential Decree "On celebrating the 1150th anniversary of Russian statehood" |language=Russian |author= |date=March 3, 2011 |website=www.1150russia.ru |publisher={{lang|ru| Комитет культуры Новгородской области}} (Novgorod Region Culture Committee) |access-date=October 20, 2016 |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714233159/http://www.1150russia.ru/ukaz-prezidenta-rf-o-prazdnovanii-1150-letiya-zarozhdeniya-rossiyskoy-gosudarstvennosti.html |archive-date=July 14, 2014 |dead-url=yes}}</ref>|ինքնիշխանության_նշում=|established_event1=[[Կիևյան Ռուսիա]]|established_date1=[[882]]|established_event2=[[Մոսկվայի մեծ իշխանություն]]|established_date2=[[1283]]|established_event3=[[Ռուսական թագավորություն]]|established_date3=[[հունվարի 16]], [[1547]]|established_event4=[[Ռուսական կայսրություն]]|established_date4=[[հոկտեմբերի 22]], [[1721]]|established_event5=[[Ռուսաստանի հանրապետություն]]|established_date5=[[սեպտեմբերի 14]], [[1917]]|established_event6=[[Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ռուսաստանի ԽՖՍՀ]]|established_date6=[[նոյեմբերի 7]], [[1917]]|established_event7=[[Խորհրդային Միություն]]|established_date7=[[դեկտեմբերի 30]], [[1922]]|established_event8=[[Ռուսաստանի Դաշնություն]]|established_date8=[[դեկտեմբերի 25]], [[1991]]|area=16,376,870|areami²=6,592,800|area_rank=1-ին<ref>{{cite web|url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20(%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4)_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |script-title=ru:Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 1 January 2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации)|title=Information about avaliability and distribution of land in the Russian Federation as of 1 January 2017 (by federal subjects of Russia|website=Rosreestr}}</ref>|percent_water=13 (այդ թվում ճահիճները)<ref name=gen>{{cite web|title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archivedate=July 28, 2011 |website=Federal State Statistics Service |accessdate=April 5, 2008 |deadurl=yes}}</ref>|population_estimate=145 804 372<ref name="gks.ru">{{cite web|title=Population of Russian Federation|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2018.xlsx|accessdate=February 23, 2018|website=www.gks.ru}}</ref>|population_estimate_year=2017<ref name="gks.ru" />|population_estimate_rank=9-րդ|population_census=146.171.015|population_census_year=2002|population_density=8.3|population_densitymi²=21.8|population_density_rank=209-րդ|GDP_PPP_year=2019|GDP_PPP=$4.323 տրիլիոն<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=68&pr1.y=11&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref>|GDP_PPP_rank=6-րդ|GDP_PPP_per_capita=$30,040<ref name="imf.org" />|GDP_PPP_per_capita_rank=49-րդ|GDP_nominal=$1.754 տրիլիոն<ref name="imf.org" />|GDP_nominal_year=2019|GDP_nominal_rank=12-րդ|GDP_nominal_per_capita=$12,191<ref name="imf.org" />|GDP_nominal_per_capita_rank=67-րդ|Gini=37.7 <!--number only-->|Gini_year=2015|Gini_change={{նվազում}} <!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title= GINI index (World Bank estimate) |publisher= World Bank |accessdate= November 2, 2017}}</ref>|Gini_rank=98|HDI=0.816 <!--number only-->|HDI_year=2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_change={{աճ}}<!--increase/decrease/steady-->|HDI_ref=<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=142018 Septemberթ․ 2018սեպտեմբերի 14 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref>|HDI_rank=49-րդ|currency=[[Ռուսական ռուբլի|Ռուբլի]]|currency_code=RUB|time_zone=|utc_offset=+2 to +12|time_zone_DST=|utc_offset_DST=+3 to +13|cctld=[[.ru]], [[.su]], [[.рф]]|calling_code=7}}
'''Ռուսաստան''' ({{lang-ru|Россия}}), պաշտոնական անվանումը՝ '''Ռուսաստանի Դաշնություն''' ({{lang-ru|Российская Федерация}}), [[Մայրցամաքային Եվրոպա|միջմայրցամաքային]] [[պետություն]] [[Եվրասիա]]յի [[Հյուսիսային Ասիա|հյուսիսարևմտյան հատվածում]]<ref>"The names Russian Federation and Russia shall be equal". {{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 1)|accessdate=June 25, 2009}}</ref>։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է [[Հյուսիսային Ասիա]]յում, իսկ որոշակի հատված նաև [[Արևելյան Եվրոպա]]յում<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia|title=Russia|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=January 31, 2008}}</ref>։ Ռուսաստանն աշխարհի խոշորագույն պետությունն է<ref>{{cite web|url=http://www.russianembassy.org/page/general-information|title=General Information|publisher=Russian Embassy, Washington DC}}</ref> և զբաղեցնում է երկրագնդի ցամաքային տարածքի 1/8-ը<ref>{{cite web|url=http://www.greece.mid.ru/rus/russia/territoria_naselenie.html|title=Территория и население Российской Федерации|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416134542/https://www.greece.mid.ru/rus/russia/territoria_naselenie.html|archivedate=April 16, 2016|deadurl=yes}}</ref>։ Բնակչության թվով 9-րդն է աշխարհում․ ըստ 2018 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ [[Ռուսաստանի բնակչություն|Ռուսաստանի բնակչության]] թիվը կազմում է ավելի քան 144 մլն մարդ։ Երկրի ազգաբնակչության 77 %-ը կենտրոնացված է արևմուտքում՝ եվրոպական հատվածում, որտեղ էլ տեղակայված է [[Մոսկվա|քաղաքամայր Մոսկվան]]։ Վերջինս համարվում է Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը, ինչպես նաև խոշորագույններից մեկն ամբողջ աշխարհում։ ՌԴ նշանավոր քաղաքներից են նաև [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ը, [[Նովոսիբիրսկ]]ը, [[Եկատերինբուրգ]]ը և [[Նիժնի Նովգորոդ]]ը։ Պետական լեզուն [[ռուսերեն]]ն է, հիմնական բնակիչները՝ [[ռուսներ]]ը։ Խոշոր ազգային փոքրամասնություններն են [[թաթարներ]]ը, [[ուկրաինացիներ]]ը, [[բաշկիրներ]]ը, [[հայեր]]ը, [[չուվաշներ]]ը, [[չեչեններ]]ը և այլն։
 
{{Հիմնական|Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Ռուսիայի միավորում {{!}} Ռուսիայի պայքարն ընդդեմ մոնղոլական տիրապետության|Կուլիկովոյի ճակատամարտ}}
[[Պատկեր:Blessing Dmitry Ivanovich (Novoskoltsev).jpg|մինի|270x270px|[[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի իշխան]] [[Դմիտրի Իվանովիչ Դոնսկոյ]]ը [[Կուլիկովյան ճակատամարտ (1380)|Կուլիկովոյի ճակատամարտից]] առաջ օրհնություն է ստանում [[Ռուս Ուղղափառ եկեղեցի|ռուսիո պատրիարքից]]։]]
[[14-րդ դար]]ի վերջին ռուսները դառնում են [[Պատմություն|աշխարհի պատմության]] ամենաընդարձակ պետության՝ [[Մոնղոլական կայսրություն|Մոնղոլական կայսրության]] կործանման պատճառը<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref>։ Մոնղոլական լծի տակ գտնվող ռուսները թաթարների անտարբերության պայմաններում [[1263|1263 թվականին]] ստեղծում են [[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի իշխանությունը]], որը սկսում է իր ազդեցությունը հաստատել Ռուսաստանի կենտրոնական շրջաններում՝ աստիճանաբար դառնալով մի պետություն, որը պետք է ստանձներ ռուսական հողերի միավորման և ընդլայնման գործընթացները։ Ռուսական հողերի վրա իշխող Մոսկվայի ամենահզոր մրցակիցը՝ [[Նովգորոդի Հանրապետություն|Նովգորոդի հանրապետությունը]], բարգավաճել էր որպես մորթյա առևտրի կենտրոն և հանդիսանում էր [[Հանզա|Հանզայական միության]] արևելյան նավահանգիստը<ref name="banya">{{cite web|url=http://sauna-banya.ru/ist.html|title=The history of banya and sauna|language=ru|archive-url=https://archive.is/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html|archive-date=2012-05- թ․ մայիսի 30|dead-url=yes}}</ref>։
[[Պատկեր:Streltsi.jpg|alt=|ձախից|մինի|242x242փքս|Ռուսական բանակի կորիզն էին կազմում [[ստրելեցներ]]ը, որոնք ստեղծվել են պիշչալնիկների (երկարափող հրացանավորներ) ջոկատների հիման վրա։]]
[[Ռուսիայի միավորում|Մոնղոլական լծի դեմ պայքարի]] գլխավոր առաջամարտիկն էր [[Դմիտրի Իվանովիչ Դոնսկոյ|Դմիտրի Դոնսկոյը]], ում անվան հետ էլ կապված է [[Կրեմլ|Մոսկվայի առաջին քարակերտ կրեմլի]] կառուցումը։ 1375 թվականիին Դմիտրին [[Տվեր]]ի իշխանին ստիպում է ճանաչել իր ավագությունը և միություն կազմել ընդդեմ [[Ոսկե Հորդա]]յի։ [[1376|1376 թվականին]] վերջինս իր ազդեցությանն է ենթարկում [[Կամա-վոլգյան Բուլղարիա|Կամավոլգյան Բուլղարիան]] և ամրացնում իշխանապետության սահմանները։ Մոնղոլական լուծը քայքայել էր երկրի տնտեսությունը՝ կասեցնելով սոցիալական, տնտեսական և մշակութային զարգացումը։ Երկրի տնտեսությունը փլուզվել էր մոնղոլների շարունակական թալանի հետևանքով։ [[Գյուղատնտեսություն|Գյուղատնտեսությանը]] մեծ վնաս է հասցնում նաև [[Սառցե դարաշրջան|փոքր սառցե դարաշրջանի]] սկիզբը։ [[14-րդ դար]]ավեջին Ռուսիայում վերստին ահագնանում է հակամոնղոլական շարժումը, որը կարճ ժամանակում վերածվում է [[Ռուսիայի միավորում|ազգային-ազատագրական պայքարի]]։ 1380 թվականին տեղի է ունենում [[Կուլիկովյան ճակատամարտ (1380)|Կուլիկովոյի վճռորոշ ճակատամարտը]], որտեղ [[Դմիտրի Իվանովիչ Դոնսկոյ|Դմիտրի Դոնսկոյի]] գլխավորած ռուսական դրուժինան կարողանում է ծանր պարտության մատնել թաթարական հորդաներին և վտարել երկրի տարածքից։ [[Ռուսաստանի պատմություն|Մոնղոլական տիրապետության վերացումից]] հետո [[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի իշխանությունը]] սկսում է նախկին մրցակիցների՝ [[Տվերի մարզ|Տվերի]] և [[Նովգորոդի Հանրապետություն|Նովգորոդի]] [[Ռուսիայի միավորում|հպատակեցումն ու միավորումը մեկ ընդհանուր ռուսական պետության կազմի]] մեջ։ [[Կուլիկովոյի ճակատամարտ|Մոնղոլ-թաթարների դեմ հաղթանակից]] հետո [[Մոսկվա]]յի իշխան Դմիտրի Դոնսկոյը ավելի է ամրապնդել Մոսկվայի գերիշխող դիրքը։ Նա առանց [[Ոսկե հորդա]]յի խաների համաձայնության [[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի մեծ իշխանության]] կառավարումը հանձնում է իր որդուն՝ Վասիլի Դմիտրիևիչին։ Վերջինիս կառավարման տարիներին ևս իշխանապետության տարածքն ընդարձակվում է դեպի հարավ և արևելք։ Մոսկվայի մեծ իշխանությունն իր հզորության գագաթնակետին հասնում է [[Իվան III Վասիլևիչ]]ի կառավարման տարիներին։ Նա [[1480|1480 թվականին]] վերջնականապես թոթափում է թաթար-մոնղոլական լուծը՝ գրավելով վերջին թաթարական հենակետերը Ռուսիայի տարածքում։ Վերջինս նաև պատերազմել է [[Ռեչ Պոսպոլիտա|Ռեչ Պոսպոլիտայի լեհ-լիտվական թագավորության]] դեմ և նվաճել [[Ուկրաինա|մերօրյա Ուկրաինայի]] տարածքը։ Այս ամենից հետո Իվանը ստանում է ''«Համայն Ռուսիայի մեծ իշխան»'' անվանումը<ref>{{cite web|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|title=Khanate of the Golden Horde|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archivedate=June 7, 2008|accessdate=December 27, 2007|author=May, T.}}</ref>, հետագայում որի հիմք վրա էլ ստեղծվում [[Ցար|ռուսական ցարի տիտղոսին]]։ Գահի ժառանգության շուրջ սկսված պայքարի արդյունքում 1502 թվականին Իվան III-ն գահը կտակում է իր երկրորդ կնոջից՝ [[Բյուզանդիա]]յի կայսերական գահաժառանգ Սոփիա Պալեոլոգոս իշխանուհուց ծնված ավագ որդուն՝ Վասիլիին։ [[1453|1453 թվականին]] օսմանյան թուրքերի կողմից [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Կոստանդնուպոլսի նվաճումից և Արևելյան Հռոմեական կայսրության անկումից]] հետո Մոսկվան հավակնում էր դառնալ այսպես կոչված Երրորդ Հռոմը<ref name="books.google.am">Frank D. McConnell. [https://books.google.am/books?id=rqhZAAAAMAAJ Storytelling and Mythmaking: Images from Film and Literature.] Oxford University Press, 1979. {{ISBN|0-19-502572-5}}; p. 78</ref>։
1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին գործող նախագահն անսպասելիորեն հայտարարում է իր հրաժարականի մասին որոշումը և ՌԴ ղեկավարի պաշտոնը հանձնում [[Վլադիմիր Պուտին]]ին։ Վերջինս հաղթանակ է տանում 2000 թվականի նախագահական ընտրություններում և վերահաստատվում այդ պաշտոնում։ Պուտինը կառավարման սկզբնական շրջանում արյան մեջ խեղդում է չեչնիական ապստամբությունը և բռնություններ կիրառում նաև [[Հյուսիսային Կովկաս]]ի այլ ազատատենչ երկրամասերում։ Նավթի գնի աճը, ներքին [[պահանջարկ]]ի, արտադրողականության և [[Ներդրում (բանկային)|արտաքին ներդրումների]] ավելացումը երկիրը դուրս են բերում ճգնաժամային կացությունից<ref name="CIA2019">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=Feb 16, 2019}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, [[Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ (2007-2010)|2008-ի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը]] և նավթի գնի հետագա անկումը վերստին լուրջ վնասներ է հասցնում տնտեսական ենթակառուցվածքներին, իսկ աղքատությունը կրկին գլուխ է բարձրացնում<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/eca/pubs/rer35_ENG.pdf|title=Page Not Found|publisher=}}</ref>։ Պուտինի նախագահության օրոք կատարված փոփոխությունները քանիցս քննադատվել են արևմտյան աշխարհի առաջնորդների կողմից՝ պիտակվելով հակաժողովրդավարական<ref>{{cite web|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|publisher=UCLA International Institute|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archivedate=November 11, 2004|accessdate=December 31, 2007|author=Treisman, D}}</ref>։
[[Պատկեր:Russian_Sukhoi_Su-25_at_Latakia_(2).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Russian_Sukhoi_Su-25_at_Latakia_(2).jpg|մինի|239x239փքս|ՌԴ{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} ռազմաօդային ուժերին պատկանող ինքնաթիռները [[Լաթակիա]]յում, հոկտեմբերի 3, 2015]]
2008 թվականի մարտի 2-ին [[Դմիտրի Մեդվեդև]]ը դառնում է ՌԴ նախագահ, իսկ Վլադիմիր Պուտինը՝ վարչապետ։ Նույն տարվա օգոստոսի 7-ին ռուսական ցամաքային և ռազմածովային ուժերը ներխուժում են [[Վրաստան]]՝ օկուպացնելով նախկին ԽՍՀՄ-ի կազմում ինքնավարություն ունեցող [[Աբխազիա]]յի և [[Հարավային Օսիա]]յի տարածքը<ref>{{Cite web|url=https://www.csce.gov/international-impact/publications/russian-occupation-south-ossetia-and-abkhazia|title=The Russian Occupation of South Ossetia and Abkhazia|date=2018-07-16|website=CSCE|language=en|accessdate=2019-02- թ․ փետրվարի 16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abkhazworld.com/aw/analysis/817-international-law-and-the-russian-occupation-of-abkhazia-and-south-ossetia-by-richard-berge|title=International law and the Russian “occupation” of Abkhazia and South Ossetia, by Richard Berge|last=World|first=Abkhaz|website=Abkhaz World {{!}} History, Culture & Politics of Abkhazia|language=en-gb|accessdate=2019-02- թ․ փետրվարի 16}}</ref>։ [[Ռուս-վրացական պատերազմ|Ռուս-վրացական կարճատև, բայց բեկումնային պատերազմի]] արդյունքում ՌԴ-ն զբաղեցնում է Վրաստանի տարածքի 20 %-ը։ 2012 թվականին Պուտինը կրկին դառնում է ՌԴ նախագահ, իսկ Մեդվեդևը վերադառնում է վարչապետության։ Հեղափոխության արդյունքում [[Վիկտոր Յանուկովիչ]]ի իշխանության տապալումից հետո Ռուսաստանը ցանկանում է ամեն կերպ միջամտել [[Ուկրաինա]]յի ներքին գործերին<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506|title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|author=Reuters|date=March 3, 2014|publisher=NBC News|accessdate=March 21, 2014}}</ref><ref name="BBCPutinDeploys">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26400597|title=Putin to deploy Russian troops in Ukraine|date=March 1, 2014|publisher=BBC News|accessdate=March 1, 2014}}</ref><ref name="Radyuhin">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/world/russian-parliament-approves-use-of-force-in-crimea/article5739708.ece|title=Russian Parliament approves use of army in Ukraine|work=The Hindu|date=March 1, 2014|first=Vladimir|last=Radyuhin|location=Chennai, India}}</ref>։ Այդ նպատակով [[Ռուսական ռազմական ներխուժումն Ուկրաինա (2014-ից մինչև այժմ)|2014 թվականին ռուսական զորքերը ներխուժում են Ուկրաինա]]՝ իրականացնելով մի շարք ռազմական գործողություններ<ref name="walker-the-guardian-2014-descend">{{cite news|last=Walker|first=Shaun|date=March 4, 2014|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev|title=Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin|newspaper=[[The Guardian]]|accessdate=March 4, 2014}}</ref><ref name="bloomberg-news-2014-request">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-03-04/russia-calls-ukraine-intervention-legal-citing-yanukovych-letter|title=Russia Stays in Ukraine as Putin Channels Yanukovych Request|first1=Sangwon|last1=Yoon|first2=Daryna|last2=Krasnolutska|first3=Kateryna|last3=Choursina|date=March 4, 2014|accessdate=March 5, 2014|newspaper=Bloomberg News|work=|via=}}</ref>։ Ղրիմում անցկացված [[Ղրիմի ճգնաժամ|հակասահմանադրական հանրաքվեի]] արդյունքում ՌԴ ԶՈւ-ն անեքսիայի է ենթարկում թերակղզին<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|date=March 6, 2014|website=BBC News|accessdate=April 27, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hungarianambiance.com/2014/03/jobbik-mep-bela-kovacs-crimean.html|title=Jobbik MEP Béla Kovács: The Crimean referendum is perfectly legitimate|date=March 16, 2014|publisher=hungarianambiance.com|accessdate=April 27, 2015|archive-date=March 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317184718/http://www.hungarianambiance.com/2014/03/jobbik-mep-bela-kovacs-crimean.html|dead-url=yes}}</ref><ref>March 16, 2014, David Herszenhornmarch, ''The New York Times'', "Crimea Votes to Secede From Ukraine as Russian Troops Keep Watch."</ref>։ Հետագայում Ուկրաինայի Դոնբասի երկրամասի տարածքում ռուսամետ խմբերի ցույցերը վերաճում են զինված հակամարտության՝ ուկրաինական իշխանության և ռուսամետ անջատողականների միջև<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/Ukraine_Report_15April2014.doc|title=Report on the human rights situation in Ukraine|last=|first=|date=April 15, 2014|website=|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.co.id/un-hints-russia-may-have-rigged-crimea-vote-2014-4/#.U2CVCPl_v38|title=The UN's Scathing Crimea Report Suggests Russia May Have Rigged Secession Vote|last=Jacobs|first=Harrison|date=April 11, 2014|website=Business Insider|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502032433/http://www.businessinsider.co.id/un-hints-russia-may-have-rigged-crimea-vote-2014-4/#.U2CVCPl_v38|archivedate=May 2, 2014|accessdate=|deadurl=yes|df=mdy-all}}</ref>։ Արդյունքում՝ Ռուսաստանի անուղղակի օժանդակությամբ նվիրակոչվում են [[Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետություն|ինքնահռչակեցին Դոնեցկի]] և [[Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետություն]]ները։ Այսուհանդերձ, միջազգային հարթությունում Ղրիմը դիտարկվում է որպես Ուկրաինայի Հանրապետության մաս կազմող անբաժանելի տարածք<ref>{{cite web|url=http://www.osce.org/cio/116313|title=OSCE|publisher=|accessdate=April 27, 2015}}</ref>, իսկ [[Ուկրաինա]]յի [[Տարածքային ամբողջականություն|տարածքային ամբողջականության]] դեմ ուղղված ցանկացած քայլ՝ ագրեսիայի դրսևորում<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf|title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid|date=March 27, 2014|website=UN Daily News|publisher=UN News Centre|quote=|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|access-date=October 20, 2016}}</ref>։
 
2015 թվականի սեպտեմբերից ի վեր [[Ռուսաստանի ռազմագործողությունը Սիրիայում|Ռուսաստանը ռազմական առաքելություն է իրականացնում]] [[Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն]]ում՝ պայքարելով [[Իսլամական պետություն|«Իսլամական պետության» ռազմական խմբավորումների]] և հակակշիռ ուժերի դեմ։
* Դատական իշխանությունն իրականացնող մարմիններն են Սահմանադրական դատարանը, Գերագույն դատարանը և դաշնային դատարանները, որոնց դատավորները նախագահի անմիջական հրամանագրով նշանակվում են Դաշնային խորհրդի կողմից։ Վերջիններիս գլխավոր գործառույթը Ռուսաստանի Դաշնությունում սահմանադրական արդարադատության իրականացնումն է։
 
ՌԴ նախագահն ընտրվում է համաժողովրդական քվեարկությամբ՝ վեց տարի ժամկետով<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 81, §&nbsp;3)|accessdate=December 27, 2007}}</ref>, ընդորում՝ միևնույն անձը չի կարող շարունակաբար ընտրվել ոչ ավելի քան երկու անգամ։ Կառավարությունը բաղկացած է նախարարություններից, որոնք էլ իրենց հերթին կազմված են վարչության պետերից, նրանց տեղակալներից և իհարկե նախարարներից։ Նախարարական կազմը նշանակվում է նախագահի կողմից՝ վարչապետի առաջարկությամբ, [[Պետական դումա]]յի անմիջական համաձայնությամբ։ Մերօրյա Ռուսաստանի ամենաազդեցիկ քաղաքական կուսակցություններն են [[Միասնական Ռուսաստան|«Միասնական Ռուսաստան»-ը]], [[Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի կովկասյան բյուրո|Կոմունիստական կուսակցությունը]], [[Լիբերալ դեմոկրատական կուսակցություն|Լիբերալ-ժողովրդավարական կուսակցությունը]] և [[Արդար Ռուսաստան|«Արդար Ռուսաստանը»]]։ 2017 թվականի տվյալներով՝ Ռուսաստանը ժողովրդավարական երկրների վարկանշային աղյուսակում 135-րդն էր<ref name="wjp">{{cite web|url=http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf|title=Democracy at a standstill|last=|first=|date=2013|website=|publisher=World Justice Project|page=7|format=PDF|accessdate=August 9, 2014}}</ref>, իսկ «Համաշխարհային արդարադատության» ծրագրի համաձայն՝ 99-ից 80-րդը<ref>{{cite web|url=http://data.worldjusticeproject.org/#/index/RUS|title=World Justice Project Rule of Law Index 2014|accessdate=2019-01- թ․ հունվարի 25|archive-date=2015-04- թ․ ապրիլի 29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429071718/http://data.worldjusticeproject.org/#/index/RUS|dead-url=yes}}</ref>։
 
=== Մարդու իրավունքներ ===
==== Հայ-ռուսական հարաբերություններ ====
{{Հիմնական|Հայ-ռուսական հարաբերություններ}}
[[Հայաստան]]ի և [[Ռուսաստանի Դաշնություն|Ռուսաստանի Դաշնության]] միջև [[Հայ-ռուսական հարաբերություններ|դիվանագիտական հարաբերությունները]] հաստատվել են [[1992|1992 թվականի]] [[ապրիլի 3]]-ին<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.am/hy/bilateral-relations/ru|title=Ռուսաստան - Երկկողմ հարաբերություններ|website=www.mfa.am|language=hy|accessdate=2019-02- թ․ փետրվարի 16}}</ref>։ Ներկայումս երկու հանրապետություններն ունեն բավականին սերտ [[Դաշնակցություն|դաշնակցային հարաբերություններ]], որոնք արտացոլվում են ռազմաքաղաքական, տնտեսական և մշակութային ոլորտներում։ [[Հայ-ռուսական հարաբերություններ]]ն ունեն պատմական խոր ակունքներ։ Դեռևս [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] ձևավորման ժամանակահատվածում [[Ազատագրական պայքարը Արցախում (1724-1731)|հայ ազգային-ազատագրական շարժման]] գործիչ [[Իսրայել Օրի]]ն ծրագրավորել էր պարսկահպատակ [[Արևելյան Հայաստան]]ի ազատագրումը՝ [[Պետրոս I|Պետրոս I-ի]] օժանդակությամբ։ [[Թուրքմենչայի պայմանագիր|1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրով]] [[Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում|Արևելյան Հայաստանն ամբողջությամբ անցնում է Ռուսական կայսրությանը]] և վերջինիս տիրապետության ոլորտում մնում մինչև [[Հայաստանի առաջին հանրապետություն|Հայաստանի առաջին հանրապետության]] ստեղծումը։ Բացի այդ, Ռուսաստանը համավում էր [[Օսմանյան կայսրություն]]ում տիրապետության տակ գտնվող քրիստոնյա ազգերի, այդ թվում՝ հայերի անվտանգության երաշխավորը։ [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն]]ից հետո [[ԽՍՀՄ Զինված ուժեր|կարմիր բանակը]] խորհրդայնացնում է Հայաստանը և սկսվում է [[Հայոց պատմություն|Հայաստանի պետականության պատմության]] համար նոր շրջափուլ։ Չնայած այս հանգամանքին, որ Հայաստանը դառնում է [[ԽՍՀՄ անկում|ԽՍՀՄ-ից անկախացած]] առաջին երկիրը, այնուամենայնիվ անկախ Հայաստանի պայմաններում ևս վերջիններիս բարեկամությունը մնում է անհողդողդ։ Ռուսաստանում է գտնվում հայերի ամենամեծ գաղթօջախը։ [[2010 թվական|2010-ի]] ՌԴ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով՝ [[Հայերը Ռուսաստանում|Ռուսաստանի տարածքում բնակվում են թվով 2 536 388 հայեր]]։ [[Պատկեր:Armenian & Russian flags in Gyumri.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenian%20&%20Russian%20flags%20in%20Gyumri.jpg|մինի|228x228px|{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}[[Հայաստանի դրոշ|Հայաստանի]] և [[Ռուսաստանի դրոշ|Ռուսաստանի Դաշնության դրոշները]] [[Գյումրի]]ում՝ [[ռուսական 102-րդ ռազմաբազա]]յի հարևանությամբ։]]Ռուսաստան գաղթած հայերը [[Սև ծով]]ի ափին հիմնադրել են [[Արմավիր (Ռուսաստան)|Արմավիր քաղաքը]]։ Ռուսաստանում ապրել և գործել են հայ մտավորականության երևելի դեմքեր՝ բանաստեղծ [[Վահան Տերյան]]ը, գրող [[Մարիետա Շահինյան]]ը, կոմպոզիտոր [[Արամ Խաչատրյան]]ը, թատերական գործիչներ [[Եվգենի Վախթանգով]]ը և [[Ռուբեն Սիմոնով]]ը, դիրիժոր [[Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան (դիրիժոր)|Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայանը]], երգիչներ [[Զարուհի Դոլուխանյան|Զարա Դոլուխանյանը]], [[Պավել Լիսիցյան]]ը, պետական գործիչներ [[Անաստաս Միկոյան]]ը, [[Հովհաննես Թևոսյան]]ը, մարշալներ [[Հովհաննես Բաղրամյան]]ը, [[Համազասպ Բաբաջանյան]]ը, [[Արմենակ Խանփերյանց]]ը, [[Սերգեյ Ագանով]]ը, ծովակալ [[Հովհաննես Իսակով]]ը, ֆիզիոլոգ [[Լևոն Օրբելի]]ն, շախմատի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն [[Տիգրան Պետրոսյան]]ը և ուրիշներ։ [[Ռուսները Հայաստանում|Ռուսները Հայաստանի բնակչության]] կազմում ազգային փոքրամասնություններից երկրորդն են՝ [[եզդիներ]]ից հետո։ Համաձայն 2011 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստանում բնակվում են թվով 14 660 ռուսներ։ Նախկինում ռուս բնակչության քանակությունը ավելի մեծ է եղել, սակայն Սպիտակի երկրաշարժի, ԽՍՀՄ փլուզման և երկրում կտրուկ տնտեսական անկման պատճառով ռուսների մեծ մասը անկախության առաջին տարիներին արտագաղթել է հայրենիք։ [[Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպություն|Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության]] շրջանակներում Հայաստանը և Ռուսաստանը համարվում են ռազմավարական դաշնակիցներ։ [[Գյումրի]]ում տեղակայված է [[Ռուսական 102-րդ ռազմաբազա|ՌԴ ԶՈւ 102-րդ ռազմաբազան]], որտեղ ծառայող շուրջ 4500 սահմանապահ զինվորներ պաշտպանում են հայ-թուրքական և հայ-իրանական սահմանները։ Հայաստանը անդամակցում է նաև Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ ստեղծված այնպիսի միջազգային կազմակերպությունների, ինչպիսիք են [[Անկախ Պետությունների Համագործակցություն]]ը և [[Եվրասիական տնտեսական միություն]]ը։ Դիվանագիտական տեսանկյունից [[Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպանություն|ՌԴ-ն Երևանում]], իսկ [[Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպանություն|Հայաստանը՝ Մոսկվայում]] ունի արտակարգ և լիազոր դեսպանություն։ [[Գյումրի]]ում գործում է նաև ռուսական, իսկ [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ում՝ հայկական հյուպատոսություններ։ Մոսկվայի հայկական դեսպանությունը զբաղեցնում է նախկին Լազարևյան ինստիտուտի շենքը, որի գլխավոր մասնաշենքը կառուցվել է 1816-1823 թվականներին։
 
=== Զինված ուժեր ===
[[Պատկեր:Tu-22M3 Ryazan2.JPG|մինի|241x241px|Ռուսական Տու-22M3 կործանիչը [[Ռուս-վրացական պատերազմներ|ռուս-վրացական պատերազմի]] ժամանակ [[Հարավային Օսիա]]յում՝ [[Վրաստան]]ի [[Օդային ավազանի պահպանումը|օդային տարածքում]]։]]
[[Պատկեր:FieldTankExercise2017-09.jpg|մինի|240x240px|[[Ռուսաստանի զինված ուժեր|ՌԴ Զինված Ուժերի]] 4-րդ դիվիզիայի տանկային գվարդիան [[2017|2017 թվականի]] ձմեռային զորավարժանքների ժամանակ]]
[[Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժեր|Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերը]] բաժանված են երեք առանձին ստորաբաժանումների՝ [[ցամաքային զորքեր]], [[ռազմածովային նավատորմ]] և [[ռազմաօդային ուժեր]]։ Կան նաև երեք անկախ զորատեսակներ՝ [[ՌԴ զինված ուժեր|ռազմավարական նշանակության հրթիռահրետանային զորքեր]], ինչպես նաև [[Ռուսաստանի Դաշնության օդատիեզերական ուժեր|օդատիեզերական և օդադեսանտային ուժեր]]։ 2017 թվականի տվյալներով ՌԴ Զինված ուժերի նկատմամբ [[Պայմանագիր|պայմանագրային պարտավորություններ]] ունեն ավելի քան մեկ միլիոն զինծառայողներ (այս ցուցանիշով 5-րդն աշխարհում)<ref name="Global">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/personnel.htm|title=Russian Military Personnel|last1=Security|first1=Global|accessdate=2017 թ․ մայիսի 1, 2017}}</ref>, իսկ պահեստապահակակետայինների ընդհանուր թիվը կազմում է շուրջ 2․5 միլիոն մարդ։ Այս ամենով հանդերձ՝ պահեստային զորքերի հանրագումարը գերազանցում է 20 միլիոնը<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|accessdate=2015 թ․ ապրիլի 1, 2015}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref>։ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացի համարվող բոլոր արական սեռի ներկայացուցիչները պարտավորեն են պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնել ՝ մեկ տարի ժամկետով։ Ռուսաստանն ունի [[Միջուկային զենք ունեցող երկրների ցանկ|միջուկային զենքի ամենախոշոր պաշարները]], բալիստիկ հրթիռային սուզանավերի երկրորդ ամենամեծ նավատորմը և թերևս ԱՄՆ-ից բացի միակ երկիրը, որն ունի ժամանակակից ռմբակոծիչ ինքնաթիռներ<ref name="fas">{{cite web|url=https://fas.org/nuke/guide/summary.htm|title=Status of Nuclear Powers and Their Nuclear Capabilities|date=March 2008|publisher=Federation of American Scientists|accessdate=March 19, 2014}}</ref><ref>[http://www.komonews.com/news/national/28390779.html Russia pilots proud of flights to foreign shores] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501084738/http://www.komonews.com/news/national/28390779.html|date=May 1, 2011}} by David Nowak. The Associated Press, September 15, 2008</ref>։ ՌԴ ԶՈւ-ին պատկանող տանկային ուժերը խոշորագույններից մեկն են աշխարհում, իսկ ռազմածովային նավատորմի ու օդային ուժերի զինտեխնիկայի թվով ՌԴ-ն առաջատարն է ամբողջ աշխարհում։ Ունի լայնածավալ և լիովին տեղականացված սպառազինության արդյունաբերություն, որը արտադրում է սեփական զինված ուժերի ստորաբաժանումները համալրող ռազմական տեխնիկայի մեծ մասը։ Ներկրվում են ընդամենը մի քանի տեսակի զենքեր։
 
[[2001]] թվականից ի վեր Ռուսաստանը զենքի և զինամթերքի արդյունաբերության ամենախոշոր մատակարարներից մեկն է, որին բաժին է ընկնում համաշխարհային զենքի վաճառքի շուրջ 30%-ը<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm|title=US drives world military spending to record high|publisher=Australian Broadcasting Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613172226/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200606/s1661277.htm|archivedate=June 13, 2006|accessdate=December 27, 2007}}</ref>։ ՍՊԻՀ Ստոկհոլմի միջազգային խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտի զեկույցի համաձայն՝ 2010–2014 թվականներին Ռուսաստանը եղել է աշխարհում զենքերի երկրորդ ամենամեծ արտադրողը, որը զինտեխնիկա է մատակարարում 56 ինքնիշխան պետություններին և [[Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետություն|արևելյան Ուկրաինայի ապստամբ գրոհայիններին]]<ref name="sipri1">{{cite web|url=http://books.sipri.org/files/FS/SIPRIFS1503.pdf|title=Trends in International Arms Transfer, 2014|last1=Wezeman|first1=Pieter D.|author2=Siemon T. Wezeman|date=March 2015|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705053333/http://books.sipri.org/files/FS/SIPRIFS1503.pdf|archivedate=July 5, 2016|accessdate=August 4, 2016|deadurl=yes|df=mdy-all}}</ref>։ 2016 թվականի ՌԴ կառավարության պաշտոնական զեկույցում նշվել է, որ երկրի ռազմական բյուջեն կազմում է 3.03 տրիլիոն ռուբլի (մոտ 83.7 մլրդ ԱՄՆ դոլար)<ref>{{cite web|url=http://sputniknews.com/military/20131008/184004336.html|title=Russia to Up Nuclear Weapons Spending 50% by 2016|last=Kazak|first=Sergey|publisher=RIA Novosti|accessdate=March 1, 2014}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, ոչ պաշտոնական հետազոտությունները նշում են, որ այդ ցուցանիշը մի քանի անգամ գերազանցում է պաշտոնականին և ընդհանուր հաշվով կազմում է 90,749 մլրդ ԱՄՆ դոլար<ref>{{cite web|url=http://milexdata.sipri.org/files/?file=SIPRI+milex+data+1988-2012+v2.xlsx|title=SIPRI Military Expenditure Database|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140208055140/https://milexdata.sipri.org/files/?file=SIPRI%2Bmilex%2Bdata%2B1988-2012%2Bv2.xlsx|archivedate=February 8, 2014|accessdate=March 1, 2014|deadurl=yes|df=}}</ref>։ Այսպիսով, 2018 թվականի տվյալներով Ռուսաստանի ռազմական բյուջեի ցուցանիշը գերազանցում է ցանկացած եվոպական երկրի տվյալին և երրորդն է ամբողջ աշխարհում՝ զիջելով միայն [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներին]] և [[Չինաստան|Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությանը]]<ref>{{cite web|url=http://themoscownews.com/russia/20120417/189640006.html|title=Russia's defense spending grows to third largest in the world|last=Toohey|first=Nathan|publisher=Moscow Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305133919/http://themoscownews.com/russia/20120417/189640006.html|archivedate=March 5, 2014|accessdate=March 1, 2014|deadurl=yes}}</ref>։
[[Պատկեր:Moscow City2018.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Moscow%20City2018.jpg|ձախից|մինի|282x282փքս|{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}[[Մոսկվա]]ն [[Մայրաքաղաք|երկրի մայրաքաղաքը]] լինելուց բացի հանդիսանում է նաև վերջինիս ֆինանսատնտեսական գլխավոր կենտրոնը։]]
[[Պատկեր:Russia_GRP_per_capita_2008_US_dollars_(nominal).svg|մինի|255x255փքս|Մեկ շնչի հաշվով բաժին ընկնող [[Համախառն ներքին արդյունք]]ի ցուցանիշը: {{legend|#008000;|50 000 և ավելի}} {{legend|#00BA00;|30&nbsp;000–50&nbsp;000}} {{legend|#00F900;|20&nbsp;000–30&nbsp;000}} {{legend|#D3FB00;|9&nbsp;750–20&nbsp;000}} {{legend|#FFFC00;|7&nbsp;500–9&nbsp;750}} {{legend|#FFD20E;|5&nbsp;000–7&nbsp;500}} {{legend|#FFAA37;|3&nbsp;000–5&nbsp;000}} {{legend|#FF6100;|մինչև 3&nbsp;000}}]]
Ռուսաստանը աշխարհի հզորագույն տնտեսություն ունեցող երկրներից մեկն է<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">[https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups], ''World Bank''</ref>, որի բացառիկ երաշխիքներն են [[Բնական պաշարներ|բնական ռեսուրսների]], մասնավորապես՝ [[նավթ]]ի և [[բնական գազ]]ի հսկայական պաշարները։ Համաձայն [[Համաշխարհային բանկ]]ի հրապարակած տվյալների՝ [[Ռուսաստանի աշխարհագրություն|Ռուսաստանի Դաշնության բնական ռեսուրսների]] հանրագումարը կազմում է $ 75 տրիլիոն<ref>{{cite web|url=https://epthinktank.eu/2015/03/16/the-russian-economy-will-russia-ever-catch-up/eprs-ida-551320-russian-natural-resources/|title=Russian natural resources|work=European Parliamentary Research Service Blog}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/IDAN/2015/551320/EPRS_IDA(2015)551320_EN.pdf|title=The Russian economy: Will Russia ever catch up?|last=Russell|first=Martin|date=March 2015|work=European Parliamentary Research Service|isbn=978-92-823-6649-3|format=PDF|doi=10.2861/843676|accessdate=2017 թ․ հունվարի 4, 2017}}</ref> ([[Երկիր|Երկիր մոլորակի]] օգնական հանածաների ընդհանուր պաշարների 30%-ը<ref name="ems.psu.edu2">Kevin M. Korabik, [http://www.ems.psu.edu/~williams/russia.htm Russia's Natural Resources and their Economic Effects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720062114/https://www.ems.psu.edu/~williams/russia.htm |date=2019-07-20 }}, ''Penn State College of Earth and Mineral Sciences'', 1 December 1997</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eepcindia.com/download/Circular-160411115935.pdf|title=India Partner Country at INNOPROM-2016 Show: Russia: (11-14 July 2016, Yekaterinburg, Russia)|last=|first=|date=July 2016|website=|publisher=EEPC India|format=PDF|accessdate=2017 թ․ հունվարի 4, 2017|archive-date=212019 Marchթ․ 2019մարտի 21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321120255/http://www.eepcindia.com/download/Circular-160411115935.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oceanunite.org/round-up/pre-empting-russias-year-ecology/|title=Pre-empting Russia’s Year of Ecology|work=Ocean Unite}}</ref>)։
 
Ըստ ՀՆԱ-ի՝ Ռուսաստանը 12-րդն է աշխարհում, իսկ [[Գնողունակության համարժեքություն|գնողունակության համարժեքության]] ցուցանիշով՝ 6-րդը։ 21-րդ դաից սկզբներին երկրում ստեղծված քաղաքական կայունությունը ստեղծում են տնտեսական զարթոնքի նախադրյալներ։ 2008 թվականին արդեն իսկ կայունացման ուղին բռնած Ռուսաստանը հայտնվում է ճգնաժամի մեջ, որը պայմանավորված է [[Համաշխարհային տնտեսություն|համաշխարհային շուկայում]] գազի և նավթի գնի անկման հետ։ Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ ՌԴ-ում ամսական միջին աշխատավարձը չի գերազանցում $ 450-ը, այնինչ ֆիզիկական անձանց եկամտահարկը գանձվում է 13%-ի չափով։ Այպիսով՝ ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ շուրջ 19,2 միլիոն ՌԴ բնակիչներիի ապրում են ծայրահեղ աղքատության պայմաններում։ Պաշտոնապես՝ Ռուսաստանի բնակչության շուրջ 20-25% -ը դասվում է որպես միջին խավ, սակայն որոշ տնտեսագետներ և սոցիոլոգներ պնդում են, որ այդ ցուցանիշը շատ ավելի մեծ է։ [[Գործազրկություն|Գործազրկության մակարդակը]] կազմում է 5.4%, այնինչ 1999-ին այն շուրջ երկու անգամ գերազանցում էր մերօրյա ցուցանիշին։ Ռուսաստանի տնտեսական վերելքի առջև ծառացած խնդիրների թվին են պատկանում [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] և [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական միության]] շարունակական պատժամիջոցները, ինչպես նաև վառելանյութենրի գնանկումը։ Ռուսաստանը ունի մեծ քանակությամբ նավթի, բնական գազի և թանկարժեք մետաղների պաշարներ, որոնք էլ կազմում են Ռուսաստանի արտահանման հիմնական մասնաբաժինը։ 2012 թվականի դրությամբ վառելիքային արդյունաբերության ոլորտը կազմել է ՀՆԱ-ի 16% -ը, դաշնային բյուջեի եկամուտների 52%-ը<ref>{{cite web|url=http://wdi.worldbank.org/table/3.15|title=World Development Indicators: Contribution of natural resources to gross domestic product|publisher=[[World Bank]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022042737/http://wdi.worldbank.org/table/3.15|archivedate=2014-10- թ․ հոկտեմբերի 22|accessdate=2014 թ․ հուլիսի 21, 2014}}</ref><ref name="EIA">{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=RS|title=Russia - Analysis|date=մարտի 12, 2014|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324135804/http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=rs|archivedate=2014-03- թ․ մարտի 24|accessdate=2014 թ․ հուլիսի 21, 2014}}</ref> և ընդհանուր արտահանման 70% -ը։ Այս ամենով հանդերձ Ռուսաստանը համարվում է «էներգետիկ գերտերություն»<ref name="regnum">{{cite news|url=http://en.civilg8.ru/2054.php|title=How Russia's energy superpower status can bring supersecurity and superstability. Interview with Leonid Grigoriev|publisher=Civil G8|year=2006|accessdate=2012-02-05 թ․ փետրվարի 5}}</ref><ref>[http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=860&&prog=zru How Sustainable is Russia's Future as an Energy Superpower?], by the Carnegie Endowment for International Peace, 16 March 2006</ref>։ Այս երկրի տարածքում են գտնվում աշխարհի բնական գազի պաշարների ամենամեծ և նավթի՝ երկրորդ խոշորագույն պաշարները։ Ռուսաստանի տնտեսության գերակա ճյուղերից է նաև սպառազինության արդյունաբերությունը, որի շնորհիվ վերջինս կարողանում է բավակարել ներքին պահանջարկը և զինամթերք մատակարարել տասնյակ պետությունների։ ՌԴ տնտեսական խոշորագույն դաշնակիցներն են [[Եվրոպական Միություն|ԵՄ-ն]], [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ն]], [[Չինաստան]]ը, [[Բելառուս]]ը, [[Թուրքիա]]ն և այլք։
 
=== Էներգետիկ արդյունաբերություն ===
{{Հիմնական|Նավթարդյունաբերությունը Ռուսաստանում}}
[[Պատկեր:ТЭЦ-27.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%A2%D0%AD%D0%A6-27.jpg|մինի|242x242px|Ռուսաստանի{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} Դաշնությունն ունի հզոր [[Էլեկտրաէներգետիկա|էներգետիկ ենթակառուցվածքներ]]։ Համարվում է Եվրոպայի [[Էլեկտրաէներգետիկա|էլեկտրաէներգիայի]] գլխավոր մատակարարը։]]
[[Էներգիա|Էներգառեսուրսների հսկայական պաշարների]] շնորհիվ երկիրն ունի հզոր էներգետիկ արդյունաբերություն<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704129204575505373365685564|title=Russia, China in Deal On Refinery, Not Gas|last1=Gronholt-Pedersen|first1=Jacon|date=սեպտեմբերի 22, 2010|work=The Wall Street Journal|accessdate=2017 թ․ հոկտեմբերի 6, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/why-russia-is-about-to-change-the-world-2010-1|title=Did A New Pipeline Just Make Russia The Most Important Energy Superpower By Far?|last1=Winfrey|first1=Graham|date=հունվարի 6, 2010|agency=Business Insider|accessdate=2017 թ․ հոկտեմբերի 6, 2017}}</ref>։ Մինչ վերջերս՝ անցումային փուլով պայմանավորված տնտեսական անկումը, Ռուսաստանը [[նավթ]]ի<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. Retrieved February 3, 2014.</ref>, [[բնական գազ]]ի<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. Retrieved February 3, 2014.</ref>, [[տորֆ]]ի հանույթով աշխարհում գրավում էր առաջին տեղը<ref>{{cite web|url=http://bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls|title=BP Statistical review of world energy June 2007|date=June 2007|publisher=BP|format=XLS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206104056/http://bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls|archivedate=February 6, 2009|accessdate=October 22, 2007}}</ref>, իսկ [[Քարածուխ|քարածխի արդյունահանման]] և [[Էլեկտրաէներգետիկա|էլեկտրաէներգիայի]] արտադրության ծավալով՝ երկրորդը։ Ճյուղի աշխարհագրության առանձնահատկությունն այն է, որ հումքային գլխավոր պաշարները տեղաբաշխված են երկրի արևելյան, իսկ օգտագործող հիմնական ձեռնարկությունները՝ արևմտյան շրջաններում։ Այս պայմաններում նավթարդյունաբերությունը դառնում է երկրի տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ Ռուսաստանը հանդիսանում է Եվրոպայի [[նավթ]]ի [[Գազ|և գազի]] հիմնական մատակարարը<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020904/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-12-26 }}. CIA World Factbook. Retrieved February 3, 2014.</ref>։ Նավթի մշակումից ստանում են տրանսպորտային վառելիք ([[բենզին]], [[կերոսին]], դիզելային վառելիք), քսայուղեր, բազմազան քիմիական նյութեր ([[Կաուչուկներ|սինթետիկ կաուչուկ]], [[քիմիական մանրաթել]], [[պլաստմասսա]]ներ), իսկ մնացորդը՝ [[մազութ]]ը, որպես վառելիք օգտագործվում է [[Հիդրոէլեկտրակայան|ջրաէլեկտրոկայաններում]]<ref>{{cite web|url=http://bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls|title=BP Statistical Review of World Energy June 2009: Hydroelectricity consumption|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206104056/http://bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls|archivedate=February 6, 2009|accessdate=October 29, 2010}}</ref>։ Նավթի արդյունահանման ինքնարժեքը մի քանի անգամ ցածր է [[Քարածուխ|քարածխից]], այդ պատճառով էլ [[նավթարդյունաբերություն]]ը զարգանում է ավելի արագ տեմպերով<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. Retrieved February 3, 2014.</ref>։ Արդեն 4 տասնամյակ է, որ նավթի արդյունահանման ամենախոշոր շրջանն [[Արևմտյան Սիբիր]]ն է՝ [[Օբ]] գետի միջին հոսանքի ավազանը։ Խոշորագույն հանքավայրերն են Սամոտլորն ու Սուրգութը։
 
Արևմտյան [[Սիբիր]]ի նավթն սկզբում արդյունահանվում էր հիմնականում շատրվանային էժան եղանակով, իսկ ներկայումս արդյունահանվում է պոմպային՝ համեմատաբար թանկ եղանակով։ Նավթամուղերով նավթը փոխադրվում է արևմուտք։ Նախագծվում է առաջիկայում փոխադրել նաև արևելք՝ [[Չինաստան]] և [[Ճապոնիա]]։ Երկրորդ, համեմատաբար խոշոր շրջանը գտնվում է [[Վոլգա (գետ)|Վոլգա գետի]] և [[Ուրալյան լեռներ]]ի միջև։ Այն անվանվում է Վոլգա-Ուրալյան նավթային շրջան։ Նավթի խոշոր հանքավայրեր կան [[Թաթարստան]]ում, [[Բաշկորտոստան]]ում, [[Սամարայի մարզ]]ում։ Երկրի նավթարդյունահանման մյուս շրջանը [[Եվրոպական Ռուսաստան|եվրոպական մասի]] հյուսիս-արևելքն է՝ [[Կոմի Հանրապետություն]]ը։ [[Նավթարդյունաբերությունը Ռուսաստանում|Ռուսաստանի հնագույն նավթարդյունաբերական շրջանը]] [[Հյուսիսային Կովկաս|հյուսիսկովկասյանն]] է։ Նավթավերամշակման ձեռնարկությունների մեծ մասը երկրի եվրոպական մասում է։ Նավթավերամշակման խոշոր կենտրոններից են՝ [[Մոսկվա]]ն, [[Յարոսլավլ]]ը, [[Սիզրանսկի շրջան|Սիզրանը]] (Սամարայի մարզում)։ Նավթի հանույթով Ռուսաստանը 2005-2006 թվականներին աշխարհում առաջին երկիրն էր։ Նավթի արտահանումից ստացվող եկամուտը Ռուսաստանի բյուջեի գլխավոր աղբյուրներից է<ref name="CNPCdeal">{{cite news|url=http://www.russiaherald.com/index.php/sid/222206767|title=China and Russia sign $400 billion 30-year gas deal|publisher=''Russia Herald''|accessdate=May 22, 2014}}</ref>։
167 013

edits