«Սևագիր:Մեսխեթցի թուրքերի աքսոր»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
 
}}
 
'''Մեսխեթցի թուքերի տեղահանություն''', խորհրդային կառավարության կողմից [[Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Վրաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության]] [[Մեսխեթ]] շրջանից [[մեսխեթցի թուրքեր]]ի բռնի տեղահանումն էր [[Կենտրոնական Ասիա|Միջին Ասիա]] 1944 թվականի նոյեմբերի 14-ին: Արտաքսման ժամանակ 92,307-94,955 մեսխեթցի թուրքեր բռնի տեղահանվել են 212 գյուղերից։ Դրանք տեղավորված են եղելՆրանք անասունների վագոններում ևվագոններով հիմնականում ուղարկվել են [[Ուզբեկստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]]։ Աքսորի ընթացքում արտաքսվել են նաև այլ էթնիկ խմբեր ևս, այդ թվում՝ [[քրդեր]] և [[համշենահայեր]] (հայ մուսուլմաններ), ինչի արդյունքում տեղահանվածների ընդհանուր թիվը կազմել է մոտ 115 000 մարդ: Նրանք տեղափոխվել են հատուկ բնակավայրեր, որտեղ կատարել են հարկադիր աշխատանքներ։ Տեղահանությունը և աքսորի դաժան պայմանները 12,589-14,895 մարդու մահվան պատճառ են հանդիսացել։
 
Արտաքսումն իրականացվել է ՆԳՎ պետ [[Լավրենտի Բերիա]]յի կողմից՝ ԽՍՀՄ վարչապետ [[Իոսիֆ Ստալին]]ի հրամանով․ գործողության իրականացման համար ներգրավվել են ՆԳՎ 4000 աշխատակիցներ։ Գործողության անցկացման համար հատկացվել է 34 մլն ռուբլի։ Դա բնակչության հարկադիր վերաբնակեցման խորհրդային ծրագրի մի մասն էր, որը 1930-ական և 1950-ական թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջանում խորհրդային էթնիկ խմբերի մի քանի միլիոն ներկայացուցիչների վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել: Շուրջ 32 000 մարդ՝ հիմնականում [[հայեր]], վերաբնակեցվել են խորհրդային կառավարության կողմից Մեսխեթի մաքրված շրջաններում։
1944 թվականի հուլիսի 31-ին [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] պաշտպանության պետական կոմիտեի թիվ 6277 որոշման մեջ ասվում էր․ ''«... Վրաստանի պետական սահմանը և ԽՍՀՄ պետական սահմանը պաշտպանելու համար մենք պատրաստվում ենք վերաբնակեցնել սահմանամերձ գոտու թուրքերին, քրդերին և համշենահայերին»''{{sfnp|Bugay|1996|p=[https://books.google.com/books?id=xwp5y9NDaEwC&pg=PA137&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 137]}}։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 23-ին [[Ղազախական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ղազախական ԽՍՀ]] ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարը հայտնել էր, որ պատրաստ է ընդունել նոր տեղահանվածների՝ [[թուրքեր]]ի, [[քրդեր]]ի, [[Համշենցիներ|համշենահայերի]], որոնցից 5350 ընտանիքների կոլխոզներում և 750 ընտանիքների՝ սովխոզներում։ [[Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ուզբեկական ԽՍՀ-ն]] հայտարարել է, որ պատրաստ է ընդունել 50 հազար մարդու (նախատեսված 30 հազարի փոխարեն)։ Տեղահանվածների տեղափոխման համար պատրաստվել է 239 վագոն, մոբիլիզացվել են մարդիկ{{sfnp|Bugay|1996|p=140}}։
 
[[Մեսխեթցի թուրքեր]]ը [[Կովկաս]]ի վեց էթնիկ խմբերից մեկն էին, որոնք խորհրդային գաղտնի ոստիկանության կողմից արտաքսվել էին 1943 և 1944 թվականների ընթացքում․ մնացած հինգ խմբերից էին [[չեչեններ]]ը, [[ինգուշներ]]ը, [[բալկարցիներ]]ը, [[կարաչայներ]]ը և [[կալմիկներ]]ը{{sfnp|Wimbush|Wixman|1975|p=320}}: Մեսխեթցի թուրքերի տեղահանությունը համեմատաբար վատ է փաստագրված{{sfnp|Human Rights Watch|1991|p=51}}։ Պատմաբանների կողմից դեպի [[Կենտրոնական Ասիա|Միջին Ասիա]] աքսորի թվական է նշվում 1944 թվականի թե՛ նոյեմբերի 14-ը{{sfnp|Warikoo|Norbu|1992|p=115}}, թե՛ նոյեմբերի 15-ը{{sfnp|Wimbush|Wixman|1975|p=320}}։ Աքսորի աշխատանքներն ավարտվել են նոյեմբերի 26-ին։ Գործողության սկզբում խորհրդային զինվորներն արդեն առավոտյան ժամը 4-ին ժամանելեկել են մեսխեթցի թուրքերի տուն և չեն ասել, թե ուր են տանում նրանց{{sfnp|Swerdlow|2006|p=1834}}։ Նրանց միայն տրվել է ծանուցում, որտեղ ասվում էր․ ''«Դուք ենթակա եք արտաքսման։ Պատրաստե՛ք։ Վերցրե՛ք սնունդ երեք օրվա համար: Ունեք երկու ժամ նախապատրաստվելու համար»''։ Մեսխեթցի թուրքերին մոտակա երկաթուղային կայարան հասցնելու համար օգտագործվել են ''«Studebaker»'' բեռնատարներ{{sfnp|Bugay|1996|p=140}}։ Տեղահանության ընթացքում 16,700 ընտանիքներ{{sfnp|Hasanli|2014|p=248}}՝ 92,307{{sfnm|1a1=Hasanli|1y=2014|1p=248|2a1=Bugay|2y=1996|2p=143|3a1=Polian|3y=2004|3p=155}}-94,955{{sfnp|Buckley|Ruble|Hofmann|2008|p=204}} մեսխեթցի թուրքեր բռնի տեղահանվել են 212 գյուղերից{{sfnp|Khazanov|1995|p=200}}։ Նրանց մտցրել են անասունների համար նախատեսված վագոնների մեջ<ref name="Guram Mamulia">{{cite news|last=Brennan|first=Dan|title=Guram Mamulia|url=https://www.theguardian.com/news/2003/apr/05/guardianobituaries.usa|accessdate=22 October 2013|newspaper=The Guardian|date=5 April 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20131120212436/http://www.theguardian.com/news/2003/apr/05/guardianobituaries.usa|archive-date=2013-11-20|url-status=live|df=}}</ref> և արտաքսել արևելք՝ Կենտրոնական Ասիա։ Նոյեմբերի 17-ի ժամը 16:00-ի դրությամբ արդեն ուղարկվել էր 81 234 մարդ{{sfnp|Bugay|1996|p=[https://books.google.com/books?id=xwp5y9NDaEwC&pg=PA141&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 141]}}:
 
{{quote box|width=30%|bgcolor=cornsilk|align=left|quote=Ճանապարհորդություն իրոք սարսափելի էր։ Ես ընդամենը չորս կամ հինգ տարեկան էի, և քիչ բան եմ հիշում, բայց ցուրտ էր, և գնացքից անընդհատ դիակներ էին նետում։ ․․․ Մեզ Ուզբեկստանում թույլատրված չէր լիարժեք կրթություն ստանալ։ Մենք մեկուսացված էինք, ճնշված։|source=- Էֆրաթուն Թիֆուր, 2016 թվական<ref name="Meskhetian Turks find shelter after decades of persecution">{{cite news|publisher=Irish Times|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/meskhetian-turks-find-shelter-after-decades-of-persecution-1.2918694|date=31 December 2016|title=Meskhetian Turks find shelter after decades of persecution|accessdate=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429180153/http://www.irishtimes.com/news/world/europe/meskhetian-turks-find-shelter-after-decades-of-persecution-1.2918694|archive-date=2017-04-29|url-status=live|df=}}</ref>}}