«Կարմիր կիրակի»–ի խմբագրումների տարբերություն

→‎top: Սրբագրվել են բազմաթիվ սխալ տառադարձված անուններից մի քանիսը եւ կատարվել է մասնակի լեզվական խմբագրում։
(փոխարինվեց: {{reflist| → {{ծանցանկ| (4) oգտվելով ԱՎԲ)
(→‎top: Սրբագրվել են բազմաթիվ սխալ տառադարձված անուններից մի քանիսը եւ կատարվել է մասնակի լեզվական խմբագրում։)
[[Պատկեր:April24Victims.jpg|աջից|350px|մինի|1915 թվականի ապրիլի 24-ին ձերբակալված հայ մտավորականներից ոմանք՝ առաջին շարք [[Գրիգոր Զոհրապ]], [[Դանիել Վարուժան]], [[Ռուբեն Զարդարյան]], [[Արտաշես Հարությունյան]], [[Սիամանթո]]<br />երկրորդ շարք [[Ռուբեն Սևակ]], [[Տիգրան ՉոկուրջյանՉյոկուրյան]], [[Տիրան Քելեկյան]], [[Թլկատինցի]], [[Երուխան]]]]
{{Հայոց ցեղասպանություն}}
'''Հայ մտավորականների տեղահանություն''', երբեմն անվանում են '''Կարմիր կիրակի''', [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց Ցեղասպանության]] ժամանակ կազմակերպված գործողություն, որի ընթացքում [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] մայրաքաղաքի հայ համայնքի առաջնորդները, իսկ հետագայում նաև կայսրության այլ համայնքների հայտնի ներկայացուցիչները ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին երկու համակենտրոնացման վայրեր [[Անկարա]]յի մոտ, ղեկավարվելով Ներքին գործերի մինիստր [[Թալեաթ փաշա]]յի արձակած [[s:Circular on April 24, 1915|հրամանով]] 1915 թվականի ապրիլի 24-ին։
Ձերբակալումից մինչև [[Օրենք տեղահանության մասին|Տեղահանության մասին]] օրենքի ընդունումը, 1915 թվականի մայիսի 29-ը, ձերբակալվածները բանտարկված էին երկու համակենտրոնացման ճամբարներում, իսկ օրենքի ընդունումից հետո նրանք տեղահանվեցին դեպի Օսմանյան Սիրիա։
 
Ձերբակալվածներից շատերը տեղափոխվել են [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլս]]ի Կենտրոնական Բանտից Սիրտեկ ընկերությանը պատկանող համար 67 շոգեգնացքով դեպի [[Հայդարփաշա կայարան]]: Որտեղ ավելին քան տասը ժամ սպասելուց հետո նրանք ուղարկվեցին հատուկ գնացքով [[Անկարա]]յի ուղղությամբ։ Ամբողջ շարասյունը կազմում էին 220 հայեր<ref name="Nakashian">{{cite book|last1=Nakashian|first1=Avedis|last2=Rouben Mamoulian Collection (Library of Congress)|title=A Man Who Found A Country|publisher=Thomas Y. Crowell|location=New York|year=1940|oclc=382971|lccn=40007723| pages=208–278}}</ref>: Հայ վագոնի ուղեկցորդը ձեռք է բերում տեղահանվողների ցանկը և փոխանցում [[Պոլսո հայոց պատրիարքություն]]: [[Զավեն Տեր Եղիյան|Զավեն Տեր Եղիայան]]ը (այդ ժամանակ Պոլսո Հայոց Պատրիարք) անմիջապես սկսումնախաձեռնել է փորձել փրկել որքան հնարավոր է շատ տեղահանվողներին, սակայն ապարդյուն։ Միակ արտասահմանյան երկրի դեսպանը, ով փորձել է օգնել նրան այս գործում, եղել է ԱՄՆ դեսպան [[Հենրի Մորգենթաու]]ն էր{{sfn|Der Yeghiayan|2002|p=58}}: Գնացքի 20 ժամ տևած ուղևորությունից հետո, երեքշաբթի օրը կեսօրին, տեղահանվածները գնացքից իջեցվել են Սինչանկոյում (Անկարայի մոտ)։ Իբրահիմ կայարանում [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլս]]ի Կենտրոնական Բանտի պետը դասակարգելով տեղահանվողներին բաժանել է երկու խմբի։
 
Մի խումբը ուղարկվել է [[Չանկիրի]] (և Չորում, Չանկիրիի և [[Ամասիա]]յի միջև), իսկ մյուսը [[Այաս]]: Այաս ուղարկվածները տեղափոխվել են սայլերով, նրանցից համարյա բոլորը մի քանի ամիս անց սպանվել են Անկարայի մոտ գտնվող կիրճերում<ref name="Bal95">{{cite book|last1=Palak'ean|first1=Grigoris|title=Le Golgotha arménien: de Berlin à Deir-es-Zor|language=ֆրանսերեն|publisher=Le Cerle d'Écrits Caucasiens|location=La Ferté-sous-Jouarre|year=2002|volume=1|isbn=978-2-913564-08-4|oclc=163168810|pages=95–102}}</ref>: Միայն տասը (կամ 13)<ref name="Yve27" /> մարդկանց այս խմբից թույլ տրվեց վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս Այասից Կոստանդնուպոլիս{{#tag:ref|Համաձայն [[Թեոդիկ]]ի 1916-20 տարեգրքի նրանք էին՝ Տիգրան Աճեմյանը, Մկրտիչ Կարապետյանը, Հ. Ասատուրյանը, Հայկ Տիրիակյանը, Շավարշ Փանոսյանը, Գրիգոր Սյուրմեյանը, Սերվեթը, Դր. Բարսեղյանը, Բյուզանդ Բոզաջյանը և դր. Ավետիս Նակաշյանը:|group="n"}}: ՄեկՁերբակալվածների այլմեկ ձերբակալվածներիայլ 20 հոգանոց խումբ, որոնք ձերբակալվել էին ապրիլի 24-ինից ավելի ուշ հասան Չանկիրի, 1915 թվականի մայիսի 7-ին կամ 8-ին<ref name="Shamt">{{cite book|last1=Shamtanchean|first1=Mikʻayēl|others=Translated by Ishkhan Jinbashian|title=Hay mtkʻin harkě egheṛnin|trans_title=The Fatal Night. An Eyewitness Account of the Extermination of Armenian Intellectuals in 1915|publisher=H. and K. Majikian Publications|location=Studio City, California|series=Genocide library, vol. 2|year=2007|origyear=1947|isbn=978-0-9791289-9-8|oclc=326856085|lccn=94964887}}</ref>: Մոտ 150 քաղաքական բանտարկյալներ տեղավորվել էին Այասում և 150 մտավորականներ Չանկիրիում{{sfn|Kévorkian|2006|p=318}}:
 
===Ռազմական դատարան===
Ձերբակալվածներից ոմանք մայիսի 5-ին տեղափոխվեցին Այասից դեպի Դիարբեքիր ռազմական դատարանի առաջ կանգնելու համար։ Այս հայ մտավորականներն էին՝ [[Նազարեթ Տաղավարյան]]ը, [[Սարգիս Մինասյան]]ը, [[Հարություն ՃանգյուլյանՃանկուլյան|Հարություն Ճանկուլյանը]]ը, [[Գարեգին Խաժակ]]ը և [[Ռուբեն Զարդարյան]]ը: Չհասած Դիարբեքիր, Կարաչայորեն կոչված վայրում նրանք սպանվեցին պետության կողմից հովանավորվող զինված բանդայի կողմից, որը գլխավորում էին [[Չերքեզ Ահմետ]]ը և նրա սպաներ Հալիլն ու Նազիմը<ref name="c-khachig" />: Մեկ այլ բանտարկյալ, [[Ղազար Ղազարյան]]ը (Մարզպետ), ուղարկվեց Կեսարիա ռազմական դատարանի առաջ կանգնելու համար 1915 թվականի մայիսի 18-ին<ref name="Bal87">{{cite book | last1 = Palak'ean |first1 = Grigoris | title = Le Golgotha arménien : de Berlin à Deir-es-Zor | publisher = Le Cerle d'Écrits Caucasiens | location = La Ferté-sous-Jouarre | year = 2002 | volume = 1 | isbn = 978-2-913564-08-4 | oclc = 163168810 |pages = 87–94 }}</ref>: Դատարանից ազատվելուց հետո նա աշխատել է կեղծ օսմանյան փաստաթղթերով գերմանացիների համար Ամանոսի երկաթուղային թունելի կառուցման վրա։ Ապա փախուստի է դիմել Նուսայբին, որտեղ ընկնելով ձիուց մահացել է<ref name="Bal87" />:
 
Գրոհայինները, որոնք պատասխանատու էին սպանություններում դատվել և մահապատժի են ենթարկվել [[Ջեմալ փաշա]]յի կողմից Դամասկոսում 1915 թվականին, այս դեպքերը հետագայում 1916 թվականին դարձան [[Օսմանյան խորհրդարան]]ի հետաքննության առարկա։ Այս հետաքննությունը ղեկավարում էր [[Հալեպ]] քաղաքից ընտրված խորհրդարանական [[Արթին Բոշգեզենյան]]ը:
 
===Ազատ արձակումը===
Ձերբակալվածներից ոմանք ազատ են արձակվել տարբեր ազդեցիկ մարդկանց ճնշումների և միջամտությունների արդյունքում{{sfn|Der Yeghiayan|2002|p=66}}: Հինգ տեղահանվածներ Չանկիրիից ազատվել են ԱՄՆ դեսպան [[Հենրի Մորգենթաու]]ի միջամտության շնորհիվ<ref name="Yve27" />: Ընդհանուր առմամբ 12 տեղահանվածների Չանկիրիից թույլ է տրվել վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս{{#tag:ref|Համաձայն [[Թեոդիկ]]ի 1916-20 տարեգրքի:|group="n"}}: Նրանք էին՝ [[Կոմիտաս]]ը, [[Բյուզանդ Քեչյան]]ը, [[Վահրամ Թորգոմյան]]ը, [[Բարսեղ Դինանյան]]ը, [[Հայկ ՀոյասարյանՀոճասարյան|Հայկ Հոճասարյանը]]ը, [[Նշան Կալֆայան]]ը, [[Երվանդ Թոլայան]]ը, [[Արամ Գալենտերյան]]ը, [[Նոյիկ Տեր-Ստեփանյան]]ը, Վրթանես Փափազյանը (ձերբակալվել էր թատերագիր [[Վրթանես Փափազյան]]ի փոխարեն), Գառնիկ Ինջիջյանը և Հակոբ Բեյլերյանը։ Չորս Կոնյայում բանտարկվածների նույնպես թույլ է տրվել վերադառնալ{{#tag:ref|Համաձայն [[Թեոդիկ]]ի 1916-20 տարեգրքի:|group="n"}}, այս մարդիկ էին՝ ԱպիգԱբիկ Մյուբեհեջյանը, Ադամյանը, Խերբեկյանը և ՆոսրիգյանըՆոսրիկյանը<ref name="teodar16" />:
 
Մնացած տեղահանվածները մնացել էին [[Անկարայի վիլայեթ]]ի նահանգապետի պաշտպանության տակ։ Մաժար բեյը հրաժարվում էր իրականացնել [[Թալեաթ փաշա]]յի հրամանները տեղահանության վերաբերյալ<ref>{{cite news|title=The Real Turkish Heroes of 1915|url=http://www.armenianweekly.com/2013/07/29/the-real-turkish-heroes-of-1915/|newspaper=The Armenian Weekly|date=հուլիսի 29, 2013}}</ref>: Այսպիսով, 1915 թվականի հուլիսի վերջին նրաննա ազատեցինազատվեց զբաղեցրածիր պաշտոնից, և նրա տեղընրան զբաղեցրեցփոխարինեց կենտրոնական կոմիտեի անդամ Աթիֆ բեյը<ref>{{cite web|last=Kevorkian|first=Raymond|title=The Extermination of Ottoman Armenians by the Young Turk Regime (1915–1916)|url=http://www.massviolence.org/IMG/article_PDF/The-Extermination-of-Ottoman-Armenians-by-the-Young-Turk-Regime.pdf|publisher=Online Encyclopedia of Mass Violence|page=31|date=հունիսի 3, 2008}}</ref>:
 
===Փրկվածները===
[[Մուդրոսի զինադադար]]ից (30 հոկտեմբերի 1918) հետո, համակենտրոնացման ճամբարներում կենդանի մնացած հայ մտավորականները վերադարձան Կոստանդնուպոլիս, որը գտնվում էր [[Անտանտ|դաշնակից զորքերի]] [[Կոստանդնուպոլիսի օկուպացիա|վերահսկման]] տակ։ Նրանք սկսեցին կարճ բայց ինտենսիվ գրական գործունեություն, որին վերջ տվեց 1923 թվականի Թուրքիայի հաղթանակը։ Նրանցից ոմանք գրեցին հուշեր և ստեղծագործություններ տեղահանումների ընթացքում իրենց փորձի հիման վրա, օրինակ [[ԳրիգորԳրիգորիս ԲալակյանՊալաքյան|Գրիգորիս Պալաքյանը]]ը, [[Արամ Անտոնյան]]ը, [[Երվանդ Օտյան]]ը, [[Թեոդիկ]]ը և այոքայլք<ref>{{cite book|last=Odian|first=Yervant|title=Accursed years : my exile and return from Der Zor, 1914–1919|year=2009|publisher=Gomidas Institute |location=London|isbn=1-903656-84-2|page=x|url=https://books.google.am/books?id=NJYtAQAAIAAJ|editor=Krikor Beledian}}</ref>: ՄյուսՎերապրողներից կենդանիմի մնացածներըքանիսը ունեցան հոգեկան խանգարումներ,. նրանցից [[Կոմիտաս]]ը 20 տարի շարունակ անցնումանցել էրէ բուժում հոգեբուժարաններում, մինչև իր մահը 1935 թվականին<ref>{{cite news|last=Karakashian|first=Meliné|title=Did Gomidas 'Go Mad'? Writing a Book on Vartabed's Trauma|url=http://www.armenianweekly.com/2013/07/24/did-gomidas-go-mad-writing-a-book-on-vartabeds-trauma/|newspaper=Armenian Weekly|date=հուլիսի 24, 2013}}</ref>:
 
==Հիշատակի օրը==
|-
| [[Գրիգորիս Պալաքյան]]
| 1879 <br /> [[ՏոկատԹոքաթ]]
| Փրկվել է
|
| Նրան թույլ է տրվել վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս [[Թալեաթ փաշա]]յի հատուկ հեռագրով 1915 թվականի մայիսի 7-ին<ref name="doc11">{{cite web|title=Kastamonu Vilâyeti'ne|url=http://web.archive.org/web/20080227195454/http://www.devletarsivleri.gov.tr/kitap/belge/992/11.PDF|publisher=State Archives of the Republic of Turkey|language=թուրքերեն}}</ref>: Այս խմբի ութ բանտարկյալները տեղեկացվել են 1915 թվականի մայիսի 9-ին հեռանալու մասին{{sfn|Kuyumjian|2001|p=131}} և հեռացել են Չանկիրիից 1915 մայիսի 11-ին{{sfn|Kévorkian|2006|p=662}}:
|-
| Մանուկ ԲասմաճյանՊասմաճյան
|
| Փրկվել է<ref name="avak41-53" />
| Բժիշկ, հոգեբան, [[Հայ ազգային խորհուրդ (Օսմանական կայսրություն)|Հայ ազգային խորհրդի]] անդամ<ref name="avak41-53" />
| Այաս
| Ձերբակալվել է 1915 թվականի ապրիլի 24-ին, աքսորվել է 1915-ի մայիսի 3-ին։ Վերադարձել է Կոստանդնոպոլիս պատերազմից հետո<ref name="avak41-53" />: Ապրել է Հալեպում։ Հիմնել է հիվանդանոց։ Հրատարակել է իր հուշերը<ref name="c-khachig" />, մահացել է [[Հալեպ]]ում 1955 թվականին։
|-
| [[Մեծն Մուրադ|Համբարձում Բոյաջյան]] (Մեծն Մուրադ)
| Սպանվել է
|
| Ֆրանսահայ պոետԲանաստեղծ,սովորել է Փարիզում<ref name="GöçYev"/>, «ԱրենեԱրեն» (Փարիզ) պարբերականի խմբագիր, Պանթեիստականպարոքսիստական դպրոցի հիմնադիր։
 
| Չանկիրի
| Որպես Բուլղարական հպատակ վերադարձել է Բուլղարիա<ref name="teodar16" /><ref name="Bal87" />
|-
| [[ՊարունակԲարունակ Ֆերուխան]]
| 1884 <br />Կոստանդնուպոլիս<ref name="avak41-53" />
| Սպանվել է
| Փրկվել է
|
| Եկեղեցական, ավարտել է [[ԿոլումբիականԿոլումբիա համալսարան]], պատրիարք Զավենի քարտուղար<ref name="teotik" />
| Չանկիրի
| ՈւսուցանելՍովորել է ԱՄՆ-ում, վերադարձել է 1914 թվականին, ձեռնադրվել է 1914 թվականի հունիսի 16-ին Էջմիածնում։ Տեղափոխվել է Չանկիրիից ձմռանը, ապա երեք տարի ապրել է որպես փախստական։ Զինադադարից հետո վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ 1921 թվականին մեկնել է Ամերիկա<ref name="Bal95" /><ref name="teotik" />:
|-
| Մկրտիչ Կարապետյան
|
| Այաս
| Թույլ է տրվել վերադառնալ մայրաքաղաք, քանի- որ նա սխալմամբ ձերբակալվել էր նույն անունով ուսուցչի փոխարեն<ref name="teodar16" />:
|-
| Ղազարոս
|
| Չանկիրի
| Ձերբակալվել է ՄարզբեդիՄարզպետի (Ղազար Ղազարյան) փոխարեն<ref name="avak41-53" />
|-
| Ղոնչեկգյուլյան
| Վաճառական Ակնից<ref name="avak41-53" />
| Չանկիրի
| Մահացել է ՄեսկենիՄեսկենեի մոտ<ref name="Bal95" />
|-
| [[Գրիգոր Թորոսյան]] (Կիկո)<br />
| Իր ազգանունակցի բարեկամ<ref name="avak41-53" />, ազատ է արձակվել և վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս<ref name="Bal87" />:
|-
| Հայկ ԳոշգարյանԿոշկարյան
|
| Փրկվել է
|-
| Հարություն Գալֆայան
| [[ՈւշկուդարՍկյուտար]]
| Մահացել է
| Հնչակ
|-
| Նշան Գալֆայան
| 16 ապրիլ 1865 <br /> ՈւշկուդարՍկյուտար<ref name="Teo10">Թեոտիկի ''«Ամէնուն Տարեցոյցը. 1910.»'', Վ. և Հ. Դեր Ներսեսյան հրատարակչություն, Կոստանդնուպոլիս, 1910, էջ. 318</ref>
| Փրկվել է
|
| Սպանվել է Անկարայում<ref name="Bal87" />
|-
| Սարգիս ԳիլիճյանԳըլըճյան (Ս. Սրենց)
|
| Փրկվել է
|-
| [[Կոմիտաս]]
| 1869 <br /> [[ԿութաֆիաՔյոթահիա]]
| Փրկվել է
|
|
|-
| Վրթանես ՄարդիկյանՄարտիկյան
|
| Փրկվել է
|
|-
| [[Բարսեղ Շահբազ|Բարսեղ Շահպազ]]
| 1883 <br /> Կոստանդնուպոլիս
| Սպանվել է
| Սպանվել է Անկարայում<ref name="Bal87" />
|-
| Գրիգոր ՍիուրմեյանՍյուրմեյան
|
| Փրկվել է
|
| Արտավազդ ՍիուրմեյանիՍյուրմեյանի հայրը<ref name="teodar16" />
 
| Այաս
| Նույնանուն դաշնակցականի փոխարեն է աքսորվել։ Վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս<ref name="teodar16" /><ref name="Bal87" />:
|-
| [[Հրաչ|Հայկ ԹիրաքյանԹիրյաքյան (Հրաչ)]]
| 1871 <br /> [[Տրապիզոն]]
| Սպանվել է
1851

edits