«Հայ բնակչության պատմական միգրացիաներ»–ի խմբագրումների տարբերություն

== Անդրկովկասի էթնիկական կազմի քանակական գնահատականներ XVIII դարի սկիզբ-XIX դարի վերջ==
 
Շահ Աբբասի կողմից բռնի տեղահանությունը և այլ զանգվածային վերաբնակեցումները հանգեցրին նրան, որ 19-րդ դարում հայերը զգալի մեծամասնություն ենէին կազմեցինկազմում միայն Ղարաբաղի և Զանգեզուրի լեռնային շրջաններում։ Ինչ վերաբերում է ԷրիվանիԵրևանի և Նախիջևանի խանություններին, ապա այս ժամանակահատվածում հայերը ներկայացնում էին բնակչության միայն 20% -ը (1795-1827 թվականներին, ԷրիվանիԵրևանի խանությունից միայն Վրաստան տեղափոխվեց շուրջ 20,000 հայ)<ref>Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. — Palgrave Macmillan, 2004. — С. 96. — 512 с. — ISBN 140396422X, 9781403964229. (англ.)</ref>։
 
 
1733 թվականին Ղարաբաղի հայերը թուրքերին վտարեցին իրենց տիրապետությունիցտիրապետության տակ գտնվող տարածքներից, որից հետո մելիքների միջև ապստամբությունը պատերազմի պատճառպատերազմ հանդիսացավծագեց, տևելով ավելի քան քսան տարի։ [[Մելիք-Շահնազարյաններ|Մելիք Շահնազար]]ը օգնության կանչեց քոչվոր [[Ջիվանշիր|ջավանշիր]]ների տիրակալ Ֆոն[[Փանահ ԽանինԱլի-խան|Փանահ խան]]ին և նրան հանձնեց Շուշիի բերդը։ ՖոնՓանահ Խանիխանի մահից հետո նրա որդին, այնպես արեց, որ մելիքներից շատերը տեղափոխվեցին Վրաստան, իսկ նրանց հայ հպատակները սփռվեցին աշխարհի տարբեր կողմերում՝ Ռուսաստան, Վրաստան և Շիրվան։ Ձիաբուծարաններով հարուստ Ղարաբաղի գավառում հաշվվում էր մինչև 60 հազար տնտեսությունից մնաց հազիվ հինգ հազար տնտեսություն։ 1796-ին, [[Պարսկաստան]] կատարած արշավանքի ժամանակ, Ղարաբաղում հաշվվում էր մինչև 30 հազար զինված հայ, որոնք առանձնանում էին ռազմական արհեստներին տիրապետելու բացառիկ ունակությամբ։ Պարսկաստանում մեծ հարգանք էր վայելում են Շուշա բերդը, համարվելով որպես Ղարաբաղի խանության մայրաքաղաք-անառիկ ամրոց։
 
Ղարաբաղից և [[Անդրկովկաս]]ի հայկական այլ շրջաններից հայ բնակչության արտաքսմանը զուգահեռ, այդ հողերը բնակեցրեցինբնակեցվեցին թուրքերով: [[Ջիվանշիր |Ահմեդ-բեյ Ջավանշիր]]ը 19-րդ դարի սկզբին նշել է, որ Վրաստանից և հարևան խանություններից Փանախ-Փանահ խանը Ղարաբաղ տեղափոխեց մի շարք քոչվոր ցեղեր<ref>Ахмед-бек Джаваншир. О политическом существовании карабахского ханства (с 1747 по 1805 год).. — Москва: Баку, 1961. — С. 5.</ref>։
 
Ղարաբաղից և [[Անդրկովկաս]]ի հայկական այլ շրջաններից հայ բնակչության արտաքսմանը զուգահեռ, այդ հողերը բնակեցրեցին թուրքերով: [[Ջիվանշիր |Ահմեդ-բեյ Ջավանշիր]]ը 19-րդ դարի սկզբին նշել է, որ Վրաստանից և հարևան խանություններից Փանախ-խանը Ղարաբաղ տեղափոխեց մի շարք քոչվոր ցեղեր<ref>Ахмед-бек Джаваншир. О политическом существовании карабахского ханства (с 1747 по 1805 год).. — Москва: Баку, 1961. — С. 5.</ref>։
 
 
1823 թվականի առաջին կեսին Ռուսաստանի իշխանությունների կողմից անցկացվեց Ղարաբաղյան խանության բնակչության մարդահամար, որտեղ երևաց, որ[[Խանություն|Խանության]] հայ բնակչությունը կենտրոնացած էր 21 մագալատներից՝ (շրջաններ) ութում, որից հինգը ([[Գյուլիստան]], [[Ջրաբերդ (գավառ)|Ջրաբերդ]], [[Խաչեն]], [[Վարանդա (գյուղ)|Վարանդա]],[[Դիզակ]])ի շրջաններում:
 
18-րդ դարի երկրորդ կեսին Ղարաբաղում հայերի ժողովրդագրական աղետի մասշտաբը հասկանալու համար բավական է համեմատել այդ ժամանակաշրջանի ռուս գեներալների նամակագրության տվյալները հայերի թվաքանակի տվյալների հետ մինչև սկզբին 19-րդ դար: Իշխան Գ.Ա.Պոտեմկինի հիշատակարանումՊոտյոմկինի [[Եկատերինա II|Եկատերինա Երկրորդ]]ին ուղղված հուշագրում ասվում էր (09/02/1783) հուշագրում ասվում էր Ղարաբաղում շուրջ 30 հազար հայկական ընտանիքի (մոտ 150 հազար մարդ) մասին , 19-րդ դարի առաջին կեսի մարդահամարների համաձայն ՝ հայերին բաժին է ընկել Ղարաբաղի ողջ տարածքի բնակչության մեկ երրորդից մի փոքր ավելին (34.8%) (իր ընդհանուր մասով մինչև [[Կուր]] գետի գետաբերանը)<ref>Докладная записка Г. А. Потемкина Екатерине II (02.09.1783)</ref>։
 
 
Սովետական հետազոտող Ա.Ն. Յամսկովը կասկած հայտնեց Ղարաբաղում մարդահամարների արդյունքների ճշգրտության վերաբերյալ.վերաբերյալ։ Նա նշեց, որ պետք է հաշվի առնել այն փաստը, որ մարդահամարները սովորաբար իրականացվում էին ձմռան ժամանակահատվածում, երբ քոչվոր և կիսաքոչվոր ադրբեջանական բնակչությունը գտնվում էր հարթավայրերում, մինչդեռ ամռան ամիսներին նրանք բարձրանում էին բարձրադիր արոտավայրեր, ինչը բնականաբար փոխում էր ժողովրդագրական իրավիճակը լեռնային շրջաններում։ Ադրբեջանի բնակչության այս մասը երբեք պաշտոնապես չի համարվել Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության մաս (օրինակ ՝ 1920-ականների սկզբին գրանցված ադրբեջանական բնակչությունը կազմում էր ընդամենը 6 % )։
 
 
1845 թվականին դաշտային և լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը բաղկացած էր 30 հազար հայից և 62 հազար մահմեդականից, որոնցից 50 հազարը (ավելի քան 80% -ը) քոչվոր էին։ Ըստ նրա, 1897-ին ՇուշաՇուշիի և Ջավանշիրի շրջանների գյուղական բնակչությունը, որի տարածքն ընդգրկում էր գրեթե ամբողջ պատմական Ղարաբաղը (ինչպես լեռնային, այնպես էլ հարթավայրային), բաղկացած էր հայերի 43,3% -ից (93,6 հազ.),ադրբեջանցիների 54,8% -ից (115,8 հազ.)։ Բացի այդ, քոչվոր և կիսաքոչվոր բնակչությունը հողերի սեզոնային օգտագործման իրավունք չուներ, ինչը ներկայացվում է որպես սեզոնային տարածքների նկատմամբ քոչվոր բնակչության իրավունքների անտեսում<ref>Анатолий ЯМСКОВ. Традиционное землепользование кочевников исторического Карабаха и современный армяно-азербайджанский этнотерриториальный конфликт // Фактор этноконфессиональной самобытности в постсоветском обществе. Ред.: Олкотт М., Малашенко А. М.: Московский Центр Карнеги, 1998, с. 168—197: </ref>։
 
== Հայերի միգրացիան դեպի Ռուսաստան՝ XVIII-XIX դարեր ==
16 795

edits