«Ժիրայր (Հարություն-Մարտիրոս Պոյաճյան)»–ի խմբագրումների տարբերություն

→‎Հեղափոխական գործունեություն: Կատարվել է լեզվական խմբագրում եւ մի շարք անունների ճշտում։
(→‎Հեղափոխական գործունեություն: Կատարվել է լեզվական խմբագրում եւ մի շարք անունների ճշտում։)
 
== Կենսագրություն ==
=== Մանկություն ===
Ծնվել է [[1856]] թվականին Հակոբ և Սառա Պոյաճյանների ընտանիքում։ Ժիրայրի եղբայրը՝ [[Մեծն Մուրադ|Համբարձումը]] և քույրը՝ Հայկանուշը, իրենց ևս նվիրելնվիրվել են օսմանյան տիրապետության դեմ պայքարին<ref name=Jirayr/>։
 
=== Ուսուցչություն ===
[[1872]]-[[1874]] թվականներին սովորել է ծննդավայրի Վարդանյան դպրոցում, ապա՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսում]]։ Վերադառնալով հայրենիք՝ զբաղվել է ուսուցչությամբ։
 
[[1875]] թվականին մեկնել է [[Ռուսաստան]] և այնտեղ է մնացել մինչև [[1889]]։ թվականը, իսկ այնուհետևԱյնուհետև մեկնումմեկնել է [[Երուսաղեմ]], իսկ ապա [[Հաճըն]]։, որտեղ Հաճընումկրկին զբաղվումզբաղվել է ուսուցչությամբ։ Դրանից հետո 1889 թվականին նա ուսուցչությամբ է զբաղվումզբաղվել Գրգաղաճ գյուղում, որտեղ տեղի երեխաները թրքախոս էին։ Նա ձեռնամուխ է լինումեղել հայերենհայոց պամտությունպատմություն և հայերեն երգեր սովորեցնելուն, որի պատճառով էլ սկսումհետապնդվել է հետապնդվել թուրքական ոստիկանության կողմից։
 
Հալածանքներից խուսափելու համար նա մեկնումմեկնել է Այնթափ, իսկ այնուհետև Տեորթ ՑոլՅոլ, որտեղ ևսէլ ուսուցչությամբ է զբաղվում։զբաղվել Նաեւ աշակերտներին նույնիսկ զինվորականզինավարժութն մարզանք է սովորեցնում։սովորեցրել։ Այստեղ էլ է նա դառնումդարձել է կասկածելի անձնավորություն և ստիպված է լինումեղել մեկնել Ադանա, իսկ այնուհետև հայրենի Հաճըն<ref name=Jirayr/>։
 
=== Հեղափոխական գործունեություն ===
Հաճընում լինելով նա սկսումսկսել է հեղափոխական գաղափարներ տարածել։ Բանտ նստելուցԲանտից խուսափելու համար Ժիրայրը տեղափոխվումտեղափոխվել է ԷվերեքԷվերեկ, իսկ այնուհետև Ենիճե, Թոմարզա, Չոմագլը, Կեսարիա, Յողզատ, Տիվրիկ, Բինկյան և Երիզա։ Վերջին երկու քաղաքներում նա զբաղվել է ուսուցչությամբ։ Աշակերտներին նաև սովորեցրել է զինավարժություն և տեղագրություն, ինչպես նաև հեղափոխական գաղափարներ է սերմանել։
 
Սնիճան գյուղում, գտնվելով տեսնում է աշխատավոր ժողովրդի վիճակը։ Այդ գյուղում ապրումորտեղ էինկար 35 տուն [[հայ]] և 40 տուն [[թուրք]] բնակիչ։բնակիչ, տեսել է աշխատավոր ժողովրդի վիճակը։ Ժիրայրի դրդմամբ հայ և թուրք բնակիչները միանումմիացել են միմյանց և գյուղը հսկող Օսման բեյին պահանջ են ներկայացնումներկայացրել հարկերը քչացնելու համար։նվազեցնելու։ Նրանց են միանումմիացել նաև հարակիցհարևան գյուղերի հայ և թուրք բնակիչները։ Օսման բեյը դիմումդիմել է կառավարությանը, որը զորք է ուղարկումուղարկել, սակայն տեսնելով երկու ժողովուրդների համերաշխությունը, չի կարողանումկարողացել ոչինչ ձեռնարկել։
Բինկյանում և Երիզայում նա զբաղվում է ուսուցչությամբ։ Աշակերտներին նաև սովորեցնում է զինավարժություն և տեղագրություն, ինչպես նաև հեղափոխական գաղափարներ է սերմանում։
 
Սնիճանից հետո Ժիրայրը հաստատվել է Տեորթ ՑոլումՅոլում, որտեղ իր քրոջ՝ [[Հայկանուշ Տամատյան|Հայկանուշի]] հետ զբաղվել է ուսուցչությամբ։
Սնիճան գյուղում գտնվելով տեսնում է աշխատավոր ժողովրդի վիճակը։ Այդ գյուղում ապրում էին 35 տուն [[հայ]] և 40 տուն [[թուրք]] բնակիչ։ Ժիրայրի դրդմամբ հայ և թուրք բնակիչները միանում են միմյանց և գյուղը հսկող Օսման բեյին պահանջ են ներկայացնում հարկերը քչացնելու համար։ Նրանց են միանում նաև հարակից գյուղերի հայ և թուրք բնակիչները։ Օսման բեյը դիմում է կառավարությանը, որը զորք է ուղարկում, սակայն տեսնելով երկու ժողովուրդների համերաշխությունը, չի կարողանում ոչինչ ձեռնարկել։
 
Սնիճանից հետո Ժիրայրը հաստատվել է Տեորթ Ցոլում, որտեղ իր քրոջ՝ [[Հայկանուշ Տամատյան|Հայկանուշի]] հետ զբաղվել է ուսուցչությամբ։
 
Ժիրայրը հայերին հորդորում էր.
{{քաղվածք|սիրեՍիրէ հայերենըհայերէնը, նամանավանդնամանաւանդ իմաստասիրեիմաստասիրէ մեր ազգային անցյալանցեալ ևեւ ներկաներկայ պատմությունըպատմութիւնը. այն ատեն պիտի համոզվիսհամոզուիս, թեթէ հայն աշխարհի համար ապրած է ևեւ հավիտյանյաւիտեան իրավունքիրաւունք ունի։|}}
 
=== Ֆիդայություն ===
Ժիրայրը ֆիդայիների մի խումբ է կազմումկազմել և որպեսզի կառավարության ուշադրությունն իր վրա չշեղի, իր խումբը կոչումկոչել է «Չելլո»։
 
Հայդուկների համար կարևոր հավաքատեղի էր ԹելասիցԹալասից ոչ հեռու գտնվող Տերեվանքը, քանի որ այնտեղի վանահայր Դանիել վարժապետըվարդապետը Ժիրայրի ամենաջերմ համախոհն էր։
 
[[1892]] թվականին ՏարեվանքումՏերեվանքում հայդուկների ժողով է գումարվումգումարվել, որտեղ որոշվումորոշվել է հայդուկներիննրանց բաժանել 3 խմբի։ Ընդհանուր ղեկավար է դառնումդարձել Ժիրայրը, իսկ խմբերի ղեկավարներ են դառնումդարձել Կեսարիայի շրջանում [[Թորոս Ծառուկյան|Մեծ Չելլոն]] (Թորոս Ծառուկյան), Հալեպում Միրիջանը, իսկ Սեբաստիայի շրջանում՝ քենիքմացեցնի Վարդոն<ref name=Jirayr/>։
 
=== Մահը ===
[[1892]] թվականին պատրաստել և տարածել է [[Աբդուլ Համիդ II]]-ի վարչակարգը տապալելու կոչով թռուցիկներ։ Թռուցիկի բովանդակությունը եղել է հետևյալը.
 
{{քաղվածք|Օսմանցիներ, հասած են վերջին օրերը բռնակալ ԱբդուլԱպտուլ ՀամիդիՀամիտի, որ անպատվածանպատուած է իսլամական անունը ևեւ կեղտոտած` օսմանի նվիրականնուիրական գահը։ Այդ բռնակալը հափշտակածյափշտակած է կայսրությունըկայսրութիւնը ևեւ ավերածաւերած է մեր սիրելի հայրենիքը ևեւ ինքզինք կառավարությանկառավարութեան գլուխ պահելու համար` կը հոսեցնէ հոսեցնեամենալաւ ամենալավ հայրենասերուհայրենասէրներու մաքուր արյունը։արիւնը։ Այդ անիրավանիրաւ գործերուն համար վրեժխնդրությանվրէժխնդրութեան ձայնը մինչևմինչեւ երկինք բարձրացած է։ Գործելու ժամը հասեր է։ Իսլամի միլիոնավորմիլիոնաւոր հավատարիմներըհաւատարիմները, որոնք ազատ կերպով ևեւ հառաջադիմելովյառաջադիմելով կապրինկ՚ապրին, ուրիշ մը ուժեղ կառավարությանկառավարութեան ձեռքի տակ, մեզի օգնությանօգնութեան կու կգան։գան։
 
Պինդ եղեք։|Ժիրայր}}
 
Թռուցիկների հետևանքով ձերբակալվել են մոտ 850 հայեր և գցվում են զնդանները։հայեր։ Նրանց թվում կային մտավորականներ, առևտրականներ և գյուղացիներ։ Զնդանում հայերին ահավոր խոշտանգումների են ենթարկում։ենթարկել։ Նրանցից 56-ը դատապարտվել են։ Ժիրայրը, որ մինչ այդ անորսալի էր թուրքական կառավարության համար, իմանալով, որ իր պատճառով հարյուրավոր հայեր տառապում էին, լեռներից իջել է Թերլիզի գյուղ և հանձնվել իշխանություններին։
 
Ժիրայրը, որ մինչ այդ անորսալի էր թուրքական կառավարության համար, իմանալով, որ իր պատճառով հարյուրավոր հայեր տառապում են, լեռներից իջնում է Թերլիզի գյուղ և հանձնվում իշխանություններին։
 
Դատավարությունը տևումտևել է 16 օր, որտեղ Ժիրայրը հայտարարումհայտարարել է.
 
{{քաղվածք|Մեր դատը` դատն է այս երկրին, ժողովրդինժողովուրդին ու հայրենիքին ավերումըաւերումը փութացող վարչաձևինվարչաձեւին փոփոխման։ ՄիլիոնավորՄիլիոնաւոր իսլամ ևեւ քրիստոնյաքրիստոնեայ անմեղներ կը տառապին անարդար օրենքներուօրէնքներու տակ։ Մեր նպատակն է ազատել անհատի հոգին ևեւ ստացվածքըստացուածքը կեղեքումեկեղեքումէ ևեւ հարձակումե։յարձակումէ։ Դատարաններու մեջմէջ եղած անարդարությունըանարդարութիւնը ևեւ կաշառակերությունըկաշառակերութիւնը խեղճ ժողովուրդը ենթարկած է թշվառությանթշուառութեան ևեւ ստրկությանստրկութեան։|Ժիրայր<ref>{{cite book|author=|title=Պատմություն Ս. Դ. հնչակյան կուսակցության, Պեյրութ, 1962, էջ 102}}</ref>}}
 
1894 թվականի մարտի 24-ին Թուրքիայի Անկարա վիլայեթի [[Յոզղաթ]] կենտրոնում Ժիրայրին հրապարակավ բերումբերել են կախաղանի մոտ<ref name=Jirayr/><ref>{{cite book|author=|title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005}}</ref>։ Նրան հարցնումհարցրել են, թե արդյոք կուզենա վերջին խոսք ասել, Ժիրայրն ասումասել է. «Այոայո»։ Նաեւ հրապարակայնորեն սկսումսկսել է մերկացնել թուրքական կառավարությանը։ Թուրքական պաշտոնյաները մեռնողի վերջին խոսքը խանգարելու նպատակով նվագախմբին կարգադրում են նվագել։ Ժիրայրը մինչև վերջ ասումասել է իր ճառը, ապա ինքն իր ձեռքով թոկը գցումգցել է վիզը և ոտքերի տակից հրումհրել աթոռըաթոռն ևու կախվում։կախվել։
 
Հաջորդ օրը հայկական եկեղեցին մերժումմերժել է ընդունել Ժիրայրի դին։ Մարմինը թաղումթաղել են բողոքականների գերեզմանոցից 20-30 մետր հետո, իսկ որոշ ժամանակ անց Ժիրայրի ընկերներից մեկի բակում։ Երբ այդ ընկերը մեկնումմեկնել է Ամերիկա, դին վերաթաղվումվերաթաղվել է մի ուրիշ ընկերոջ բակում։ 1908 թվականին Երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո Ժիրայրի դին հանդիսավոր կերպով հանվումհանվել է հողից և վերաթաղվումվերաթաղվել հայկական եկեղեցու բակում<ref name=Jirayr/>։
 
== Ծանոթագրություններ ==
1976

edits