«Մասնակից:Մարի Ավետիսյան/ԱվազարկղԱ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
'''Հեզբոլլահ''' ({{IPAc-en|ˌ|h|ɛ|z|b|ə|ˈ|l|ɑː}};<ref>{{cite book|title=The Collins English Dictionary|publisher=HarperCollins|year=2013|location=Glasgow|chapter=Hezbollah|accessdate=7 May 2013|chapter-url=http:/ˌhɛzbəˈlɑː/;[41]www.collinsdictionary.com/dictionary/english/hezbollah}}<br Arabic/>{{cite book|title=Webster's New World College Dictionary|publisher=Wiley Publishing, Inc.|year=2012|location=Cleveland|chapter=Hezbollah|accessdate=7 May 2013|chapter-url=http://www.yourdictionary.com/hezbollah}}</ref> {{lang-ar|حزب الله‎الله}} ''{{transl|ar|DIN|Ḥizbu 'llāh}}'', բառացի՝ «Ալլահի կուսակցություն», տառադարձվում է նաև Հիզբուլլահ կամ Հիզբալլահ)<ref>Other [[Romanization of Arabic|transliterations]] include ''Hizbollah'', ''Hezbolla'', ''Hezballah'', ''Hisbollah'', ''Hizbu'llah'' and ''Hizb [[Allah]]''.</ref>, [[Շիա իսլամ|շիա]] իսլամական քաղաքական կուսակցություն և զինյալ խումբ՝ տեղակայված Լիբանանում։[[Լիբանան|Լիբանանում]]<ref name="HG20Ak02">{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|title=Hezbollah's transformation|last=Jamail|first=Dahr|date=20 July 2006|work=Asia Times|accessdate=23 October 2007}}</ref><ref name="CFR">{{cite web|url=http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|title=Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)|date=13 September 2008|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|archivedate=13 September 2008|accessdate=15 September 2008|url-status=dead}}</ref>։ Հեզբոլլահի ռազմական թևը Ջիհադի խորհուրդն է<ref name="LevittP15">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yTJeAQAAQBAJ&q=jihad+council+hezbollah&pg=PA14|title=Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God|last=Levitt|first=Matthew|year=2013|isbn=9781849043335|page=15|quote=... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'.|authorlink=Matthew Levitt}}<br />{{cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/May-15/256484-hezbollah-cutting-costs-as-iranian-aid-dries-up.ashx|title=Hezbollah cutting costs as Iranian aid dries up|first=Antoine|last=Ghattas Saab|work=The Daily Star|quote=...&nbsp;Hezbollah's military wing ... Known as the 'Jihad Council'|date=15 May 2014|accessdate=1 June 2014}}</ref>, իսկ քաղաքական թևը՝ Լիբանանի խորհրդարանի Հավատարմություն դիմադրության բլոկին։ 1992 թվականին Աբբաս ալ-Մուսավի մահից հետո խումբը ղեկավարում է գլխավոր քարտուղար [[Հասան Նասրալլահը։Նասրալլահ|Հասան Նասրալլահը]]։ Ամբողջ կազմակերպությունը կամ միայն ռազմական թևը ճանաչվել է որպես ահաբեկչական կազմակերպություն առնվազն 21 պետությունների կողմից, [[Եվրոպական միություն|ԵՄ-ի]] կողմից և 2017 թվականից ի վեր [[Արաբական պետությունների լիգա|Արաբական պետությունների լիգայի]] անդամ երկրների մեծամասնության կողմից, բացառությամբ [[Իրաք|Իրաքի]] և Լիբանանի, որտեղ Հեզբոլլահը հզոր քաղաքական կուսակցությունն է։ Հեզբոլլահը պնդում է, որ այն օրինական դիմադրության շարժում է, որը պայքարում է հանուն Լիբանանի տարածքի ազատագրության:
 
1982 թվականին Իսրայելի՝[[Իսրայել|Իսրայելի]]՝ Լիբանան ներխուժելուց հետո, Հեզբոլլահի գաղափարը սկսել է աճել լիբանանցի հոգևոր ներկայացուցիչների մոտ, ովքեր կրթվել էին Նաջաֆում և յուրացրել [[Ռուհոլլահ Խոմեյնի|Այաթոլլահ Խոմեյնիի՝Խոմեյնիի]]՝ 1979 թվականին տեղի ունեցած [[Իրանի իսլամական հեղափոխություն|Իրանի իսլամական հեղափոխության]] մոդելը։ Կազմակերպության ստեղծմանը մեծ աջակցություն է ցույց տվել հենց Իրանը՝[[Իրան|Իրանը]]՝ ինչպես ֆինանսական տեսանկյունից, այնպես էլ գաղափարական՝ այնտեղ ուղարկելով [[Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուս|Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի]] (ԻՀՊԿ) մի խումբ հրահանգիչների։ Նպատակն էր համախմբել Լիբանանի շիա խմբերին՝ դիմադրելու Իսրայելի օկուպացիային<ref>Dominique Avon, Anaïs-Trissa Khatchadourian, [https://books.google.com/books?id=jOZ3Aqf6BzoC&pg=PT22 ''Hezbollah: A History of the "Party of God",''] [[Harvard University Press]], 2012 {{ISBN|978-0-674-07031-8}} pp.21ff.</ref><ref>E. Azani, [https://books.google.com/books?id=FSpaCwAAQBAJ&pg=PA59 ''Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization,''] Springer, 2011 {{isbn|978-0-230-11629-0}}pp.59-63 </ref><ref name="bbc-hi-me">{{cite news|title=Who Are Hezbollah?|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm|date=21 May 2008|accessdate=15 August 2008}}</ref> և բարելավելու Լիբանանում մարգինալացված շիա համայնքի կարգավիճակը։կարգավիճակը<ref>Mariam Farida, [https://books.google.com/books?id=5rqmDwAAQBAJ&pg=PT13 ''Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy,''] Routledge, 2019 {{isbn|978-1-000-45857-2}} pp.1-3.</ref>։ ԻՀՊԿ-ի 1500 հոգանոց հրահանգիչների խումբը ժամանել է Լիբանան այն բանից հետո, երբ [[Սիրիա|Սիրիայի]] կառավարությունը, որը օկուպացրել էր Լիբանանի արևելյան բարձրավանդակը, թույլ է տվել նրանց անցնել Բեկաայի հովիտ։հովիտ<ref name="nybooks">{{cite journal|author=Adam Shatz|date=29 April 2004|title=In Search of Hezbollah|url=http://www.nybooks.com/articles/17060|journal=[[The New York Review of Books]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822195222/http://www.nybooks.com/articles/17060|archivedate=22 August 2006|accessdate=14 August 2006|url-status=dead}}</ref>։
Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ՝ 1985 թվականին, Հեզբոլլահը ներկայացրել է իր մանիֆեստը, որտեղ սահմանված էին նրա նպատակները՝ «Լիբանանից վտարել ամերիկացիներին, ֆրանսիացիներին և նրանց դաշնակիցներին, վերացնել հողում գտնվող ցանկացած գաղութարար կառույց», Լիբանանի Փաղանգ կուսակցության քրիստոնյա ներկայացուցիչներին ենթարկեցնել «արդար իշխանության», պատասխանատվության ենթարկել նրանց «այն հանցանքների համար, որ նրանք իրագործել են մուսուլմանների և քրիստոնյաների դեմ», և թույլ տալ «մեր ժողովրդի բոլոր զավակներին» ընտրել կառավարության այն ձևը, որը նրանք ցանկանում են՝ միևնույն ժամանակ կոչ անելով «ընտրել իսլամական կառավարության տարբերակը»։ Հեզբոլլահը ձևավորել է կամավորների, որոնք Բոսնիական պատերազմի ժամանակ կռվել են Բոսնիա և Հերցոգովինայի բանակի համար։ 1985-2000 թվականներին Հեզբոլլահը մասնակցել է Հարավաային Լիբանանի կոնֆլիկտին ընդդեմ Հարավային Լիբանանի բանակի (ՀԼԲ) և Իսրայելի պաշտպանության բանակի (ԻՊԲ), որը վերջապես 2000 թվականին հանգեցրել է ՀԼԲ-ի պարտությանը և ԻՊԲ-ի նահանջին։ Հեզբոլլահը և ԻՊԲ-ն իրար դեմ կռվել են նաև 2006 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ։
 
2006 թվականից ի վեր կազմակերպության ռազմական ուժն այնքան է մեծացել, որ ռազմական թևն ավելի հզոր է համարվում, քան Լիբանանի բանակը։ Հեզբոլլահը հաճախ նկարագրում են իբրև «պետություն պետության մեջ»․ այն տեղ է զբաղեցնում Լիբանանի կառավարությունում, ունի ռադիո և արբանյակային հեռուստաալիք, տրամադրում է սոցիալական ծառայություններ, Լիբանանի սահմաններից դուրս տեղակայում է մեծաքանակ ռազմական ուժեր։ Հեզբոլլահը Լիբանանի Մարտի 8-ի դաշինքի մաս է կազմում՝ ընդդեմ Մարտի 14-ի դաշինքի։ Այն մեծ աջակցություն է վայելում Լիբանանի շիա մուսուլմանների շրջանում, մինչդեռ սուննիները համաձայն չեն նրա ներկայացրած օրակարգի հետ։ Հեզբոլլահը նաև աջակցություն է ստանում Լիբանանի որոշ քրիստոնյա շրջաններից։ Կազմակերպությունը ռազմական վարժանք, զենքեր և ֆինանսական աջակցություն է ստանում Իրանից և քաղաքական աջակցություն՝ Սիրիայից։
[[Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմ|Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի]] ժամանակ՝ 1985 թվականին, Հեզբոլլահը ներկայացրել է իր մանիֆեստը, որտեղ սահմանված էին նրա նպատակները՝ «Լիբանանից վտարել ամերիկացիներին, ֆրանսիացիներին և նրանց դաշնակիցներին, վերացնել հողում գտնվող ցանկացած գաղութարար կառույց», Լիբանանի [[Քաթայիբ|Փաղանգ կուսակցության]] քրիստոնյա ներկայացուցիչներին ենթարկեցնել «արդար իշխանության», պատասխանատվության ենթարկել նրանց «այն հանցանքների համար, որ նրանք իրագործել են մուսուլմանների և քրիստոնյաների դեմ», և թույլ տալ «մեր ժողովրդի բոլոր զավակներին» ընտրել կառավարության այն ձևը, որը նրանք ցանկանում են՝ միևնույն ժամանակ կոչ անելով «ընտրել իսլամական կառավարության տարբերակը»<ref name="The Hizballah Program">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iVJR9UZnTVAC&pg=PA425|title=Israel in the Middle East|author=Itamar Rabinovich|publisher=UPNE|year=2008|isbn=9780874519624|accessdate=18 November 2010}}</ref>։ Հեզբոլլահը ձևավորել է կամավորների, որոնք [[Բոսնիական պատերազմ|Բոսնիական պատերազմի]] ժամանակ կռվել են Բոսնիա և Հերցոգովինայի բանակի համար։համար<ref name="Fisk">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/after-the-atrocities-committed-against-muslims-in-bosnia-it-is-no-wonder-today-s-jihadis-have-set-9717384.html|title=After the atrocities committed against Muslims in Bosnia, it is no wonder today's jihadis have set out on the path to war in Syria|first=Robert|last=Fisk|work=The Independent|date=7 September 2014|accessdate=25 March 2016}}</ref>։ 1985-2000 թվականներին Հեզբոլլահը մասնակցել է Հարավաային Լիբանանի կոնֆլիկտին ընդդեմ Հարավային Լիբանանի բանակի (ՀԼԲ) և [[Իսրայելի պաշտպանության բանակ|Իսրայելի պաշտպանության բանակի]] (ԻՊԲ), որը վերջապես 2000 թվականին հանգեցրել է ՀԼԲ-ի պարտությանը և ԻՊԲ-ի նահանջին։ Հեզբոլլահը և ԻՊԲ-ն իրար դեմ կռվել են նաև [[Երկրորդ լիբանանյան պատերազմ|2006 թվականի Լիբանանի պատերազմի]] ժամանակ։
1990 թվականի ի վեր Հեզբոլլահը մասնակցում է Լիբանանի քաղաքական կյանքին, գործընթաց, որը կոչվում է Հեզբոլլահի լիբանանացում։ Այն ավելի ուշ միացել է քաղաքական դաշինքներին և մտել կառավարություն։ 2006-2008 թվականների Լիբանանի բողոքի ցույցերից և բախումներից հետո 2008 թվականին Հեզբոլլահը և նրա ընդդիմադիր դաշնակիցները ձևավորվել են ազգային միասնության կառավարություն՝ ստանալով կառավարության 30 մանդատներից 11-ը, որը բավարար էր վետոյի իրավունք ստանալու համար։ 2008 թվականի օգոստոսին Լիբանանի նոր կառավարությունը միաձայն հաստատել է քաղաքական հայտարարության նախագիծ, ըստ որի ճանաչում է Հեզբոլլահի գոյությունը՝ որպես զինված կազմակերպություն և երաշխավորում է «օկուպացված հողերը ազատագրելու և վերականգնելու» նրա իրավունքները։ 2012 թվականից ի վեր Հեզբոլլահը ներգրավվել է Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի մեջ՝ աջակցելով Սիրիայի կառավարությանը սիրիական ընդդիմության դեմ կռվում։ Վերջինս Հեզբոլլահը դիտարկում էր որպես սիոնիստական և «վահաբիական-սիոնիստական դավադրություն», որի նպատակն է վերացնել Հեզբոլլահի և Բաշար ալ-Ասադի դաշինքն ընդդեմ Իսրայելի։ Հեզբոլլահը տեղակայել է իր ռազմական ուժերին և՛ Սիրիայում, և՛ Իրաքում՝ տեղական ուժերին վարժեցնելու կամ կռվելու Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության դեմ։ Լիբանանի 2018 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Հեզբոլլահը ստացել է 12 մանդատ և նրա դաշինքը հաղթել է ընտրություններում՝ ստանալով 128 մանդատներից 70-ը։
 
Its2006 militaryթվականից strengthի hasվեր grownկազմակերպության soռազմական significantlyուժն sinceայնքան 2006է մեծացել<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869|title=UN: Hezbollah has increased military strength since 2006 war|newspaper=Haaretz|date=25 October 2007|accessdate=5 September 2013}}</ref><ref name="met">{{cite news|first=Mel|last=Frykberg|title=Mideast Powers, Proxies and Paymasters Bluster and Rearm|url=http://injesus.com/message-archives/prophetic/prophecyupdate/prophecy-update-israel-reaches|work=[[Middle East Times]]|date=29 August 2008|accessdate=31 May 2011|quote=And if there is one thing that ideologically and diametrically opposed Hezbollah and Israel agree on, it is Hezbollah's growing military strength.}}</ref>, thatոր itsռազմական paramilitaryթևն wingավելի isհզոր consideredէ moreհամարվում, powerfulքան thanԼիբանանի the [[Lebanese Army]].բանակը<ref name="NYT05202013">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/21/world/middleeast/syria-developments.html?pagewanted=all&_r=0|title=Hezbollah's Role in Syria War Shakes the Lebanese|first=Anne|last=Barnard|newspaper=New York Times|quote=Hezbollah, stronger than the Lebanese Army, has the power to drag the country into war without a government decision, as in 2006, when it set off the war by capturing two Israeli soldiers|date=20 May 2013|accessdate=20 June 2013}}</ref><ref name="washpost2013">{{cite news|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|title=For Lebanon's Sunnis, growing rage at Hezbollah over role in Syria|first=Loveday|last=Morris|work=Washington Post|quote=...&nbsp;Hezbollah, which has a fighting force generally considered more powerful than the Lebanese army.|date=12 June 2013|accessdate=20 June 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105065531/http://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|archivedate=5 November 2013}}</ref>։ HezbollahՀեզբոլլահը hasհաճախ beenնկարագրում describedեն asիբրև a "«<nowiki/>[[stateԽորքային withinպետություն|պետություն aպետության stateմեջ]]"<nowiki/>»<ref>{{cite news|title=Iran-Syria vs. Israel, Round 1: Assessments & Lessons Learned|url=http://www.defenseindustrydaily.com/iransyria-vs-israel-round-1-assessments-lessons-learned-02558/#more-2558|newspaper=Defense Industry Daily|date=13 September 2013|accessdate=19 February 2013}}</ref> andայն hasտեղ grownէ intoզբաղեցնում anԼիբանանի organizationկառավարությունում, withունի seatsռադիո in theև [[LebaneseԱլ-Մանար|արբանյակային governmentհեռուստաալիք]], [[Alտրամադրում է սոցիալական ծառայություններ, Լիբանանի սահմաններից դուրս տեղակայում է մեծաքանակ ռազմական ուժեր<ref name="NYT2014">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/05/21/world/middleeast/syrian-Nourfighting-gives-hezbollah-new-but-diffuse-purpose.html|atitle=Syrian radio]]Fighting andGives [[Al-ManarHezbollah New but Diffuse Purpose|afirst=Ben|last=Hubbard|work=New satelliteYork TVTimes|quote=...&nbsp;the station]]fighting has also diluted the resources that used to go exclusively to facing Israel, [[Hezbollahexacerbated socialsectarian services|socialdivisions services]]in the region, and alienated large-scale military deploymentsegments of fightersthe beyondmajority Sunni population who once embraced Hezbollah as a liberation force... Never before have Hezbollah guerrillas fought alongside a formal army, waged war outside Lebanon's bordersor initiated broad offensives aimed at seizing territory.<ref|date=20 nameMarch 2014|accessdate="NYT2014"30 May 2014}}</ref><ref name="deeb-hzb-a-primer">{{cite web|url=http://www.merip.org/mero/mero073106|title=Hizballah: A Primer|last=Deeb|first=Lara|date=31 July 2006|publisher=Middle East Report|url=http://www.merip.org/mero/mero073106|accessdate=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019062730/http://merip.org/mero/mero073106|archive-date=19 October 2011|accessdate=31 May 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/hezbollah-operative-wanted-by-fbi-dies-in-fighting-in-syria/2014/05/28/be2d27fe-e69a-11e3-8f90-73e071f3d637_story.html |title=Hezbollah operative wanted by FBI dies in fighting in Syria|first=Adam |last=Goldman |work=Washington Post|quote="...&nbsp;Hasan Nasrallah has called the deployment of his fighters to Syria a 'new phase' for the movement, and it marks the first time the group has sent significant numbers of men outside Lebanon's borders." |date=28 May 2014|accessdate=30 May 2014}}</ref>։ HezbollahՀեզբոլլահը isԼիբանանի part of Lebanon's [[MarchՄարտի 8 Alliance]],դաշինքի inմաս oppositionէ toկազմում՝ theընդդեմ [[MarchՄարտի 14 Alliance]].դաշինքի։ ItԱյն maintainsմեծ strongաջակցություն supportէ amongվայելում [[LebaneseԼիբանանի Shiaշիա Muslims]],մուսուլմանների շրջանում<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stm |title=Huge Beirut protest backs Syria|work=BBC News|date=8 March 2005|accessdate=7 February 2007}}</ref>, whileմինչդեռ [[LebaneseՍուննի Sunni Muslimsիսլամ|Sunnisսուննիները]] haveհամաձայն disagreedչեն withնրա itsներկայացրած agenda.օրակարգի հետ<ref>[http://gulfnews.com/news/region/lebanon/hariri-sunnis-refuse-to-join-hezbollah-al-qaida-war-1.1282059 "Hariri: Sunnis 'refuse' to join Hezbollah-Al Qaida war"]. [[Agence France-Presse|AFP]], 25 January 2014.</ref>{{sfn|Blanford|Salim|2013}}։ HezbollahՀեզբոլլահը alsoնաև hasաջակցություն supportէ inստանում someԼիբանանի որոշ [[Christianity in LebanonՔրիստոնեություն|Christian areas of Lebanonքրիստոնյա]]. շրջաններից{{sfn|Zirulnick|2012}}։ ItԿազմակերպությունը receives militaryռազմական trainingվարժանք, weapons,զենքեր andև financialֆինանսական supportաջակցություն fromէ Iranստանում andԻրանից politicalև supportքաղաքական fromաջակցություն՝ Syria.Սիրիայից<ref>{{cite journal|last=Filkins|first=Dexter|titledate=The30 ShadowSeptember Commander2013|journaltitle=The NewShadow Yorker|date=30 September 2013Commander|url=http://www.newyorker.com/reporting/2013/09/30/130930fa_fact_filkins?currentPage=all|journal=The New Yorker|accessdate=4 October 2013|quote=From 2000 to 2006, Iran contributed a hundred million dollars a year to Hezbollah. Its fighters are attractive proxies: unlike the Iranians, they speak Arabic, making them better equipped to operate in Syria and elsewhere in the Arab world.}}</ref>։
 
1990 թվականի ի վեր Հեզբոլլահը մասնակցում է Լիբանանի քաղաքական կյանքին, գործընթաց, որը կոչվում է Հեզբոլլահի լիբանանացում։ Այն ավելի ուշ միացել է քաղաքական դաշինքներին և մտել կառավարություն։ 2006-2008 թվականների Լիբանանի բողոքի ցույցերից<ref name="Ghattas">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6200804.stm|title=Political ferment in Lebanon|first=Kim|last=Ghattas|work=BBC News|date=1 December 2006|accessdate=15 August 2008}}</ref> և բախումներից<ref name="Haaretz1">{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|title=Hezbollah fighters retreat from Beirut after 37 die in clashes|last1=Stern|first1=Yoav|last2=Issacharoff|first2=Avi|date=10 May 2008|work=[[Haaretz]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080512082543/http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|archivedate=12 May 2008|accessdate=20 October 2012}}</ref> հետո 2008 թվականին Հեզբոլլահը և նրա ընդդիմադիր դաշնակիցները ձևավորվել են ազգային միասնության կառավարություն՝ ստանալով կառավարության 30 մանդատներից 11-ը, որը բավարար էր վետոյի իրավունք ստանալու համար։համար<ref name="CFR" />։ 2008 թվականի օգոստոսին Լիբանանի նոր կառավարությունը միաձայն հաստատել է քաղաքական հայտարարության նախագիծ, ըստ որի ճանաչում է Հեզբոլլահի գոյությունը՝ որպես զինված կազմակերպություն և երաշխավորում է «օկուպացված հողերը ազատագրելու և վերականգնելու» նրա իրավունքները։իրավունքները<ref name="Nafez Qawas">{{Cite news|author=Nafez Qawas|newspaper=[[Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|date=6 August 2008|url=http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=2&article_id=94824|title=Berri summons Parliament to vote on policy statement|accessdate=6 August 2008}}</ref>։ 2012 թվականից ի վեր Հեզբոլլահը ներգրավվել է Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի մեջ՝ աջակցելով Սիրիայի կառավարությանը սիրիական ընդդիմության դեմ կռվում։ Վերջինս Հեզբոլլահը դիտարկում էր որպես [[Սիոնիզմ|սիոնիստական]] և «<nowiki/>[[Վահաբականներ|վահաբիական]]-սիոնիստական դավադրություն», որի նպատակն է վերացնել Հեզբոլլահի և [[Բաշշար ալ-Ասադ|Բաշար ալ-Ասադի]] դաշինքն ընդդեմ Իսրայելի։Իսրայելի<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/01/04/world/middleeast/mystery-in-hezbollah-operatives-life-and-death.html|work=The New York Times|first=Anne|last=Barnard|title=Mystery in Hezbollah Operatives Life and Death|date=3 January 2014}}</ref><ref name="barnard">{{cite news|last=Barnard|first=Anne|title=Car Bombing Injures Dozens in Hezbollah Section of Beirut|url=https://www.nytimes.com/2013/07/10/world/middleeast/syria.html?_r=0|accessdate=30 August 2013|newspaper=The New York Times|date=9 July 2013|quote=Hezbollah has portrayed the Syrian uprising as an Israeli-backed plot to destroy its alliance with Mr. Assad against Israel.}}</ref>։ Հեզբոլլահը տեղակայել է իր ռազմական ուժերին և՛ Սիրիայում, և՛ Իրաքում՝ տեղական ուժերին վարժեցնելու կամ կռվելու [[Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն|Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության]] դեմ<ref>[[Liz Sly]] and Suzan Haidamous [https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/lebanons-hezbollah-acknowledges-battling-the-islamic-state-in-iraq/2015/02/16/4448b21a-b619-11e4-bc30-a4e75503948a_story.html 'Lebanon’s Hezbollah acknowledges battling the Islamic State in Iraq,'] [[Washington Post]] 16 February 2015.</ref><ref>Ali Hashem, [http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/11/iran-iraq-shiites-isis.html#Hezbollah arrives in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307053852/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/11/iran-iraq-shiites-isis.html#Hezbollah|date=7 March 2016}}. Al Monitor 25 November դեմ։2014</ref>։ Լիբանանի 2018 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Հեզբոլլահը ստացել է 12 մանդատ և նրա դաշինքը հաղթել է ընտրություններում՝ ստանալով 128 մանդատներից 70-ը։ը<ref>[https://www.reuters.com/article/us-lebanon-election-parliament-factbox-idUSKCN1IN1OJ]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/5/8/hezbollah-amal-and-allies-biggest-winners-in-lebanon-elections]</ref>։
 
==Պատմություն==
===1980-ական թվականներ===
Հեզբոլլահը ծագել է հարավային Լիբանանում հակառակորդ Ամալ շարժման դեմ շիա աշխարհազորայինների կոնսոլիդացիայի ժամանակ։ Հեզբոլլահը կարևոր դեր է խաղացել Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ՝ 1982-1983 թվականներին պայքարելով ամերիկյան ուժերի դեմ, իսկ 1985-1988 թվականների Ճամբարների պատերազմի ժամանակ պայքարելով Ամալի և Սիրիայի դեմ։ Սակայն Հեզբոլլահի հիմնական նպատակն էր վերջ դնել Իսրայելի օկուպացիային, որը 1982 թվականին գրավել էր հարավային Լիբանանը և պաշարել Բեյրութը։
 
'''Hezbollah''' ({{IPAc-en|ˌ|h|ɛ|z|b|ə|ˈ|l|ɑː}};<ref>{{cite book|chapter=Hezbollah|title=The Collins English Dictionary|chapter-url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/hezbollah|accessdate=7 May 2013|year=2013|publisher=HarperCollins|location=Glasgow}}<br/>{{cite book |chapter=Hezbollah |title=Webster's New World College Dictionary|chapter-url=http://www.yourdictionary.com/hezbollah|accessdate=7 May 2013|year=2012|publisher=Wiley Publishing, Inc.|location=Cleveland}}</ref> {{lang-ar|حزب الله}} ''{{transl|ar|DIN|Ḥizbu 'llāh}}'', literally "Party of Allah" or "Party of God", also [[Romanization of Arabic|transliterated]] '''Hizbullah''' or '''Hizballah''', among others)<ref>Other [[Romanization of Arabic|transliterations]] include ''Hizbollah'', ''Hezbolla'', ''Hezballah'', ''Hisbollah'', ''Hizbu'llah'' and ''Hizb [[Allah]]''.</ref> is a [[Shia Islam|Shia]] [[Islamist]] political party and [[militant]] group based in [[Lebanon]].<ref name="HG20Ak02">{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html |title=Hezbollah's transformation |first=Dahr |last=Jamail |work=Asia Times |date=20 July 2006 |accessdate=23 October 2007}}</ref><ref name="CFR">{{cite web |url=http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F |title=Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah) |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |date=13 September 2008 |accessdate=15 September 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F |archivedate=13 September 2008}}</ref> Hezbollah's [[paramilitary]] wing is the Jihad Council,<ref name="LevittP15">{{cite book |last=Levitt |first=Matthew |authorlink=Matthew Levitt |year=2013 |title=Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=yTJeAQAAQBAJ&q=jihad+council+hezbollah&pg=PA14 |quote=... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'. |isbn=9781849043335}}<br/>{{cite news |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/May-15/256484-hezbollah-cutting-costs-as-iranian-aid-dries-up.ashx |title=Hezbollah cutting costs as Iranian aid dries up |first=Antoine |last=Ghattas Saab |work=The Daily Star |quote=...&nbsp;Hezbollah's military wing ... Known as the 'Jihad Council' |date=15 May 2014 |accessdate=1 June 2014}}</ref> and its political wing is the [[Loyalty to the Resistance Bloc]] party in the [[Parliament of Lebanon|Lebanese parliament]]. Since the death of [[Abbas al-Musawi]] in 1992, the group has been headed by [[Hassan Nasrallah]], its [[Secretary-General of Hezbollah|Secretary-General]]. Either the entire organization or just its military wing has been designated a [[terrorist organization]] by at least 21 countries, by the [[European Union]] and since 2017 by most member states of the [[Arab League]], with the exception of Iraq and Lebanon, where Hezbollah is the most powerful political party.<ref name=Wedeman/> Hezbollah maintains that it is a legitimate [[resistance movement]] fighting for the liberation of Lebanese territory.
 
After the [[1982 Lebanon War|Israeli invasion of Lebanon]] in 1982, the idea of Hezbollah arose among Lebanese clerics who had studied in [[Najaf]], and who adopted the model set out by [[Ayatollah Khomeini]] after the [[Iranian Revolution]] in 1979. The organization was established as part of an Iranian effort, through funding and the dispatch of a core group of [[Islamic Revolutionary Guard Corps]] (pasdaran) instructors, to aggregate a variety of Lebanese Shia groups into a unified organization to resist the [[Israeli occupation of Southern Lebanon|Israeli occupation]]<ref>Dominique Avon, Anaïs-Trissa Khatchadourian, [https://books.google.com/books?id=jOZ3Aqf6BzoC&pg=PT22 ''Hezbollah: A History of the "Party of God",''] [[Harvard University Press]], 2012 {{ISBN|978-0-674-07031-8}} pp.21ff.</ref><ref>E. Azani, [https://books.google.com/books?id=FSpaCwAAQBAJ&pg=PA59 ''Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization,''] Springer, 2011 {{isbn|978-0-230-11629-0}}pp.59-63 </ref><ref name="bbc-hi-me">{{cite news |title=Who Are Hezbollah? |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm |date=21 May 2008 |accessdate=15 August 2008}}</ref> and improve the standing and status of the long marginalised and underrepresented [[Lebanese Shia Muslims|Shia community]] in that country.<ref>Mariam Farida, [https://books.google.com/books?id=5rqmDwAAQBAJ&pg=PT13 ''Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy,''] Routledge, 2019 {{isbn|978-1-000-45857-2}} pp.1-3.</ref> A contingent of 1,500 pasdaran instructors arrived after the [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]], which [[Syrian occupation of Lebanon|occupied Lebanon's eastern highlands]], permitted their transit to a base in the Bekaa valley.<ref name="nybooks">{{cite journal |url=http://www.nybooks.com/articles/17060 |title=In Search of Hezbollah |author=Adam Shatz |journal=[[The New York Review of Books]] |date=29 April 2004 |accessdate=14 August 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822195222/http://www.nybooks.com/articles/17060 |archivedate=22 August 2006}}</ref>
 
During the [[Lebanese Civil War]], Hezbollah's 1985 manifesto listed its objectives as the expulsion of "the Americans, the French and their allies definitely from Lebanon, putting an end to any colonialist entity on our land", the submission of the Christian [[Kataeb Party|Phalangists]] to "just power", bringing them to justice "for the crimes they have perpetrated against Muslims and Christians", and permitting "all the sons of our people" to choose the form of government they want, while calling on them to "pick the option of Islamic government".<ref name="The Hizballah Program">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iVJR9UZnTVAC&pg=PA425|title=Israel in the Middle East|publisher=UPNE|author=Itamar Rabinovich|accessdate=18 November 2010|isbn=9780874519624|year=2008}}</ref> Hezbollah organised volunteers who fought for the [[Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina]] during the [[Bosnian War]].<ref name=Fisk>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/after-the-atrocities-committed-against-muslims-in-bosnia-it-is-no-wonder-today-s-jihadis-have-set-9717384.html|title=After the atrocities committed against Muslims in Bosnia, it is no wonder today's jihadis have set out on the path to war in Syria|first=Robert|last=Fisk|work=The Independent|date=7 September 2014|accessdate=25 March 2016}}</ref> From 1985 to 2000, Hezbollah participated in the [[South Lebanon conflict (1985–2000)|South Lebanon conflict]] against the [[South Lebanon Army]] (SLA) and [[Israel Defense Forces]] (IDF), which finally led to the rout of the SLA and the retreat of the IDF from South Lebanon in 2000. Hezbollah and the IDF fought each other again in the [[2006 Lebanon War]].
 
Its military strength has grown so significantly since 2006<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869|title=UN: Hezbollah has increased military strength since 2006 war|newspaper=Haaretz|date=25 October 2007|accessdate=5 September 2013}}</ref><ref name="met">{{cite news|first=Mel|last=Frykberg|title=Mideast Powers, Proxies and Paymasters Bluster and Rearm|url=http://injesus.com/message-archives/prophetic/prophecyupdate/prophecy-update-israel-reaches|work=[[Middle East Times]]|date=29 August 2008|accessdate=31 May 2011|quote=And if there is one thing that ideologically and diametrically opposed Hezbollah and Israel agree on, it is Hezbollah's growing military strength.}}</ref> that its paramilitary wing is considered more powerful than the [[Lebanese Army]].<ref name="NYT05202013">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/21/world/middleeast/syria-developments.html?pagewanted=all&_r=0|title=Hezbollah's Role in Syria War Shakes the Lebanese|first=Anne|last=Barnard|newspaper=New York Times|quote=Hezbollah, stronger than the Lebanese Army, has the power to drag the country into war without a government decision, as in 2006, when it set off the war by capturing two Israeli soldiers|date=20 May 2013|accessdate=20 June 2013}}</ref><ref name="washpost2013">{{cite news|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|title=For Lebanon's Sunnis, growing rage at Hezbollah over role in Syria|first=Loveday|last=Morris|work=Washington Post|quote=...&nbsp;Hezbollah, which has a fighting force generally considered more powerful than the Lebanese army.|date=12 June 2013|accessdate=20 June 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105065531/http://articles.washingtonpost.com/2013-06-12/world/39922185_1_aleppo-war-soccer-stadium|archivedate=5 November 2013}}</ref> Hezbollah has been described as a "[[state within a state]]"<ref>{{cite news|title=Iran-Syria vs. Israel, Round 1: Assessments & Lessons Learned|url=http://www.defenseindustrydaily.com/iransyria-vs-israel-round-1-assessments-lessons-learned-02558/#more-2558|newspaper=Defense Industry Daily|date=13 September 2013|accessdate=19 February 2013}}</ref> and has grown into an organization with seats in the [[Lebanese government]], [[Al-Nour|a radio]] and [[Al-Manar|a satellite TV station]], [[Hezbollah social services|social services]] and large-scale military deployment of fighters beyond Lebanon's borders.<ref name="NYT2014"/><ref name="deeb-hzb-a-primer">{{cite web|title=Hizballah: A Primer|last=Deeb|first=Lara|date=31 July 2006|publisher=Middle East Report|url=http://www.merip.org/mero/mero073106|accessdate=31 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019062730/http://merip.org/mero/mero073106|archive-date=19 October 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/hezbollah-operative-wanted-by-fbi-dies-in-fighting-in-syria/2014/05/28/be2d27fe-e69a-11e3-8f90-73e071f3d637_story.html |title=Hezbollah operative wanted by FBI dies in fighting in Syria|first=Adam |last=Goldman |work=Washington Post|quote="...&nbsp;Hasan Nasrallah has called the deployment of his fighters to Syria a 'new phase' for the movement, and it marks the first time the group has sent significant numbers of men outside Lebanon's borders." |date=28 May 2014|accessdate=30 May 2014}}</ref> Hezbollah is part of Lebanon's [[March 8 Alliance]], in opposition to the [[March 14 Alliance]]. It maintains strong support among [[Lebanese Shia Muslims]],<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stm |title=Huge Beirut protest backs Syria|work=BBC News|date=8 March 2005|accessdate=7 February 2007}}</ref> while [[Lebanese Sunni Muslims|Sunnis]] have disagreed with its agenda.<ref>[http://gulfnews.com/news/region/lebanon/hariri-sunnis-refuse-to-join-hezbollah-al-qaida-war-1.1282059 "Hariri: Sunnis 'refuse' to join Hezbollah-Al Qaida war"]. [[Agence France-Presse|AFP]], 25 January 2014.</ref>{{sfn|Blanford|Salim|2013}} Hezbollah also has support in some [[Christianity in Lebanon|Christian areas of Lebanon]].{{sfn|Zirulnick|2012}} It receives military training, weapons, and financial support from Iran and political support from Syria.<ref>{{cite journal|last=Filkins|first=Dexter|title=The Shadow Commander|journal=The New Yorker|date=30 September 2013|url=http://www.newyorker.com/reporting/2013/09/30/130930fa_fact_filkins?currentPage=all|accessdate=4 October 2013|quote=From 2000 to 2006, Iran contributed a hundred million dollars a year to Hezbollah. Its fighters are attractive proxies: unlike the Iranians, they speak Arabic, making them better equipped to operate in Syria and elsewhere in the Arab world.}}</ref>
 
Since 1990, Hezbollah has participated in Lebanese politics, in a process which is described as the Lebanonisation of Hezbollah, and it later participated in the [[Politics of Lebanon|governemnt of Lebanon]] and joined political alliances. After the [[2006–08 Lebanese protests]]<ref name="Ghattas">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6200804.stm|title=Political ferment in Lebanon|first=Kim|last=Ghattas|work=BBC News |date=1 December 2006|accessdate=15 August 2008}}</ref> and [[2008 conflict in Lebanon|clashes]],<ref name="Haaretz1">{{cite web|last2=Issacharoff|first2=Avi|last1=Stern|first1=Yoav|title=Hezbollah fighters retreat from Beirut after 37 die in clashes|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|work=[[Haaretz]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080512082543/http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html|archivedate=12 May 2008|date=10 May 2008|accessdate=20 October 2012}}</ref> a [[Lebanese government of July 2008|national unity government]] was formed in 2008, with Hezbollah and its opposition allies obtaining 11 of 30 cabinet seats, enough to give them veto power.<ref name="CFR" /> In August 2008, Lebanon's new cabinet unanimously approved a draft policy statement that recognizes Hezbollah's existence as an armed organization and guarantees its right to "liberate or recover occupied lands" (such as the [[Shebaa Farms]]).<ref name="Nafez Qawas">{{Cite news|author=Nafez Qawas|newspaper=[[Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|date=6 August 2008|url=http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=2&article_id=94824|title=Berri summons Parliament to vote on policy statement|accessdate=6 August 2008}}</ref> Since 2012, [[Hezbollah involvement in the Syrian civil war]] has seen it join the Syrian government in its fight against the [[Syrian opposition]], which Hezbollah has described as a [[Zionism|Zionist]] plot and a "[[Wahhabi]]-Zionist conspiracy" to destroy its alliance with [[Bashar al-Assad]] against Israel.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/01/04/world/middleeast/mystery-in-hezbollah-operatives-life-and-death.html |work=The New York Times |first=Anne |last=Barnard |title=Mystery in Hezbollah Operatives Life and Death |date=3 January 2014}}</ref><ref name=barnard>{{cite news|last=Barnard|first=Anne|title=Car Bombing Injures Dozens in Hezbollah Section of Beirut|url=https://www.nytimes.com/2013/07/10/world/middleeast/syria.html?_r=0|accessdate=30 August 2013|newspaper=The New York Times|date=9 July 2013|quote=Hezbollah has portrayed the Syrian uprising as an Israeli-backed plot to destroy its alliance with Mr. Assad against Israel.}}</ref> It has deployed its militia in both Syria and Iraq to fight or train local forces to fight against the [[Islamic State of Iraq and the Levant]] (ISIL).<ref>[[Liz Sly]] and Suzan Haidamous [https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/lebanons-hezbollah-acknowledges-battling-the-islamic-state-in-iraq/2015/02/16/4448b21a-b619-11e4-bc30-a4e75503948a_story.html 'Lebanon’s Hezbollah acknowledges battling the Islamic State in Iraq,'] [[Washington Post]] 16 February 2015.</ref><ref>Ali Hashem, [http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/11/iran-iraq-shiites-isis.html#Hezbollah arrives in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307053852/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/11/iran-iraq-shiites-isis.html#Hezbollah |date=7 March 2016 }}. Al Monitor 25 November 2014</ref> The group's legitimacy is considered to have been severely damaged due to the [[Sectarianism and minorities in the Syrian Civil War|sectarian nature of the Syrian war]].<ref name="NYT2014">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/05/21/world/middleeast/syrian-fighting-gives-hezbollah-new-but-diffuse-purpose.html |title=Syrian Fighting Gives Hezbollah New but Diffuse Purpose|first=Ben |last=Hubbard |work=New York Times|quote=...&nbsp;the fighting has also diluted the resources that used to go exclusively to facing Israel, exacerbated sectarian divisions in the region, and alienated large segments of the majority Sunni population who once embraced Hezbollah as a liberation force... Never before have Hezbollah guerrillas fought alongside a formal army, waged war outside Lebanon or initiated broad offensives aimed at seizing territory. |date=20 March 2014|accessdate=30 May 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/opeds/Levitt20140911-PRISM.pdf |title=Hezbollah's Syrian Quagmires |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |quote="By siding with the Assad regime, the regime's Alawite supporters, and Iran, and taking up arms against Sunni rebels, Hezbollah has placed itself at the epicenter of a sectarian conflict that has nothing to do with the group's purported raison d'être: 'resistance' to Israeli occupation." |accessdate=17 September 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/03/11/world/middleeast/israel-watches-warily-as-hezbollah-gains-battle-skills-in-syria.html |title=Israel Watches Warily as Hezbollah Gains Battle Skills in Syria|first=Isabel |last=Kershner |work=New York Times|quote="...&nbsp;the Lebanese group's image at home and in the broader Arab world has been severely damaged because it is fighting Sunni rebels in Syria while its legitimacy rested on its role in fighting Israel." |date=10 March 2014|accessdate=30 May 2014}}</ref> In the [[2018 Lebanese general election]], Hezbollah held 12 seats and [[March 8 Alliance|its alliance]] won the election by gaining 70 out of 128 seats in the [[Parliament of Lebanon]].<ref>[https://www.reuters.com/article/us-lebanon-election-parliament-factbox-idUSKCN1IN1OJ]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/5/8/hezbollah-amal-and-allies-biggest-winners-in-lebanon-elections]</ref>
 
== History ==