«Մասնակից:ArmSirius/Սևագրություն 5»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
[[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 146-1982-174-27, Nürnberg, Ausweisung polnischer Juden.jpg|thumb|300px|Նյուրնբերգի հրեաների տեղահանությունը 1938 թվականի հոկտեմբերի 28-ին]]
'''Զբոնշինի վտարում''' ({{lang-de|Polenaktion}}), 1938 թվականի հոկտեմբերին լեհ հրեաներին Գերմանիայից[[Նացիստական Գերմանիա|Գերմանիա]]յից բռնի արտաքսելու զանգվածային ակցիա։ Ակցիայի անցկացման առիթ է դարձել Լեհաստանում քաղաքացիությունից զրկելու մասին օրենքի ընդունումը (1938 թվականի մարտի 31)<ref name="ISAP">{{cite web
|url=http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19380220191|title=Ustawa z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawianiu obywatelstwa.|work=Internetowy System Aktów Prawnych|publisher=Kancelaria Sejmu RP|accessdate=2015-10-03|lang=pl}}</ref>։ Գերմանիայի իշխանությունները ձերբակալել են երկրում բնակվող 17 հազար լեհ հրեաների, որոնց այնուհետև արտաքսել են գերմանա-լեհական սահմանով։ Բողոքի ակցիայի հետևւանքն են Փարիզում տեղի ունեցած սպանությունը՝ ի նշան գերմանացի դիվանագետ ֆոմ Ռաթի բողոքի և զանգվածային հրեական ջարդերը Գերմանիայում։
 
== Նախապատմություն ==
Պրոֆեսոր Դան Միխմանը գրում է, որ 1938 թվականի մարտից [[Հակասեմականություն|հակասեմական]] տրամադրված գերմանական կառավարությունը ճնշում է գործադրել Լեհաստանի քաղաքացի հրեաների վրա՝ փորձելով նրանց ստիպել արտագաղթել։ Այդ ընթացքում Գերմանիայի տարածքում ապրել է 50 հազար հրեա լեհական անձնագրերով, ևւս 10 հազարն ապրել է Ավստրիայում։ Լեհաստանի կառավարությունը մտավախություն ուներ, որ Երրորդ ռեյխի իշխանությունների կողմից ճնշումների և արտագաղթի հարկադրանքի արդյունքում այդ հրեաները կժամանեն Լեհաստան։ Նույն տեսակետը ներկայացված է պրոֆեսոր Եժի Տոմաշևսկու կողմից<ref name="yivo">{{cite web|url= http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Zbaszyn#author |title=Zbąszyń |work=Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|publisher= YIVO Institute for Jewish Research|accessdate=2015-10-03|lang=en}}</ref>:
 
Մարտի 31-ին Լեհաստանի նախագահը օրենք է ստորագրել երկրի սահմաններից դուրս ավելի քան 5 տարի բնակվող լեհ քաղաքացիներին, օտարերկրյա բանակում և ռազմականացված կազմակերպություններում զինվորական ծառայության ընդունվածներին, կեղծ ամուսնությունների մեջ գտնվող, ամուսնության հիման վրա քաղաքացիություն ստացած Լեհաստանի քաղաքացիների ընտանիքների անդամներին քաղաքացիությունից զրկելու մասին: Այնուհետև նորմ է մտցվել, ըստ որի՝ հոկտեմբերի 15-ից 30-ը Լեհաստանի բոլոր քաղաքացիները երկրի սահմաններից դուրս պետք է իրենց անձնագրերը ներկայացնեին տեղական հյուպատոսություններ<ref name="Wal">{{cite web|url=http://www.rozbrat.org/historia/33-walki-spoleczne-w-polsce/3675-walizka-historia-zbaszynskich-zydow|title=Walizka. Historia zbąszyńskich Żydów|author=Sławomir Kmiotek|publisher=rozbrat|accessdate=2015-10-03|lang=pl}}</ref>։ 1938 թվականի սեպտեմբերին Լեհաստանի կառավարությունը հրամանագիր է ստորագրել լեհական անձնագրի փոխանակման անհրաժեշտության մասին, որոնք մշտապես բնակվում են արտասահմանում՝ լեհական քաղաքացիությունը պահպանելու համար։
Հակառակ դեպքում, 1938 թվականի նոյեմբերի 1-ից այդ մարդիկ կզրկվեն Լեհաստանի քաղաքացիությունից։ Գերմանիայում բնակվող լեհ հրեաների մեծ մասը այդ հրամանագրերն անտեսել են։ Դրա արդյունքը կարող էր լինել քաղաքացիություն չունեցող անձանց մեծ խմբի հայտնվելը{{sfn|Михман|2001}}։
 
Պատմաբան [[Մարտին ԳիլբերտըԳիլբերթ]]ը կարծում է, որ մարտի 31-ի հրամանագիրն ուղղված է եղել ոչ թե հրեաների, այլ լեհ կոմունիստների դեմ, որոնք [[Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմումպատերազմ|Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմ]]ում կռվել են Հանրապետականների կողմից{{sfn|Gilbert|2010|p=8-10}}: Սակայն նա նաև կարծում է, որ լեհական իշխանությունները չեն ցանկացել հրեաների լրացուցիչ քանակություն այցելի երկիր։
 
Սեյմի որոշումը չեղյալ է հայտարարվել 1951 թվականի հունվարի 19-ին<ref name="ISAP" />, որից հետո [[Ինտերնացիոնալ բրիգադներ|ինտերբրիգադի]] բոլոր լեհ մասնակիցների Լեհաստանի քաղաքացիությունը վերականգնվել է<ref>{{cite web|author=Ciszewski Piotr|url=http://anarchizm.net.pl/historia/no-pasaran-dabrowszczacy|title=No pasaran!|work=|publisher=|accessdate=2015-10-09|lang=pl|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304091813/http://anarchizm.net.pl/historia/no-pasaran-dabrowszczacy|archivedate=2016-03-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|author=dr Rafał Chwedoruk|url=http://www.krytykapolityczna.pl/Trzy-pytania-do/Chwedoruk-Dabrowszczacy-obroncy-Republiki-i-demokracji/menu-id-77.html|title=DĄBROWSZCZACY - OBROŃCY REPUBLIKI I DEMOKRACJI|work=|publisher=KRYTYKA POLITYCZNA|accessdate=2015-10-09|lang=pl|description=}}</ref>։
 
== Գերմանական կառավարության գործողություններ ==
== Լեհաստանի իշխանությունների գործողությունները և տեղահանվածների վիճակը ==
 
Արտաքսումը լեհական իշխանությունների համար անսպասելի էր<ref>{{cite web |url=http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/zwangsausweisung.html.de?page=2 |title=Die Quellenlage bei der namentlichen Ermittlung der Betroffenen |publisher=[[Bundesarchiv]] |accessdate=2015-07-31 |lang=de}}</ref>։ Հոկտեմբերի 29-ի առավոտյան գերմանացիները Զբոնշինի մաքսակետին հայտնել են Գերմանիայից Լեհաստան մեկնող հատուկ գնացքի մասին։ Ի զարմանս լեհ մաքսավորների և սահմանապահների, գնացքում հայտնվել են լեհ հրեաներ, որոնց անձնագրերը պետք է 2 օրից կորցնեին իրենց ուժը։ Մինչև հոկտեմբերի 31-ն ընկած ժամանակահատվածում միայն Զբոնշին է ժամանել 6074 հրեա։ Դեռևս գործում էին նրանց անձնագրերը՝ մինչև հոկտեմբերի 31-ի երեկո, երկրի խորքը մեկնեց նրանցից 2336-ը<ref name="Wal" />։ Հրեաների մի մասը սահմանին ոտքով և բեռնատարներով է ուղարկվել։ Նրանց տեղափոխել են գերմանական մաքսակետ՝ Գրոս Դամերի մոտ։ Գերմանացիները մարդկանց քշում էին սահմանով, այդ թվում՝ սվիններով։ Լեհ սահմանապահները Սուլեհուվայում, որոնք պետք է արգելեին սահմանը և ոչ մեկին բաց չթողնեին, որոշեցին լեհական կողմում վերցնել բոլոր հալածյալներին: Փոքրիկ սահմանային անցումը չի կարողացել հաղթահարել մարդկանց նման հոսքը, սակայն սահմանապահները ոչ ոքի հետ չեն ուղարկել<ref name="Hielscher">{{cite web|url=http://www.sztetl.org.pl/pl/article/zbaszyn/16,relacje-wspomnienia/7533,k-hielscher-zydowska-tragedia-polscy-zydzi-jesienia-1938-roku-w-zbaszyniu-herne-1989-/ |title=K. HIELSCHER – ŻYDOWSKA TRAGEDIA. „POLSCY ŻYDZI” JESIENIĄ 1938 ROKU W ZBĄSZYNIU.|publisher=Wirtualny Sztetl|accessdate=2015-10-04 |lang=pl}}</ref>։ Ավելի ուշ սահմանի պահպանության կորպուսը թույլտվություն է ստացել արտաքին գործերի նախարար Յուզեֆ Բեկից։ Արևմտյան և հյուսիսային սահմանների հատվածում սահմանապահ զորքերի հրամանատարը<ref name="PSB" /><ref>{{книга |автор=Marek Jabłonowski |часть=Korpus Ochrony Pogranicza 1924—1939 |ссылка часть= |заглавие=O Niepodległą i granice|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=[[Пултуск|Pułtusk]] |издательство=Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku |год=2000 |volume=4 |pages= |columns= |allpages=808 |серия= |isbn=8388067052 |тираж= |ref= }}</ref><ref>{{книга |автор=Henryk Korczyk |часть=Rückemann |ссылка часть= |заглавие=[[Польский биографический словарь|Polski Słownik Biograficzny]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Henryk Markiewicz |издание= |место=[[Kraków]] |издательство=[[Польская академия знаний|Polska Akademia Umiejętności]] |год=1992 |volume=33 |pages=273—275 |columns= |allpages=624 |серия= |isbn=8386301015 |тираж= |ref= }}</ref> եղել է լեհական սահմանապահ զորքերի գլխավոր հրամանատարի տեղակալ<ref name="PSB">{{cite web|author=Henryk Korczyk|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/index.php/a/wilhelm-rckemann|title=Wilhelm Rückemann|publisher=Polski Słownik Biograficzny, [[Польская академия наук|Polska Akademia Nauk]], Honorowy Patronat [[Президент Польши|Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej]]|accessdate=2015-10-12 |lang=pl}}</ref>, բրիգադի գեներալ Վիլհելմ Օրլիկ-Ռյուկեմանը, Լվովի[[Լվով]]ի հրեաներից<ref name="PP">{{cite web|author=Maciej Nowicki|url=http://historia.newsweek.pl/rocznica-powstania-w-getcie-kim-byli-przedwojenni-zydzi-,artykuly,361384,1.html|title=Pozwólcie mi być Polakiem. Żydzi przed Zagładą|publisher=[[Newsweek]]|accessdate=2015-10-12|lang=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912235050/http://historia.newsweek.pl/rocznica-powstania-w-getcie-kim-byli-przedwojenni-zydzi-,artykuly,361384,1.html|archivedate=2015-09-12|deadlink=yes}}</ref>։
 
Հոկտեմբերի 31-ին՝ ժամը 15:30-ին, Լեհաստանի իշխանությունները հայտարարել են Զբոնշինի շրջանից Լեհաստանի խորքերը դուրս գալու մասին: Ոստիկանությունը արգելափակել է քաղաքից դուրս եկող ելքերը և վերահսկողության տակ է վերցրել երկաթուղային կայարանը<ref name="Wal" />։ Այս մասին գրում է Lenta.ru-ն՝ վկայակոչելով Reuters-ին։ Տեղահանվածները ժամանակավորապես տեղավորվել են քաղաքի տարբեր շենքերում<ref name="bundesarchiv3">{{cite web |url= http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/zwangsausweisung.html.de?page=3 |title=Das Schicksal der nach Bentschen Abgeschobenen |publisher=[[Bundesarchiv]]|accessdate=2015-07-31|lang=de}}</ref>։ Զբոնշինի բնակչությունը մի քանի անգամ ավելի քիչ էր, քան քաղաք ժամանած հրեաների թիվը<ref name="Hielscher" />։
|publisher=haGalil |accessdate=2015-10-01 |lang=de}}</ref>։ Մի քանի ամսվա ընթացքում հազարավոր մարդիկ ապրում էին չափազանց ծանր պայմաններում։ Նրանց օգնություն են ցուցաբերել Լեհական սիոնիստական հրեական համայնքը և Ջոյնթ բարեգործական կազմակերպությունը<ref name="przewodnik" />։ Զբոնշինի իշխանություններն ու քաղաքի բնակիչները նույնպես օգնել են տեղահանվածներին։ Քաղաքի իշխանությունները մարդկանց տեղավորման վայրեր են կահավորել կայարանի շենքում, Գժիբովսկու ջրաղացին, Ազատության հրապարակի գիմնազիայի շենքում, մարզադահլիճում, մատուռում: Բանակը տեղահանվածներին տեղավորելու համար հատկացրել է կայազորային զորանոցի շենքը։ Մոտ 700 մարդ իրենց տներում տեղավորել են տեղի բնակիչները։ Քաղաքային հյուրանոցում ստեղծվել է հոսպիտալ արտաքսվածների սպասարկման համար<ref name="Hielscher" />։
 
Տեղի բնակչությունը փորձել է օգնել մարդկանց ամենով, որքան հնարավոր է, անելով այդ ամենը անձնուրաց և անվճար։ Շրջանում ստեղծվել են հրեաների օգնության ֆոնդեր, Վարշավայում[[Վարշավա]]յում կազմակերպվել է արտաքսվածների օգնության հատուկ կոմիտե (լեհ.՝ Komitet Pomocy Wysiedlonym), էմիսարները, որոնց Զբոնշին են ուղարկել Էմանուել Ռինգելբլյումը և Իցհակ Հիտտերմանը։ Կոմիտեի տեղական բաժանմունքը տեղակայված է 1920 թվականի հունվարի 17-ի № 37 հասցեում<ref name="Wal" />։ Լեհ մտավորականության շատ ներկայացուցիչներ ամեն տեսակի, այդ թվում՝ ֆինանսական օգնություն են ցուցաբերել կարիքավոր հրեաներին։ Նրանց թվում էին Զոֆյա[[Սոֆյա ՆալկովսկայանՆալկովսկայա]]ն, Կարոլ Իրժիկովսկին, Թադեուշ Կոտարբինսկին և այլք։ Այդ մարդկանցից ոմանք իրենց գործունեության համար սպառնալիքներ են ստացել ազգայնական շրջանակների կողմից։ Ազգայնական մամուլում հրապարակվել են հոդվածներ, որոնք հայհոյում են Զբոնշինի բնակիչներին տեղահանված հրեաների նկատմամբ նրանց նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի համար։ Մյուս կողմից, սոցիալիստական Robotnik պարբերականում նրանց այդ ամենի համար գովերգել են<ref name="Wyborcza">{{cite web|datepublished=2013-05-31|author=Anna Bikont |url=http://wyborcza.pl/alehistoria/1,132939,14016899,Wygnani_do_Zbaszynia.html|title=Wygnani do Zbąszynia|publisher=[[Gazeta Wyborcza]] |accessdate=2015-10-03 |lang=pl}}</ref>։
 
Հիշողությունների համաձայն՝ քսյոնզ Ֆրանցիսկոս Շմիդոդան տեղի բնակիչներին հրահանգել է արտաքսվածներին ընդունել գրկաբաց, թեև հայտարարել է, որ եթե անկեղծ լինենք, հրեաներին մենք չենք սիրում: Առաջին օրերին, երբ Զբոնշինի խանութներում առկա ողջ սնունդը սպառվում էր<ref name="Hielscher" />, տեղի գյուղացիներն ու երկաթուղայինները հրեաներին տաք ապուր, հաց, ջուր էին մատակարարում, ով ինչով կարող էր<ref name="Wyborcza" />։ Ավետարանչական հովիվ Գյուրթլերն իր տանը մի քանի ընտանիք է բնակեցրել՝ մանկահասակ երեխաների հետ<ref name="Hielscher" />։
 
Բրիտանական [[Թայմս|Times]] թերթը գրել է, որ հարյուրավոր մարդիկ թափառել են, առանց գրոշի և իրերի, սահմանի գերմանական կողմի փոքր գյուղերում, որտեղից նրանք դուրս են եկել գեստապոյից և տեղացիներից<ref name="timesonline">{{cite news|title=Expelled Jews' Dark Outlook|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3531693.ece |work=Newspaper article|publisher=The Times|date=1938-11-01|accessdate=2008-03-12|location=London}}</ref>: Սկզբում փախստականների ճամբարներում պայմանները այնքան վատն էին, որ ոմանք փորձել են փախչել Գերմանիա, որտեղ ձերբակալվել և գնդակահարվել են, ինչպես հայտնել Է բրիտանացի կինը, որն ուղարկվել է օգնելու արտաքսված հրեաներին<ref>Recollections of Rosalind Herzfled, ''Jewish Chronicle,'' 28 September 1979, p. 80; cited in Gilbert, ''The Holocaust—The Jewish Tragedy;;, London: William Collins Sons & Co. Ltd, 1986.''</ref>: Նրանցից մի քանիսին թույլ են տվել կարճ ժամանակով վերադառնալ Գերմանիա՝ գործերի կարգավորման համար, սակայն հետագայում նրանք կրկին արտաքսվել են Լեհաստան<ref name="bundesarchiv3" />։ Արդեն մի քանի օր անց տեղահանվածների պահման պայմանները, հասարակական կազմակերպությունների և տեղական իշխանությունների օգնությամբ, սկսել են էապես բարելավվել։ Ճամբարում վերաբնակիչների համար կազմակերպվել էր դպրոց, լեհերենի դասընթացներ, արհեստանոցներ և հանրային խոհանոց<ref name="DW">{{cite web|datepublished=2013-10-24|author=Alexandra Jarecka|url=http://www.dw.com/pl/niemiecka-prasa-akcja-polska-pr%C3%B3ba-generalna-masowej-deportacji/a-17180534|title=Akcja Polska, próba generalna masowej deportacji|publisher=[[Deutsche Welle]] |accessdate=2015-10-04|lang=pl}}</ref>։ Պայմանավորված այն հանգամանքով, որ զբոնշինյան սինագոգը վաղուց չի օգտագործվել և վերափոխվել է բազմաբնակարան շենքի, որտեղ նաև տեղավորվել են արտաքսված հրեաները, ժամանակավոր սինագոգ կազմակերպելու համար վարձակալվել է Ազատության հրապարակում գտնվող ռեստորանի տարածք: Ճակատագրի հեգնանքով, ռեստորանի տարածքը պատկանում էր գերմանացուն։ Արտաքսված էր նույնիսկ Մաքաբի ֆուտբոլային ակումբը, որը 1938 թվականի դեկտեմբերի 4-ին ընկերական հանդիպում անցկացրեց տեղի Օբրա թիմի հետ, որն ավարտվեց հրեական ակումբի հաղթանակով՝ 3:2 հաշվով<ref name="Wal" />։
 
Լեհաստանի իշխանությունների որոշմամբ, Լեհաստանի քաղաքացիությունը կորցրած հրեաներին, որոնք Լեհաստանում ազգականներ ունեին, թույլատրվել է շարունակել ճանապարհը դեպի իրենց հարազատների մոտ: Տեղահանվածներից միայն մի քանի հոգի գիտեին լեհերենը, մնացածները խոսում էին միայն գերմաներեն։ Նրանցից շատերը ծնվել են Գերմանիայում և  ապրել են այնտեղ իրենց ամբողջ կյանքում, միայն մի փոքր մասն է մնացել 1919 թվականից հետո: Մեծ մասը սերունդներ էին Գալիցիայից, ովքեր մինչև 1919 թվականը ունեին ավստրո[[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-հունգարական]] հպատակություն, և կայսրության փլուզումից հետո նրանց անձնագրերը փոխանակվել են լեհականի։ Սկզբում տեղահանվածների մեջ գերակշռում էին հակալեհական տրամադրությունները, քանի որ նրանք իրենց ճակատագրի համար մեղադրում էին նոր օրենք ընդունած լեհական իշխանություններին։ Շուտով այդ տրամադրությունները, լեհական կողմում արտաքսվածների հետ վարվելու և Վարշավայից և Ամերիկայից նորությունների ազդեցության տակ, փոխարինվեցին հակագերմանականի<ref name="Hielscher" />։
 
Չորս հազար տեղահանվածներ Լեհաստան մուտքի թույլտվություն են ստացել, իսկ մյուսները ստիպված են եղել մնալ սահմանին։ Լեհաստանի ԱԳՆ-ն վերջնագիր է ներկայացրել Գերմանիային, որ արտաքսումները շարունակելու դեպքում Լեհաստանում համանման գործողություններ կձեռնարկվեն առանց լեհական քաղաքացիության գերմանացիների դեմ։ Դրանից հետո չեզոք գոտում մնացած տեղահանված հրեաներին գերմանական իշխանությունները ուղարկել են համակենտրոնացման ճամբար{{sfn|Gilbert|2010|p=8-10}}<ref name="opwZ" />։ Գերմանիայում տեղահանված անձանց գույքի գոնե մի մասը վերադարձնելու լեհական իշխանությունների պահանջներն անտեսվել են գերմանական իշխանությունների կողմից։ 1939 թվականի հունվարի 24-ին ստորագրվեց լեհ-գերմանական համաձայնագիր, որի համաձայն Գերմանիան դադարեցրեց հրեաների զանգվածային բռնի տեղահանումը և անցավ լեհ հրեաների աստիճանական արտաքսմանը Լեհաստան, իսկ վերջինս համաձայնեց ընդունել դրանք: Բացի այդ, գերմանացիները համաձայնել են հրեաների մի մասին հետ թողնել, որպեսզի նրանք կարողանան ավարտել իրենց ֆինանսական գործերը<ref name="Wal" />:
 
== Հետևանքներ և պատմական գնահատականներ ==
Նրանց թվում, ովքեր արտաքսվել են Գերմանիայից, եղել է Զենդելի և Ռիֆկի Գրինշպանների ընտանիքը, լեհ հրեաները, որոնք գաղթել են Լեհաստանի Թագավորությունից 1911 թվականին և բնակություն հաստատել Հանովերում։ Նրանց տասնյոթ տարեկան որդին Գերշելը ապրել է այդ ժամանակ Փարիզում[[Փարիզ]]ում իր հորեղբոր հետ<ref name="Hutchinson 1998">{{книга |заглавие=The Hutchinson Encyclopedia 1998 edition |издательство=Helicon Publishing |место=England |год=1998 |издание=18 (1998) |серия=Hutchinson Encyclopedias |том=1998 |страницы=1199 |часть=Kristallnacht |isbn=1-85833-951-0 |язык=und |автор=Multiple authors}}</ref>․ «…Թեև մեզ չեն ասել, թե ինչ է տեղի ունեցել, բայց մենք տեսել ենք, որ ամեն ինչ արդեն որոշված է։ ... Մենք անփող ենք։ Կարող եք հորեղբոր հետ ինչ-որ բան ուղարկել Լոդզ<ref name="GSA">German State Archives, [[Potsdam]], quoted in Rita Thalmann and Emmanuel Feinermann, ''Crystal night, 9-10 November 1938'', pp. 33, 42.</ref>: Գրինշպանն ստացել է 1938 թվականի նոյեմբերի 3-ի բացիկը։ Նա հուսահատության մեջ ատրճանակ է գնել և սպանել գերմանացի դիվանագետ Էռնստ ֆոմ Ռատին։ Ֆոմ Ռաթի մահն, իր հերթին, առիթ է դարձել [[Բյուրեղապակյա գիշերվա՝գիշեր|Բյուրեղապակյա գիշերվա]]՝ նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը ամբողջ Գերմանիայում հրեական ջարդերի շարքի համար<ref>{{cite web|url=http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/zwangsausweisung.html.de?page=1|title=Gedenkbuch - Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933-1945|publisher=[[Федеральный архив Германии|Bundesarchiv]]|accessdate=2013-02-04|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EPvB5Eyn?url=http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/zwangsausweisung.html.de?page=1|archivedate=2013-02-14}}</ref>:
 
Պատմաբան Ռոբերտ Տրաբան նշում է, որ դա Գերմանիայից լեհ հրեաների առաջին արտաքսումը չէր։ 1885-1886 թվականներին Պրուսիայից արտաքսվել է 45 հազար հրեա, որոնք նախկինում աշխատանքի են հրավիրվել։ Զբոնշինյան վտարումը պատմաբաններն անվանում են «նախերգանք Հոլոքոստին»<ref>{{cite web |author=Róża Romaniec|datepublished= 2013-10-31 |url=http://www.dw.com/pl/polenaktion-roku-1938-zapomniane-preludium-zag%C5%82ady/a-17190082 |title=„Polenaktion” roku 1938: Zapomniane preludium Zagłady|publisher=[[Deutsche Welle]]|accessdate=2015-07-31|lang=pl}}</ref>։
17 569

edits