«Ուլան Ուդե»–ի խմբագրումների տարբերություն

{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}
'''Ուլան Ուդե'''<ref name="81_8006001">{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Запрос к Базе данных показателей муниципальных образований|publisher=www.gks.ru|accessdate=2017-09-30}}</ref> (Ула́н-Удэ́, մինչև 1934 թվականը՝ '''ՎերխնեուդինսկՎերին Ուդինսկ''', {{lang-ru|Верхнеу́динск}}<ref>{{Cite web|url=http://history.ulan-ude.co/ulan-ude-eg-ru/#more-130|title=Историческая справка с сайта Администрации г. Улан-Удэ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140518012134/http://history.ulan-ude.co/ulan-ude-eg-ru/#more-130|archivedate=2014-05-18|accessdate=2014-05-17|deadlink=yes}}</ref>), քաղաք Ռուսաստանում, [[Բուրյաթիայի Հանրապետություն|Բուրյաթիայի Հանրապետության]] մայրաքաղաք: Հանրապետական նշանակության քաղաք է<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/819018210|title=ОБ АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ УСТРОЙСТВЕ РЕСПУБЛИКИ БУРЯТИЯ (с изменениями на: 07.07.2017), Закон Республики Бурятия от 10 сентября 2007 года №2433-III|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2017-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/895241489|title=О Реестре административно-территориальных единиц и населенных пунктов Республики Бурятия (с изменениями на 15 августа 2019 года), Постановление Правительства Республики Бурятия от 18 ноября 2009 года №431|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2019-12-22}}</ref>, կազմավորում է ''Ուլան Ուդե քաղաք'' քաղաքային օկրուգ։ 2020 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմում է 439 128 մարդ<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802052258|title=ОБ УСТАНОВЛЕНИИ ГРАНИЦ, ОБРАЗОВАНИИ И НАДЕЛЕНИИ СТАТУСОМ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ В РЕСПУБЛИКЕ БУРЯТИЯ (с изменениями на: 07.07.2017), Закон Республики Бурятия от 31 декабря 2004 года №985-III|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2017-09-30}}</ref><ref>[http://www.ulan-ude-eg.ru/ Устав муниципального образования «город Улан-Удэ»]</ref>:
 
Արևելյան Սիբիրի (աշխարհագրական մարզ) խոշոր մշակութային, գիտական և արդյունաբերական կենտրոն է: Վարչականորեն 2018 թվականից պատկանում է Հեռավոր-արևելյան դաշնային օկրուգին, որտեղ բնակչության թվով երրորդ քաղաքն է<ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/Radnaev.html|title=Исторические предпосылки формирования современной этнической структуры г.Улан-Удэ|publisher=Ethonet.ru|accessdate=17 April 2018|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213134516/http://www.ethnonet.ru/Radnaev.html|archivedate=February 13, 2012|df=mdy-all}}</ref>, զիջում է միայն [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոոստոկին]] և [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկին]]:
 
== Ստուգաբանություն ==
1666 թվականին հիմնադրվել է Ուդինսկ զիմովյեն՝ Սելենգ գետի Ուդա վտակի անունով{{ref+|էվենկիերենից, թարգմանաբար, «ուդա» նշանակում է «հանգիստ, հանգիստ հոսանք»|Ն}}։ 1689 թվականին Ուդինսկ զիմովյեն վերափոխվել է Ուդինսկ օստրոգի։ 1735-1773 թվականներին բնակավայրը հիշատակվում է որպես Ուդինսկ արվարձան, 1775 թվականից՝ Ուդինսկի գավառական քաղաք, 1783 թվականից՝ ՎերխնեուդինսկՎերին Ուդինսկ գավառական քաղաք։ Ըստ Ե. Մ. Պոպելովի գնահատմանի՝ քաղաքի վերնագրի ''վերխնե-'' ֆորմանտը այս դեպքում չի նշանակում «վերին հոսանքում»{{ref+|Քաղաքը գտնվում է Ուդայի գետաբերանում, այսինքն՝ հոսանքի ներքևի մասում|Ն}}, և օգտագործվել է Ուդա գետի վրա գտնվող Նիժնեուդինսկ քաղաքից տարբերելու համար, որը տեղակայված էր Տասեևայի գետի Ուդա վտակի վրա: 1934 թվականին ՎերխնեուդինսկըՎերին Ուդինսկը վերանվանվել է «Ուլան Ուդե»{{ref+|Բուն իմաստով՝ «Կարմիր Ուդա»՝ «Ուլաան» բուրյաթերեն՝ «կարմիր», «Ուդա»՝ Ուդա գետի բուրյաթական անվանումը<ref>{{sfn|Поспелов|2002|с=430-431}}</ref>։|Ն}}։
 
== Սիմվոլիկա==
{{հիմնական հոդված|Ուլան Ուդեի պատմություն}}
 
Քաղաքի պատմությունը սկսվել է 1666 թվականին, Ուդինսկի զիմովյայի կազակներից<ref name="2014CD" />, որը կառուցվել է տեղական տունգուսյան ցեղերիցցեղերից՝ յասակի հավաքման համար<ref>[http://ostrog.ucoz.ru/publ/b/buraeva_o_v/novoe_v_istorii_udinskogo_zimovja_ostroga/107-1-0-419 ''Бураева О. В.'' Новое в истории Удинского зимовья/острога.]</ref>, և գտնվում է ՈւդայիՈւդա գետի բարձր աջ ափին՝ գետաբերանինգետաբերանի մոտ<ref>История Бурятии. В 3 т. Т. II. XVII — начало XX в. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2011.</ref><ref>[http://gazetarb.ru/news/section-society/detail-391962/ На Батарейной горе стояли Обоо — Коллективный блог Газета РБ]</ref>:
 
1678 թվականից հայտնի է որպես Ուդինսկի օստրոգ:
 
1689 թվականին վերածվել է ՎերխնեուդինսկիՎերին Ուդինսկի բերդի։ 1690 թվականին օստրոգը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և Ուդինսկ անվանումը, 1735 թվականին բնակավայրը վերանվանվել է ՎերհնեուդինսկՎերին Ուդինսկ:
 
1775 թվականի ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և զինանշան՝ համաձայն «Եկատերինա II-ի քաղաքների ազատության» վկայականի համաձայն, 1783 թվականից՝ Իրկուտսկի մարզի գավառական քաղաքը: 18, 19, 20 դարերի սկզբին եղել է ՎերխնեուդինսկիՎերին Ուդինսկի վարչական, ռազմական, մշակութային, առևտրաարդյունաբերական կենտրոն:
 
1917 թվականից հետո ՎերխնեուդինսկՎերին Ուդինսկ-Անդրբայկալի նահանգի կենտրոնն է, 1920 թվականի ապրիլից մինչև հոկտեմբերը եղել է Հեռավոր Արևելյան Հանրապետության մայրաքաղաքը, 1923 թվականի մայիսի 30-ին եղել է Բուրյաթ-Մոնղոլական ՀԽՍՀ-ի մայրաքաղաքը:
 
1934 թվականի հուլիսի 27-ին ԽՍՀՄ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահության որոշմամբ վերանվանվել է Ուլան- Ուդե (բուրյաթերեն՝ Ուլաան Ուդե՝ Կարմիր Ուդա)<ref>{{книга|заглавие=История города Улан-Удэ|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/e9367296-256f-4e7c-b050-90072db741fe.pdf|ответственный=Под ред. Г.А. Айдаева и др.|место=Кемерово|издательство=Кузбассвузиздат|год=2012|страниц=160|isbn=978-5-202-01114-6}}</ref><ref>{{книга|автор=|заглавие=Улан-Удэ — сердце Российской Азии|ответственный=под ред. Г.А. Айдаева, М.Б. Бадмацыреновой, С.М. Тучкова|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/53db5ad3-5a1a-40d6-ba2a-8b725adbc5a8.pdf|место=Улан-Удэ|издательство=Экос|год=2011|страниц=208 с.|isbn=978–5-905013–07–2}}</ref><ref>[http://www.ulan-ude-eg.ru/about/history/spravka/ История города] {{Wayback|url=http://www.ulan-ude-eg.ru/about/history/spravka/|date=20141122170905}} на сайте Улан-Удэнского муниципалитета</ref><ref>[http://www.baikaltravel.ru/about/ulan-ude/verheudinsk/ От Верхнеудинска до Улан-Удэ] {{Wayback|url=http://www.baikaltravel.ru/about/ulan-ude/verheudinsk/|date=20130303083248}} на сайте республиканского агентства по туризму</ref>։
 
1957 թվականի հուլիսի 7-ից հանրապետության անվանափոխությամբ դարձել է Բուրյաթիայի ՀԽՍՀ մայրաքաղաքը ։մայրաքաղաքը։
 
1971 թվականի հոկտեմբերի 5-ին ԶաբայկալիիԱնդրբայկալի ավանը հանձնվել է Ուլան Ուդե քաղաքի Հոկտեմբերյան շրջանի վարչական ենթակայությունից Ուլան Ուդեի շրջան:
 
1992 թվականի մարտի 27-ից Ուլան Ուդեն Ռուսաստանի Դաշնության Բուրյաթիայի Հանրապետության սուբյեկտի մայրաքաղաքն է:
 
Բուրյաթիայի Հանրապետության 2010 թվականի մարտի 9-ի «Բուրյաթիայի Հանրապետությունում սահմանների հաստատման, կրթության և մունիցիպալհամայնքային կազմավորումների կարգավիճակ տալու մասին» Բուրյաթիայի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին Զարեչնի, Բազոլ, Զաբայկալսկի, Իստոկ, Սոլդատսկի, Ստեպնոյ, Տուլունժա, Մոստովոյ կայարանին կից բնակավայրերը հանվել են բնակավայրերի թվից և ընդգրկվել Ուլան Ուդե քաղաքի կազմում<ref>[http://docs.cntd.ru/document/895245464 Закон Республики Бурятия от 9 марта 2010 года № 1313-IV «О внесении изменений в Закон Республики Бурятия „Об установлении границ, образовании и наделении статусом муниципальных образований в Республике Бурятия“»]</ref>:
 
== Բնակչություն ==
 
=== Թատերական-համերգային կազմակերպություններ ===
Առաջին սիրողական ներկայացումները ՎերխնեուդինսկումՎերին Ուդինսկում սկսել են բեմադրվել 1870-ական թվականներին։ 1880-ական թվականներին Ն. Ս. Նելյուբովի շրջանի ուսումնարանի հաստիքային հսկիչը սիրողական թատրոն է ստեղծել։ Թատրոնը բեմադրել է Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր տեղը» և «Անտառը» պիեսները՝ ռուս և ֆրանսիացի հեղինակների գլուխգործոցները։պիեսները։
 
1920-ականների սկզբին Անդրբայկալի ժողովրդական համալսարանի դասախոս Վիկտոր Նիկոլաևիչ Դոբրոնավովը փորձել է ստեղծել գեղարվեստական պրոլետարական թատրոն։ Կազմակերպվել է դրամատիկական ստուդիան, որի մանկավարժներն էին Իրկուտսկի պրոֆեսիոնալ դերասաններ Դ. Դ. Լելսկին և Պ. Ն. Մարգեր-Մերեցկայան։ Մասնագիտական թատրոնը չի ստեղծվել ֆինանսավորման բացակայության պատճառով ։պատճառով։
 
1928 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Մոսկվայի շրջիկ դրամատիկական թատրոնը «Պորտֆելով մարդը» ներկայացումը տվել է Ա.Ֆայկոյին, ինչը կարելի է համարել Բուրյաթիայում մասնագիտական թատերական գործունեության սկիզբ:
=== Գրադարաններ ===
[[Պատկեր:Национальная библиотека Бурятии.JPG|thumb|Բուրյաթիա Հանրապետության ազգային գրադարան]]
1881 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ն. Ս. Նելյուբովի նախաձեռնությամբ քաղաքում սկսել է աշխատել առաջին հանրային գրադարանը։ 2005 թվականին քաղաքում աշխատել է ընդհանուր առմամբ 27 գրադարան։
 
Ներկայումս քաղաքում գործում են հետևյալ գրադարանները՝
 
=== Թանգարաններ ===
1911 թվականի փետրվարի 10-ին ՎերխնեուդինսկայայիՎերին Ուդինսկայայի քաղաքային դուման որոշել է բացել ՎերխնեուդինսկիՎերին Ուդինսկի թանգարան: Թանգարանի համար մեկ սենյակ է հատկացվել Ժողովրդական տանը։ Ցուցանմուշների հսկողությունը և նյութերի հավաքումը հանձնարարվել է քաղաքային տեխնիկ Ա. Ս. Կոտովին։ Ա. Ս. Կոտովի հեռանալուց հետո թանգարանը դադարեցրել է աշխատանքը. նոր թանգարաններ չեն ստեղծվել [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] պատճառով ։
 
1919 թվականի մայիսի 9-իօն Անդրբայլկալի ուսումնասիրման հասարակության առաջին նիստը: Հասարակության կողմից ստեղծվել է հայոց ցեղասպանության թանգարան՝ այժմ պատմության թանգարան։ Ընկերության անդամները կազմակերպել են երկրամասի տնտեսության, աշխարհագրության, պատմության և ազգագրության վերաբերյալ նյութերի հավաք և ձեռնամուխ են եղել գրադարանի և թանգարանի ձևավորմանը: 1921 թվականի հունիսին ՎերխնեուդինսկումՎերին Ուդինսկում կոոպերատիվների միավորված Անդրբայկալի միության կողմից լիազորված համագումարի ժամանակ բացվել է ցուցահանդես։ Ցուցահանդեսից հետո որոշում է կայացվել բացել Անդրբայկալի մարզային թանգարանը։
 
1920-ական թվականներին ՎերխնեուդինսկումՎերին Ուդինսկում մանկավարժական թանգարանի աշխատանքն է սկսել, որի խնդիրը մանկավարժական գիտելիքների քարոզչությունն էր։ Իր թանգարանը Ստորին Բերյոզովկայում ունեցել է 5 առանձին կուբանային հեծելազոր բրիգադ: Կարմիրբանակայինները ցուցանմուշներ են հավաքել Մոնղոլիայում և Տրոիցկոսավսկում<ref>''А. Реутов.'' Жизнь Красной Армии // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск, № 112, 17 января 1924 года, стр. 3.</ref>։
 
1933 թվականին քաղաքում ստեղծվել է հակակրոնական թանգարան Օդիգիտրիևյան տաճարի շենքում։ 1937 թվականին թանգարանը վերածվել է պատմա-հեղափոխական թանգարան: Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ թանգարանը փակ էր այցելության համար։ 1946 թվականին ընդունվել է ԲՄԱՍՍՐ նախարարների խորհրդի որոշումը՝ երկրագիտական և հակակրոնական թանգարանները երկրագիտական թանգարանում միավորելու մասին<ref>''Найдакова Г. В.'' Создание первых музеев в г. Улан-Удэ // Улан-Удэ в прошлом и настоящем. — Улан-Удэ, 1996.</ref>։
29 053

edits