«Վելիկիե Լուկի»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}
'''Վելիկիե Լուկի''' ({{lang-ru|Вели́кие Лу́ки}}), քաղաք (1166 թվականից) [[Ռուսաստան|Ռուսաստանի]] [[Պսկով|Պսկովի]] մարզում: «Ռազմական փառքի քաղաք»: Պսկովի մարզի հարավի խոշոր բազմապրոֆիլ առևտրաարդյունաբերական և կրթակրթական-մշակութային կենտրոն<ref>Относящийся к ''Великолукской системе расселения'' (экономического микрорайона хозяйственного тяготения). См.: Кнобельсдорф Э. В. Зона хозяйственного тяготения Великих Лук. // Доклады по географии населения. — Л.: Изд. Географ. об-ва СССР, 1965. Города Псков и Великие Луки («север — юг») — ядра-центры биполярной системы на схеме центр-периферийной структуры Псковской области (НО «Центр регионологических исследований» ПГПУ имени С. М. Кирова, Псков) [https://www.webcitation.org/query?url=http://prj-pgpu.narod.ru/photos/Logotype.png&date=2011-07-26].</ref>:
Քաղաքը մարզային ենթակայության է, որում գտնվում է Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոնը, նաև Վելիկիե Լուկին ձևավորել է ինքնակառավարման համայնքային կազմավորում Վելիկիե Լուկի քաղաքը՝ քաղաքային օկրուգ կարգավիճակով:
 
== Պատմություն ==
{{main|Վելիկիե Լուկիի պատմություն}}
Մեծ հնագույն բնակավայրը 9-12 դարերում ժամանակակից քաղաքից եղել է 30 կմ հեռավորության վրա: Առաջին անգամ հիշատակվել է 1166 թվականին Նովգորոդի տարեգիրների կողմից որպես Լուկա քաղաք՝ ԼովատիիԼովատի գետի տակ, երբ Կիևի իշխան Ռոստիսլավ I Մստիսլավիչը ժամանել էր այստեղ Նովգորոդի բոյարների հետ բանակցությունների: Վելիկիե Լուկին հիշատակվում է Նովգորոդի № 675 (12-րդ դարի 40-60 թվականներ<ref>[http://gramoty.ru/birchbark/document/show/novgorod/675/ Грамота №675]</ref>) և № 1005 (երկրորդ եռամսյակը կեսին 12-րդ դարում<ref>[http://gramoty.ru/birchbark/document/show/novgorod/1005/ Грамота №1005]</ref>) գրվածքներում<ref>[http://ria.ru/science/20100807/262578857.html Археологи нашли берестяную грамоту с первым упоминанием Чернигова], 07.08.2010</ref>:
 
1211 թվականին կառուցվել է Վելիկոլուկի ամրոցը՝ Նովգորոդի և Պսկովի մատույցների պաշտպանության համար:
 
Զինվորական ծառայությունների համար քաղաքը վաստակել է «Նովգորդի զրահի» և «Մոսկվայի նախասիրտ» կոչումը, 1406 թվականին ստացել է Վելիկիե Լուկի ասնվանումըանվանումը: 1478 թվականից քաղաքը, ինչպես ամբողջ Նովգորոդի տարածքը, ենթակա էր Մոսկվայի իշխանությանը:
 
Լիբանանյան պատերազմի ընթացքում այստեղ էր [[Իվան IV Ահեղ|Իվան ԱհեղիԱհեղն]] խաղադրույքըիր խաղադրույքն արել էր այս քաղաքի վրա: 1580 թվականին ամրոցը վերցել է Ստեֆան Բատորիայի թագավորը լեհ-լիտվական զորքերի կողմիցմիջոցով: Երեք տարի անց Յամ-Զապոլի աշխարհում քաղաքը վերադարձվել է Ռուսաստանին։ Վելիկիե Լուկին մեծապես տուժել է:
 
1727 թվականից սկսած Նովգորոդի գուբերնիայի Վելիկոլուկի նահանգի կենտրոնը:
 
18-րդ դարում քաղաքի միջով անց է կացվել Բելառուսի պետական երթուղին: 19-րդ դարի վերջին Վելիկիե Լուկիով անցնում էին փոստային տրակտներ։ 1901 թվականին քաղաքով անց է կացվումկացվել Մոսկվա - Ռժև - Ռիգա - Վինդավա երկաթուղին (Մոսկվա-Վինդավայի երկաթուղի), իսկ 1907 թվականից՝ Բոլոգոե-Պոլոցկայա երկաթուղին:
 
[[Հայրենական մեծ պատերազմ|Հայրենական Մեծ պատերազմում]] Վելիկիե Լուկին ազատագրման համար մղվող մարտերն այնքան կատաղի էին, որ քաղաքը կոչվում էր «փոքր Ստալինգրադ»: Քաղաքում ստեղծվել է թանգարան և կառուցվել է Ալեքսանդր Մատրոսովի հուշարձանը, որն իր սխրանքն է գործել Չերնուշկի գյուղի մոտ՝ Վելիկիե Լուկիից ոչ հեռու։
 
1944 թվականի օգոստոսից մինչև 1957 թվականի հոկտեմբերը եղել է ՌՍՖՍՀ Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոն: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո սկսվել է տնտեսական և ժողովրդագրական ճգնաժամը, բնակչությունը կրճատվել է գրեթե մեկ քառորդով՝ 117 հազարից մինչև 90 հազար բնակիչ (23 տոկոսով): 2008 թվականի հոկտեմբերին Վելիկիե Լուկկին շնորհվել է «Ռազմական փառքի քաղաք» կոչումը։
 
== Ստուգանաբություն ==
Քաղաքը 1166 թվականից մինչև 1406 թվականը կրել է Լուկի անունը, իսկ 1406 թվականից մինչև այժմ՝ Վելիկիե ԼուկԼուկի<ref>Упоминается за 1166 г. в [[Файл:PSRL T.03 Izd.01 1841.djvu|Новгородские летописи (I—III). ПСРЛ, Т. 3. Изд. 1-e. СПб., 1841. С. 14.]], и за 1406 г. в [[Файл:M.P Pogodin Pskovskaya Letopisj 1837.djvu|Псковская летопись. Сост. М. П. Погодин. М., 1837. С. 46.]]</ref>ի: Կան Լուկի տեղանվան ծագման մասինմի տարբերակներ՝քանի վարկածներ:
 
* Հոգնակի թվով լուկան թարգմանվում է՝ «կորություն, գետի շրջադարձ, աղեղ, կտրուկ մեանդր», «ցածրադիր և բուսական կամ անտառապատ հրվանդան»:
* Հին Ռուսաստանում «լուկ» բառը կոչվում էր նաև երկրի աղքատ հատվածը: Որոշ սլավոնական երկրներում (Ուկրաինա, Սլովակիա, Բելառուս) «Լուկա» բառն ավելի հաճախ նշանակում է «մարգագետին», օրինակ, ''«великі луки»'' թարգմանվում է ուկրաիներեն որպես «ընդարձակ մարգագետիններ», «ճահճային մարգագետին հովտում», «ցածր հարթավայր», «խոտի անտառ»:
* Քաղաքի առաջին առաջնորդներից մեկը եղել է Լուկայի Նովգորոդի ժառանգորդը, որին այստեղ էին ուղարկել Խոլմից<ref>Орлов В. В. Золотые луки на красном фоне // «Великолукская правда», 16.09.1989 г. С. 3.</ref>:
 
== Պաշտոնական սիմվոլիկա ==
{{main|Վելիկիե Լուկիի զինանշան|Վելիկիե Լուկիի դրոշ}}
Վելիկիե Լուկի զինանշանը հաստատվել է 1781 թվականի մայիսի 28-ին կայսրուհի Քեթրին II-ի կողմից և հանդիսանում է սխալ ոչ պաշտոնական զինանշան: 18-րդ դարի սկզբում (1730) հաստատվել է զինանշանը դրոշի Վելիկոլուցկիի դրագունյան գնդի զինանշան՝ «ոսկե վահան, կարմիր դաշտում ձեռք, որը դուրս է գալիս ամպերից և սրով կտրում սև օձին»:
 
== Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր ==
Վելիկիե Լուկին սահմանամերձ քաղաք է: Մինչև Բելառուսի հետ սահմանը հեռավորությունը կազմում է 80 կմ, Լատվիայի հետ՝ 150 կմ: Վելիկիե Լուկի քաղաքը տեղակայված է Պսկովից 250 կմ դեպի հարավ-արևելք, Լովատյան ցածրավայրի տարածքում՝ Լոված[[Լովատ]] գոտի ափերին (Իլմեն լճի ավազան):
{{Հարևան երկրներ|կենտրոն=Վելիկիե Լուկի<ref>{{cite web|url=http://www.lardi-trans.com/distance/|deadlink=yes|title=Расчёт расстояний между городами|publisher=Транспортная компания «КСВ 911»|accessdate=2011-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090621090700/http://www.lardi-trans.com/distance/|archivedate=2009-06-21}}</ref>|հյուսիս=[[Սանկտ Պետերբուրգ]] ~ 456 կմ|հյուսիս-արևմուտք=[[Պսկով]] ~ 261 կմ <br>{{Դրոշ|Էստոնիա}} [[Տալլին]] ~ 576 կմ|հյուսիս-արևելք=[[Վելիկի Նովգորոդ]] ~ 341 կմ|արևմուտք={{Դրոշ|Լատվիա}} [[Դաուգավպիլս]] ~ 315 կմ <br>{{Դրոշ|Լիտվա}} [[Վիլնյուս]] ~ 472 կմ|արևելք=[[Տվեր]] ~ 371 կմ <br>[[Մոսկվա]] ~ 478 կմ|հարավ={{Դրոշ|Բելառուս}} [[Վիետբսկ]] ~ 167 կմ <br>{{Դրոշ|Ուկրաինա}} [[Կիև]] ~ 761 կմ|հարավ-արևմուտք={{Դրոշ|Լեհաստան}} [[Վարշավա]] ~ 907 կմ|հարավ-արևելք=[[Սմոլենսկ]] ~ 240 կմ}}
ԼովածԼովատ գետը բաժանում է քաղաքը երկու ափի՝ Վելիկիե Լուկիի շրջանում ունենալով քսանվեց վտակ. դրանք Լազավիցա, Զոլոտովկա, Կոլոմենկա, Օզերցովսկի, Անանուն, Մուրզինկա և Սիտովկա գետերն են: Լազավիցա գետը քաղաքի հարավային մասում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Անանան առուն ծածկված են պատնեշներով՝ ձևավորելով մակերեսային, բայց լայն լճակներ ՝ ձկնաբուծարաններ: ԼովածիԼովատ գետի միջին տարեկան ջրի սպառումը կազմում է 20,2 մ³/մ, արտահոսքի միջին տարեկան մոդուլը կազմում է 6,62 լ/կմ²:
 
=== Կլիմա ===
Կլիման չափավոր մայրցամաքային է՝ երկարատև, ձնառատ ձմեռով (տաքացումներով) և, տաք և չափավոր ջերմ, հաճախ անձրևոտ ամռանովամառով: Տարվա ընթացքում գերակշռում են քամիները հարավային բաղադրիչով (Յու, ՅՈՒՎ, ՅՈՒԶ)քամիներ: Քամու միջին արագությունը տարեկան կտրվածքով տատանվում է 3,2 մ/վ-ից մինչև 5,2 մ/վ ձմռանը։ Տևողությունը վեգետացիոն ժամանակահատվածում կազմում է 4,5 ամիս: Ջեռուցման սեզոնի տևողությունը 213 օր է։ Գետի վրա սառեցման միջին տևողությունը կազմում է 100-130 օր: Լողի սեզոնի տևողությունը (ջրի ջերմաստիճանը +17 °C) գետի վրա կազմում է ամռան գրեթե բոլոր երեք ամիսները։
 
Շրջանը վերաբերում է ավելորդ խոնավացման գոտուն, քանի որ տեղումները գերազանցում են գոլորշիացմանը։ Օդի հարաբերական խոնավությունը բարձր է ամբողջ տարվա ընթացքում, հատկապես աշուն-ձմեռ ժամանակահատվածում (80-88%): Գարնանը և ամռանը նրա արժեքները նվազում են մինչև 70-75%: Գարնանային վարարումների շրջանում գետի ամեն տարի հեղեղվում է 2-3 մ շերտով, տեղ-տեղ՝ մինչև 4 մ: Քաղաքային հատվածում ճահճացած հողերի և փոքր գետի վտակների առկայությունը, գրունտային ջրերի վերելքը, հանգեցնում է գարնանային-աշնանային շրջանում սեզոնային հեղեղումների դեպքերի:
=== Էկոլոգիա ===
 
Մթնոլորտն աղտոտող նյութերի արտանետումները ստացիոնար աղբյուրներից, մեկ բնակչի հաշվով՝հաշվով 1995 թվականին՝թվականին կազմել է 79,7 կգ, 2000 թվականին՝ 33,8 կգ, 2005 թվականին՝ 30,4 կգ, 2009 թվականին՝ 16,4 կգ, 2009 թվականին ընդամենը՝ընդհանուր առմամբ՝ 1,6 հազար տոննա: Ծծմբի երկօքսիդերկօքսիդը` տարեկան միջին և առավելագույն մեկ կոնցենտրացիան ցածր է 1,0 ՍԹԿ-ից, ազոտի երկօքսիդ` տարեկան միջին 1,7 ՍԹԿ, առավելագույն մեկ անգամ 1,5 ՍԹԿ, մթնոլորտային օդի նմուշառման տեսակարար կշիռը Վելիկիե Լուկի քաղաքում ՍԹԿ-ից բարձր է 4,7%-ով:
 
«Ջրմուղկոյուղի» ՄՊ-ն աղտոտված կեղտաջրերը լցրել է ջրամբարներ (2009 թվական)՝ ընդհանուր առմամբ 8,9 մլն մ³, այդ թվում՝ առանց մաքրմա ՝ 1,6 մլն մ³<ref name="eco">Сборник «Охрана окружающей среды в России». Росстат, 2008—2010.</ref>: Ջրամատակարարման աղբյուրներից ջրի անբավարար նմուշների տոկոսը (2007 թվականին)` սանիտարաքիմիական ցուցանիշներով կազմում է՝ 87,5%, մանրէաբանական ցուցանիշներով՝ 7,7 % (ծաղկականություն > 300 աստիճան, ՔՊԿ > 60 մվ/լ ՝ Լվով գետում, ինչպես նաև ստորերկրյա ջրերում ՝ ծծմբաջրածինը՝ (H2S) 0,3 - 7,0 մգ/լ, աղի ամոնիումի (NH4) 0.8-4.0 մգ/լ, pH 7.3 - 7.9 մգ-էկվ/լ, ֆտորի, յոդի պակաս<ref>Нестерук А. В. Гигиеническая оценка и пути оптимизации централизованного питьевого водоснабжения города Великие Луки. Диссертация к. м. н. / Федеральный научный центр гигиены. — Мытищи, 2003. — 165 с.</ref>): Ջրընդունիչների վրա կատարվում է ծծմբաջրածնից ստորերկրյա ջրերի մաքրում կենսաքիմիական մեթոդով։
29 055

edits