«Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան»–ի խմբագրումների տարբերություն

Նոր պարբերություններ
(Նոր պարբերություններ)
| բնօրինակ անուն = {{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}
}}
'''Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան''' ({{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}, {{ԱԾ}}), թուրք քաղաքական գործիչ, [[Թուրքիայի նախագահների ցանկ|Թուրքիայի 12-րդ նախագահը]], ով պաշտոնավարում է մինչ օրս: 1994-1998 թվականներին եղել է [[Ստամբուլ|Ստամբուլի]] [[Քաղաքապետ|քաղաքապետը]], իսկ 2003-2014՝ Թուրքիայի վարչապետը: 2001-ին հիմնադրել է չափավոր պահպանողական(իսլամիստական)[[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|«Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը]] (ԱԶԿ),որն իր գլխավորությամբ 2002, 2007 և 2011 թվականների ընտրություններում հաղթանակ է տարել: 2014 թվականին [[Թուրքիայի նախագահ|նախագահի]] պաշտոնում ընտրվելուց հետո կուսակցության ղեկավարումը փոխանցել է [[Բինալի Յըլդըրըմ|Բինալի Յըլդըրըմին]]: Ավելի ուշ՝ 2017 թվականի [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|Սահմանադրական հանրաքվեից]] հետո նա կրկին ստանձնեց ԱԶԿ-ի նախագահի պաշտոնը: Լինելով իսլամիստական քաղաքական հայացքների տեր և իրեն  հռչակելով պահպանողական դեմոկրատ՝ նա իր կառավարման տարիներին առաջ է քաշել սոցիալապես պահպանողական և [[Պոպուլիզմ|պոպուլիստական]] քաղաքականություն<ref name="foxnews.com">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/|title=Turkey's Davutoglu expected to be a docile Prime Minister with Erdogan calling the shots|agency=Associated Press|publisher=Fox News|date=21 August 2014|accessdate=27 November 2014}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite book|title=From Fascism to Populism in History|last=Finchelstein|first=Federico|publisher=University of California Press|year=2019|page=152}}</ref>:
'''Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան''' ({{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}, {{ԱԾ}}), թուրք պետական և քաղաքական գործիչ։ 2014 թվականից Թուրքիայի նախագահն է: Եղել է Թուրքիայի վարչապետը 2003-2014 թվականներին: Չափավոր պահպանողական (իսլամիստական) «[[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում]]» կուսակցության նախագահ։
 
Էրդողանը 1994-ին որպես իսլամիստական բարեկեցիկ կուսակցության թեկնածու Ստամբուլի քաղաքապետ ընտրվելուց առաջ Կասիմփաշա ակումբի [[Ֆուտբոլ|ֆուտբոլիստ]] էր: Հետագայում [[Զիա Գյոքալփ|Զիա Գյոքալփի]] բանաստեղծության ասմունքի միջոցով կրոնական ատելություն սերմանելու մեղադրանքով զրկեցին պաշտոնից, արգելեցին քաղաքական գործունեությամբ զբաղվել և ենթարկեցին չորս ամիս բանտարկության<ref name="erdogan-imprisoned">{{cite journal|last=Shambayati|first=Hootan|date=May 2004|title=A Tale of Two Mayors: Courts and Politics in Iran and Turkey|journal=International Journal of Middle East Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=36|issue=2|pages=253–275|doi=10.1017/S0020743804362057|hdl=11693/24287|hdl-access=free}}</ref><ref name="Turkey's Most Eluded Prime Minister" />: Այնուհետև Էրդողանը հրաժարվեց բացահայտ իսլամիստական քաղաքականությունից՝ 2001 թ. հիմնադրելով չափավոր պահպանողական ԱԶԿ-ն, որը 2002 թ. հասավ համոզիչ հաղթանակի: Քանի որ Էրդողանին դեռ տեխնիկապես արգելված էր պաշտոնավարելը, փոխարենը ԱԶԿ համահիմնադիր [[Աբդուլա Գյուլ|Աբդուլլա Գյուլը]] դարձավ վարչապետ, իսկ ավելի ուշ չեղյալ հայտարարեց Էրդողանի պաշտոնավարման արգելքը: 2003-ին [[Սիիրթի մարզ|Սիիրթում]] կայացած լրացուցիչ ընտրություններում հաղթելուց հետո Էրդողանը վարչապետի պաշտոնում փոխարինեց Գյուլին, իսկ վերջինս դարձավ ԱԶԿ կողմից առաջադրված նախագահի թեկնածու<ref name="Kumbaracibasi2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tZLL9cg--u0C&pg=PA2|title=Turkish Politics and the Rise of the AKP: Dilemmas of Institutionalization and Leadership Strategy|author=Arda Can Kumbaracibasi|date=24 July 2009|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-87629-9|pages=1–2}}</ref>: Մինչև 2014-ին նախագահ ընտրվելը և 2018-ին վերընտրվելը, Էրդողանը ԱԶԿ-ին հասցրեց հաղթանակի եւս երկու ընտրություններում ՝ 2007-ին և 2011-ին:
 
Էրդողանի վարչապետի պաշտոնավարման առաջին տարիներին շոշափելի առաջընթաց գրանցվեց [[Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության հարց|Թուրքիայի Եվրամիությանը անդամակցելու]] բանակցություններում, 2001-ին տեղի ունեցած ֆինանսական աղետից հետո տնտեսական վերականգնման և  ենթակառուցվածքներում(ներառյալ [[Ճանապարհ|ճանապարհները]], [[Օդանավակայան|օդանավակայանները]] և արագընթաց գնացքների ցանցը) ներդրումներ կատարելու գործընթացներում: Նա նաև հաղթեց 2007 և 2010 թվականների սահմանադրական երկու հանրաքվեներում: Այնուամենայնիվ նրա կառավարությունը քննադատվեց [[Ֆեթուլլահ Գյուլեն|Ֆեթուլլահ Գյուլենի]] և Գյուլենական շարժման հետ սերտ կապեր ունենալու պատճառով(նախքան Թուրքիայի կառավարության կողմից ահաբեկչական կազմակերպություն որակվելը), որի հետ միասին ԱԶԿ-ն մեղադրվում էր Բալյոզի և Էրգենեկոնի հանցաձորձերի միջոցով աշխարհիկ չինովնիկների և ռազմական սպաների դեմ զտումներ կազմակերպելու մեջ<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/02/18/us-turkey-constitution-idUSBRE91H0C220130218|title=Erdogan's ambition weighs on hopes for new Turkish constitution|author=Nick Tattersall|date=28 February 2013|publisher=Stratejik Boyut|accessdate=9 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html|title=Growing consumption|date=24 November 2011|work=Metro Group|accessdate=28 July 2012}}</ref>: 2012-ի վերջին նրա կառավարությունը սկսեց խաղաղ բանակցություններ [[Քրդական բանվորական կուսակցություն|Քրդական բանվորական կուսակցության]] (ՔԲԿ) հետ` [[Թուրք-քրդական հակամարտություն|թուրք-քրդական հակամարտությունը]] լուծելու համար(1978 թ.-մինչ օրս): Հրադադարը խափանվեց 2015-ին՝ հանգեցնելով հակամարտության նոր սրացման: Էրդողանի արտաքին քաղաքականությունը բնութագրվեց որպես [[նեոօսմանիզմ]] և հանգեցրեց Թուրքիայի ներգրավվմանը [[Սիրիական ճգնաժամ|Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմին]]: Նրա հիմնական նպատակն էր կանխել [[Սիրիայի դեմոկրատական ուժեր|Սիրիայի դեմոկրատական ուժերի]] կողմից [[Սիրիա-թուրքական սահման|սիրիա-թուրքական սահմանին]] տարածքների գրավումը:
 
Էրդողանի կառավարման օրոք Թուրքիան ժողովրդավարական հետընթաց ապրեց, իսկ հետագա տարիներին աճեց [[Կոռուպցիա|կոռուպցիայի]] մակարդակը<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/12/08/is-there-still-hope-for-turkish-democracy/|title=Is there still hope for Turkish democracy?|last=Yildirim|first=A. Kadir|date=2016-12-08|work=Washington Post|access-date=2018-06-27|last2=Lynch|first2=Marc|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Esen|first1=Berk|last2=Gumuscu|first2=Sebnem|date=2016|title=Rising competitive authoritarianism in Turkey|url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/36632/1/Rising%20competitive%20authoritarianism%20in%20Turkey.pdf|journal=Third World Quarterly|volume=37|issue=9|pages=1581–1606|doi=10.1080/01436597.2015.1135732|hdl=11693/36632}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|title=Turkey|date=5 January 2018|publisher=Freedom House|language=en|access-date=2018-06-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/amphtml/news/theworldpost/wp/2018/06/25/erdogan|title=Turkey takes a big step toward nationalist fascism|website=washingtonpost.com|access-date=2018-06-27}}</ref>: [[Լարվածություն Թուրքիայում (2013)|2013-ի հակակառավարական ցույցերից]] հետո նրա կառավարությունը ճնշում գործադրեց [[Մամուլ|մամուլի]] և սոցիալական լրատվամիջոցների վրա՝ սահմանափակելով մուտքը այնպիսի կայքեր, ինչպիսիք են [[ՅուԹյուբ|YouTube-ը]], [[Թվիթթեր|Twitter-ը]] և [[Վիքիպեդիա|Wikipedia-ն]]<ref name="Turkey Blocks Twitter">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-blocks-access-to-twitter/2014/03/20/7bad19d2-b08c-11e3-b8b3-44b1d1cd4c1f_story.html|title=Turkey Blocks Twitter|newspaper=The Washington Post|date=21 March 2014|accessdate=27 November 2014}}</ref>: Դադարեցվեց ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները: Իսկ 2013-ին 100 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի կոռուպցիոն սկանդալը Էրդողանի մերձավոր դաշնակիցների ձերբակալման և Էրդողանին մեղադրանք առաջադրելու առիթ հանդիսացավ<ref>{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_yeni-yolsuzluk-dosyasinin-ekonomik-boyutu-100-milyar-dolar_2189530.html|title=Yeni yolsuzluk dosyasının ekonomik boyutu 100 milyar dolar|trans-title=New economic corruption files valued at $100&nbsp;billion|language=Turkish|date=27 December 2013|accessdate=3 December 2014|work=Zaman|last1=Genç|first1=Göksel|last2=Esit|first2=Elif|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217043626/http://www.zaman.com.tr/gundem_yeni-yolsuzluk-dosyasinin-ekonomik-boyutu-100-milyar-dolar_2189530.html|archivedate=17 December 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://sozcu.com.tr/2013/gundem/100-milyar-dolarlik-yolsuzluk-430737/|title=100 milyar dolarlık yolsuzluk|language=Turkish|trans-title=$100&nbsp;billion dollar corruption|work=Sözcü|date=26 December 2013|accessdate=3 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.milliyet.com.tr/yolsuzluk-operasyonunun-maliyeti-10/gundem/detay/1809059/default.htm|title=Yolsuzluk operasyonunun maliyeti 100 milyar Euro|language=Turkish|trans-title=Corruption operation costs 100&nbsp;billion euros|work=Milliyet|date=17 December 2013|accessdate=3 December 2014}}</ref>: Գյուլենի հետ հարաբերությունների վատթարացումից հետո, Էրդողանը սկսեց քաղաքական հետապնդման ենթարկել նրա դատական, բյուրոկրատական և ռազմական պաշտոնների կողմնակիցներին: 2016-ի հուլիսին տեղի ունեցած [[Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)|ռազմական հեղաշրջման ձախողված փորձը]] հանգեցրեց հետագա քաղաքական հետապնդումների և [[Արտակարգ դրություն|արտակարգ դրության]]: Կառավարությունը պնդում էր, որ հեղաշրջման առաջնորդները կապված են Գյուլենի հետ, բայց վերջինս հերքեց դրանում իր մասնակցություն ունենալը<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/12/turkey-failed-coup-attempt-161217032345594.html|title=Turkey's failed coup attempt: All you need to know|website=aljazeera.com}}</ref>:
 
Որպես Թուրքիայի [[Պառլամենտական համակարգ|խորհրդարանական կառավարման համակարգը]] նախագահական դարձնելու երկարամյա կողմնակից, Էրդողանը դաշինք կնքեց աջ ծայրահեղական «<nowiki/>[[Ազգայնական շարժման կուսակցություն|Ազգայնական շարժում]]<nowiki/>» կուսակցության('''ԱՇԿ''') հետ՝ 2017 թ. նախագահական համակարգ ստեղծելու համար. փոփոխություններն ընդունվեցին [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|սահմանադրական հանրաքվեում]]: Կառավարման նոր համակարգը պաշտոնապես ուժի մեջ մտավ 2018-ի ընտրություններից հետո, որտեղ վերընտրվեցին Էրդողանն ու նոր AKP-MHP ժողովրդական դաշինքը: Դրանից հետո նա պայքարում էր, բայց նաև մեղադրվում էր 2018-ի [[Թուրքական լիրա|թուրքական արժույթի]] և պարտքային ճգնաժամին նպաստելու մեջ, ինչը նրա ժողովրդականությանը զգալի անկում է հասցրել<ref>{{Cite web|url=https://euobserver.com/foreign/145409|title=Erdogan picks EU fight, as Turkish economy tanks|website=EUobserver|language=en|access-date=2019-08-29}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|title=As Turkish Economy Sours, Erdogan's Party Could Lose Grip on Big Cities|date=2019-01-19|work=Haaretz|access-date=2019-08-29|language=en}}</ref>, և ինչպես կարծում են մեծապես նպաստել է 2019-ի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների արդյունքներին, որտեղ իշխող կուսակցությունը վերջին 15 տարվա ընթացքում առաջին անգամ կորցրեց վերահսկողությունը [[Անկարա|Անկարայի]] և [[Ստամբուլ|Ստամբուլի]] նկատմամբ<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/06/23/europe/turkey-istanbul-mayor-election-intl/index.html|title=Istanbul election rerun won by opposition, in blow to Erdogan|website=CNN|author=Isil Sariyuce and Ivana Kottasová|access-date=2019-08-20}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/06/23/world/europe/istanbul-mayor-election-erdogan.html|title=Turkey's President Suffers Stinging Defeat in Istanbul Election Redo|last=Gall|first=Carlotta|date=2019-06-23|work=The New York Times|access-date=2019-08-20|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref>: Պարտություն կրելուց հետո Թուրքիայի կառավարությունը որոշում կայացրեց Ստամբուլում կրկին ընտրություններ անցկացնել, սակայն իշխող կուսակցությունը նորից պարտվեց,այս անգամ էլ ավելի մեծ տարբերությամբ<ref name="bbcelection" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />: Երկու անընդմեջ պարտություններըը համարվում էին էական կորուստ Էրդողանի համար, ով ժամանակին ասել էր, որ եթե իր կուսակցությունը «կորցնի Ստամբուլը, մենք կկորցնեինք Թուրքիան»<ref name="tele1.com.tr">{{Cite web|url=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/|title=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz'|date=2 April 2019|website=Tele1}}</ref>:
 
2020-ի հուլիսին Էրդողանը հրամայեց [[Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Ստամբուլ)|Սուրբ Սոֆիայի տաճարը]] դարձնել [[մզկիթ]]<ref name="iletisim">{{Cite web|url=http://wt.iletisim.gov.tr/english/haberler/detay/presidential-decree-on-the-opening-of-hagia-sophia-to-worship-promulgated-on-the-official-gazette-of-the-republic-of-turkey/|title=Presidential Decree on the opening of Hagia Sophia to worship promulgated on the Official Gazette|date=2020-07-10|work=Presidency of the Republic of Turkey: Directorate of Communications|language=English|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=2020-07-17}}</ref>: Որոշումը ոչ միատեսակ ընդունվեց՝ դատապարտվելով թուրքական ընդդիմության, [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ|ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի]], [[Եկեղեցիների Համաշխարհային Խորհուրդ|Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի]] և բազմաթիվ միջազգային առաջնորդների կողմից<ref name="BBC">{{citenews|date=11 July 2020|title=Church body wants Hagia Sophia decision reversed|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53375739|accessdate=13 July 2020|work=BBC News|language=English}}</ref><ref name="BBC2020">{{citenews|date=12 July 2020|title=Pope 'pained' by Hagia Sophia mosque decision|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53371341|accessdate=13 July 2020|work=BBC News|language=English}}</ref><ref name="AJ2020">{{citenews|date=10 July 2020|title=World reacts to Turkey reconverting Hagia Sophia into a mosque|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/world-reacts-turkey-reconverting-hagia-sophia-mosque-200710135637861.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|accessdate=10 July 2020|work=Al Jazeera|publisher=|language=English}}</ref>:
 
== Կենսագրություն ==