«Մենդոսա (պրովինցիա)»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
clean up, փոխարինվեց: եւ → և oգտվելով ԱՎԲ
չ (clean up, փոխարինվեց: եւ → և oգտվելով ԱՎԲ)
{{Տեղեկաքարտ Վարչական միավոր}}
 
'''Մենդոսա''', ({{lang-es|Mendoza}}), [[Արգենտինա]]յի [[Արգենտինայի վարչական բաժանում|23 նահանգներից]] մեկը, որը գտնվում է երկրի կենտրոնական մասի արևմուտքում՝ Կույո շրջանում։ Հարևան նահանգները (ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, սկսած հյուսիսից). Սան Խուան, [[Սան Լուիս (պրովինցիա)|Սան Լուիս]], [[Լա Պամպա (պրովինցիա)|Լա Պամպա]], և [[Նեուկեն (պրովինցիա)|Նեուկեն]]։ Արևմուտքում սահմանակից է [[Չիլի|Չիլիին]]։ին։
[[Պատկեր:Army of the Andes.jpg|thumb|240px|left|Գեներալ [[Խոսե Սան Մարտին|Խոսե դե Սան Մարտինի]] և նրա Անդյան բանակի հուշարձանը:]]
 
== Աշխարհագրություն և կլիմա ==
[[Պատկեր:Mendoza - Villavicencio - 20060107a.jpg|thumb|240px|Վիլյավալենսիո]]
Տեղանքի ռելիեֆը տատանվում է արևելքի կիսահարթավայրային հողերից մինչև 6959 [[Մետր|մ]] ([[Ակոնկագուա]] լեռը) նահանգի արևմուտքում: Մի շարք երկայնական հովիտներում, ինչպիսիք են Ուսպալյաները, առանձնացնում են [[Անդեր|Անդերը]]ը ավելի ցածր լեռներից՝ Պրեկորդիլիերներից: Դեպի արևելք գտնվում են Կույո հովիտները, որոնց միջով հոսում են Դեսագուադերո գետի վտակները, որոնցից կարևորագույններն են Մենդոսան, Թունույանը, Դյամանտեն և Աթուելը։
 
Կլիման մայրցամաքային, արևոտ և չոր է նահանգի ամբողջ տարածքում, տաք ամառային և համեմատաբար ցուրտ ձմեռային եղանակներով: [[Անապատային կլիմա|Չորային]] [[Հող|հողումհող]]՝ում՝ սակավ տեղումների և ցերեկային և գիշերային ջերմաստիճանների մեծ տարբերության պատճառով, հիմնականում աճում են [[քսերոֆիտներ]] և ծառերի որոշ տեսակներ: Տարեկան թափվում են 150-ից մինչև 350 [[մմ]] տեղումներ, որոնց թվում [[Կարկուտ|կարկուտըկարկուտ]]ը շատ սովորական երևույթ է և համարվում է տեղական խաղողագործության գերագույն խնդիրը: Պարարտ հողեր կան ''Կորդիլիերի'' [[Սառցադաշտեր|սառցադաշտերիցսառցադաշտեր]]ից ծագող բազմաթիվ գետերի [[Ջրահավաք ավազան|ավազանների]] շուրջ:
 
Լանդշաֆտը պայմանավորված է տարբեր քամիներով, հիմնականում Զոնդոյով, ինչպես նաև թեթև Պամպերոյով, ջերմ Վիենտո Նորտեով և ձմռեռային շատ հազվադեպ Սուդեստադայով՝ հարավ-արևելքում: Վերջինս հիմնականում բնորոշ է պամպաս գոտուն:<gallery widths=180pxs>
Պատկեր:Laguna de Llancanelo (panorama).jpg|Լյանկանելո ծովը Մալարգուեում
Պատկեր:Andes Mendoza.jpg|Ձյունապատ [[Անդեր|Անդերի]]ի տեսարան
Պատկեր:Potrerillos, Mendoza (2).jpg|Պոտրերիլյոս ջրամբարը Լուհան դե Կույոյում
</gallery>
 
== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Plaza españa mendoza.jpg|thumb|240px|Իսպանական հրապարակը Մենդոսայում: Նահանգում՝ մոտավորապես 1900 թվականին, բնակեցվել են մի քանի տասնյակ հազար իսպանացիներ ]]
[[Պատկեր:Dr.tomás godoy cruz.jpg|thumb|left|210px|Թոմաս Գոդոյ Կրուս, Արգենտինայի անկախության հովանավոր:]]
Հնագիտական գտածոները, որոնք վկայում են մարդկանց կողմից տարածքի բնակեցման մասին, թվագրվում են մ.թ.ա. 2000 թվականը: Աթուել գետի ավազանում մ.թ.ա. 300 տարի ապրել է մարդկանց մի խումբ, որը զբաղվում էր որսորդությամբ, [[եգիպտացորեն]]ի, [[դդում]]ի և լոբու աճեցմամբ:
 
Իսպանացիների ժամանման պահին տարածքը բնակեցրած ցեղերի թվում էին խուարպեն (ուարպեն) և պուելչեն: Առաջին իսպանացի նվաճողները ժամանել են մոտ 1550 թվականին Պերուի փոխթագավորությունից: ԱյնուհետեւԱյնուհետև չիլիացի գեներալ-հրամանատար Գարսիա դե Մենդոսան ուարպե ժողովրդին հպատակեցրել է իսպանական իշխանությանը։ 1561 թվականին սպա Պեդրո դել Կաստիլյոն հիմնադրել է Մենդոսա քաղաքը, որը կոչվել է գեներալ-հրամանատարի պատվին:
 
1771 թվականին այստեղ հիմնադրվել է Ֆուերտե դե Սան Կառլոս (Fuerte de San Carlos), 1772 թվականին՝ Ֆուերտե դե Սան Խուան Նեպոմուչենո քաղաքը (Fuerte San Juan Nepomuceno)։
Ռիո դե լա Պլատա փոխթագավորության ստեղծման հետ՝ այդ տարածքը, որտեղ հաշվվում է 30 000 բնակիչ, դարձել է ''Կույո դե Կորդոբա դել [[Տուկուման (այլ կիրառումներ)|Տուկուման]]'' ինտենդենցիայի մի մասը, սակայն 1813 թվականին, Կույո ինտենդենցիան առանձնացվել է այլ նահանգներից:
 
Հռչակավոր [[Խոսե Սան Մարտին|Խոսե դե Սան Մարտինը]] եղել է շրջանի նահանգապետը և զգալի աջակցություն է ստացել Մենդոսայի ժողովրդից, երբ 1817 թվականին ներկայացվել է Պլումերիլյոյից ժամանած [[Խոսե Սան Մարտին|Անդյան բանակի]] ղեկավարի պաշտոնում, որպեսզի [[Չիլի]]ի՝ «''Իսպանիայի ճնշումներից»'' ազատագրման արշավի ընթացքում անցնի [[Անդեր|Անդերը]]ը:
 
1861 թվականի երկրաշարժը գրեթե ավերել է Մենդոսու քաղաքը, որը հետագայում գրեթե ամբողջությամբ վերականգնվել է: 1885 թվականին գավառով երկաթուղային գծեր են ձգվել, ինչը թույլ է տվել շրջանի գինիները արագորեն տեղափոխել [[Բուենոս Այրես|Բուենոս Այրեսի]]ի նավահանգիստներ։ Մինչև 1812 թվականը նահանգը [[Կորդովա (պրովինցիա)|Կորդովա նահանգի]] մի մասն էր, 1812-1820 թվականներին այն հայտնի էր որպես Կույոյի նահանգ։
 
Մոտ 1900 թվականին՝ նահանգում գինու արդյունաբերության զարգացումից հետո, Մենդոսան սկսեց արագ զարգանալ, ներգրավելով տասնյակ հազարավոր եվրոպական ներգաղթյալների, հատկապես իսպանացիների, ֆրանսիացիների, իտալացիների, ինչպես նաև արաբների՝ Լիբանանից և Սիրիայից: 1895-1947 թվականներին նահանգի բնակչությունն ավելացել է 5 անգամ (116-ից 588 հզր. մարդ)։ 1939 թվականին հիմնադրվել է Կույոյի ազգային համալսարանը, որը երկրի ամենանշանակալից համալսարաններից մեկն է։
Մասամբ ի պատասխան նախագահ Խուան Պերոնի պոպուլիստական որոշումների, որոնցից մի քանիսը քաղաքների զարգացման և հասարակական աշխատանքների ֆինանսավորման համար իրենցից գյուղատնտեսական գործունեության բարձր հարկ էին ներկայացնում, Մենդոսի հողատերերը ստեղծել են պահպանողական Ժողովրդավարական կուսակցություն (''[[w:es:Partido Democrata (Mendoza)|Partido Democrata]]''), որը 1958 թվականին իր հետևից ամրացրել է փոխնահանգապետի պաշտոնը: Մեծացնելով իրենց ներկայությունը Օրենսդիր մարմիններում, դեմոկրատները ընդդիմացել են առաջադեմ նահանգապետ՝ նախագահ Արթուրո Ֆրոնդիսիի դաշնակից Էռնեստո Ուելչիին ([[w:es:Ernesto Ueltschi|Ernesto Ueltschi]]): 1961 թվականին՝ տիրապետելով երկու պալատների մեծամասնությանը, նրանք կարողացել են պաշտոնանկ անել Ուելչիի նահանգապետին և իրենց փոխնահանգապետի ներկայացուցիչ Ֆրանսիսկո Գաբրիելլիին ([[w:es:Francisco Gabrielli|Francisco Gabrielli]]) առաջադրել նահանգապետի պաշտոնի համար: 1963 թվականին, իր սեփական կանոններով լինելով ընտրյալ նահանգապետ, Գաբրիելլին պաշտոնից հեռացվել է 1966 թվականի հունիսին՝ նախագահ Արթուրո Իլիայի դեմ տեղի ունեցած դավադրության արդյունքում. սակայն դեռևս օգտվելով պահպանողականի լիազորություններից, նա 1970 թվականին՝ ռազմական վարչակարգի կողմից ''դե ֆակտո'' նշանակվել էր նահանգապետի պաշտոնում:
 
Ի հակադրություն պրագմատիզմի, որով տարբերվել է նրա ղեկավարությունը 1963-66 թվականներին, Գաբրիելլին սկսել է կոշտ քաղաքականություն վարել, սառեցրել է պետական աշխատավարձերը, ավելացրել արտադրական նորմերը, օգտագործել է Մենդոսայի ոստիկանությանը այլախոհությունը ճնշելու համար և միջամտել է արտաքին քաղաքականությանը՝ [[Չիլի|չիլիացիչիլի]]ացի ապստամբների հետ համագործակցությամբ, որոնք հանդես են եկել իրենց նոր [[Մարքսիզմ|մարքսիստ]] նախագահ [[Սալվադոր Ալյենդե|Սալվադոր Ալյենդեի]]ի դեմ: Այդ գործողությունները իրենց գագաթնակետին են հասել 1972 թվականի ապրիլին, երբ կատաղի բողոքի ցույցերը Գաբրիելիին ստիպել են հրաժարական տալ<ref>[http://www.lahidrademilcabezas.com.ar/Guiones.htm Guiones<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617035336/http://www.lahidrademilcabezas.com.ar/Guiones.htm |date=2008-06-17 }}</ref>։
 
1973 թվականի մարտին՝ ժողովրդավարությանը վերադառնալուց հետո, Մենդոսայի ընտրազանգվածը սկսում է համակրել ձախ թեքումով պերոնիստ Ալբերտո Մարտինես Բակային ([[w:es:Alberto Martinez Baca|Alberto Martinez Baca]])։ Արագորեն իրականացնելով անհրաժեշտ աշխատանքային և հողային բարեփոխումներ՝ Մարտինես Բական, այնուամենայնիվ, սխալ է գործում՝ միանալով Մոնտոներոս ծայրահեղ ձախ շարժման թևին, մի կազմակերպության, որի զինված ջոկատները մի շարք դաժան հանցագործություններ են կատարել՝ սկսած 1970 թվականից (և շարունակել են կատարել հետագայում)։ Նախագահ Պերոնը՝ անհանգստացած պրագմատիկությունից այս ձևով հեռանալուց, 1974 թվականի հունիսին Բաքին հեռացրել էր պաշտոնից։
1983 թվականին՝ իրար հաջորդող անհաջողություններից հետո, Մենդոսայի ընտրողներն ընտրել են կենտրոնամետ Քաղաքացիական արմատական միությանը, իսկ պոպուլիստական Խուստիսիալիստական (Պերոնիստական) կուսակցությանն ընտրել են օրենսդիրները։ Չնայած Մենդոսան այդ ժամանակից ի վեր հիմնականում բարգավաճել է, նրա գինու տնտեսությանը պատշաճ ուշադրություն չեն դարձրել, ինչն արդյունքում հանգեցրել է պետական ԳԻՈԼ (''[[w:es:Bodegas GIOL|GIOL]]'') գինու առևտրային ընկերության գրեթե լիակատար փլուզմանը, որը եղել է աշխարհում մեծությամբ երկրորդ ընկերությունը և ունեցել 6 մլրդ ԱՄՆ դոլար պարտք<ref>''Clarin''. 1 September 1983.</ref>: ԳԻՈԼԸ դադարել է գոյություն ունենալ 1991 թվականին։
 
2003 թվականին Քաղաքացիական արմատական միությունից ընտրված նահանգապետ Խուլիո Կոբոսը հատուկ ընդգծել է հասարակության մեջ անկախ տրամադրությունները՝ կուսակցության համախոհների հետ տարաձայնությունների և 2004 թվականին վերընտրված պերոնիստ նախագահ [[Նեստոր Կիրշներ|Նեստոր Կիրշների]]ի քաղաքականության աջակցության դեպքում: Ի ընդդիմություն իր նախկին կուսակցության, 2007 թվականի հոկտեմբերին՝ առաջին տիկին [[Քրիստինա Ֆեռնանդես դե Կիրշներ|Քրիստինա Ֆեռնանդես դե Կիրշների]]ի օրոք, Խուլիո Կոբոսը Հաղթանակի ճակատի կողմից առաջադրվել է որպես փոխնախագահի թեկնածու: Քրիստինա Ֆեռնանդեսն ու Կոբոսը հաղթել են առաջին փուլում և Կոբոսն այժմ Արգենտինայի փոխնախագահն է: Նահանգապետի պաշտոնում նրան փոխարինել է նախքիրշներովյան խուստիալիստ Սելսո Հակեն։ Նահանգը Արգենտինայի սենատում ներկայացված է երեք սենատորների կողմից, ներկայումս նրանք են Մարիա Պերսևալը, Էռնեստո Սանսը և Մոնիկա Տրոադելյոն: Մենդոսան ներկայացնում են 10 պատգամավորներ Ազգային կոնգրեսի ստորին պալատում։
 
2008 թվականի հուլիսի 16-ին փոխնախագահ Կոբոսը ապշեցրել է քաղաքական դիտորդներին՝ նախաձեռնելով քվեարկություն նախագահի կողմից Սենատում առաջարկվող մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման մաքսատուրքերի բարձրացման դեմ:[[Պատկեր:Cobos y kirchner.jpg|thumb|240px|Նահանգապետ Խուլիո Կոբոսը (''ձախից'') և պոնչո հագած [[Նեստոր Կիրշներ|նախագահ Նեստոր Կիրշները]] Մենդոսայում, 2004 թվական]]
 
== Տնտեսություն ==
Ամբողջ աշխարհում լինելով հայտնի իր խաղողագործությամբ (Արգենտինայի գինու արտադրանքի 1,5 մլրդ լիտրի 70%-ը)<ref>[http://www.argentinewineguide.com/resources/statistics.html Argentina Wine Guide | The Argentine Wine Industry — Key Statistics<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>՝ Մենդոսայի տնտեսությունը (Արգենտինայում մեծությամբ հինգերորդ), այնուամենայնիվ, բավական բազմազան է։ 2006 թվականին այն գնահատվել է 13,8 մլրդ ԱՄՆ դոլար, կամ 8720 ԱՄՆ դոլար մեկ շնչի հաշվով (մոտավորապես միջինում)<ref>[http://www.iader.org.ar/ I.A.D.E.R<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Գյուղատնտեսությունը, բնականաբար (թեև կազմում է ամբողջ տնտեսության ընդամենը 7%-ը)<ref name=pbg>[http://www.deie.mendoza.gov.ar/prensa/producto bruto geografico/pbg2005.pdf]</ref>, երկար ժամանակ հանդիսացել է Մենդոսի արժութային եկամտի հիմնական աղբյուրը (մեծությամբ հաջորդը զբոսաշրջությունն էր, հիմնականում՝ Չիլիից)։ Բացի խաղողից, այլ կարևոր գյուղատնտեսական մշակույթներ (հիմնականում Արգենտինայի շուկայի համար) են համարվում [[Խնձոր|խնձորըխնձոր]]ը, [[Տանձ|տանձըտանձ]]ը, [[Լոլիկ|լոլիկըլոլիկ]]ը, [[Գլուխ սոխ|սոխը]], [[Սալորենի|սալորը]], [[Ձիթենի եվրոպական|ձիթապտուղը]], [[Բալ|բալըբալ]]ը, [[Դեղձենի|դեղձը]] և [[Սերկևիլենի|սերկևիլը]]: [[Մեղվաբուծություն|Մեղվաբուծությունը]]ը, որն ունի 30 000 փեթակ, ևս մեկ աճող ոլորտ է, ինչը բարենպաստ է Մենդոսայի չոր եղանակին: Լեռնային արդյունաբերությունը Մենդոսի տնտեսության կարևոր մասն է, որը վերջին տարիներին բուռն կերպով զարգանում է, 2005 թվականին արտադրության ծավալի 22 տոկոսն է կազմում (երկրի միջին թվից գրեթե 5 անգամ ավելի)<ref name=pbg/>: Պետական [[Նավթ|նավթայիննավթ]]ային պաշարների տասնչորս տոկոսը կենտրոնացված Է Մենդոսայում, ինչպես նաև իրականացվում է կրաքարի և [[Ուրան (տարր)|ուրանի]] հանքերի լայնածավալ մշակում: Արտադրությունը երկար ժամանակ նպաստել է նահանգի բարգավաճմանը և դեռ կազմում է տնտեսության 16 %-ը<ref name=pbg/>։ Մենդոսի գլխավոր ճյուղերն են. գինու արտադրությունը, որտեղ հաշվվում է 1200 գինու գործարան և որը 2005 թվականին 1,1 միլիարդ լիտր գինի է արտադրել, պահածոյացված մրգերի արտադրությունը, մեծ նավթավերամշակման (Լուհան դե Քույոյում), [[Ցեմենտ|ցեմենտիցեմենտ]]ի գործարանները և այլն: Ավիաշինությունը ներկայացված է «Պուելչե» թեթև ինքնաթիռներ արտադրող Laviasa ընկերության գործարանով<ref>[http://laviasa.com/html/Puelche_Ficha_Caracteristicas.html PA-25-235 «Puelche II» на официальном сайте Laviasa] {{Wayback|url=http://laviasa.com/html/Puelche_Ficha_Caracteristicas.html |date=20130509012620 }} {{ref-es}}</ref>։ Մենդոսի ծառայությունների ոլորտը զարգացած և բազմազան է մի փոքր ավելի քիչ, քան երկրի միջինում: Զբոսաշրջությունը, որը վաղուց գործում է գեղատեսիլ նահանգում, 2002 թվականին՝ սկսած Արգենտինական պեսոյի արժեզրկումից, դարձել է եկամտի կարևորագույն աղբյուրներից մեկը, որը տարեկան գրավում է մոտավորապես 700000 զբոսաշրջիկ: Հիմնական տեսարժան վայրերն են Լաս Լենյաս լեռնադահուկային կենտրոնը, [[Ակոնկագուա]] լեռը, տարածաշրջանային զբոսայգիներ. Աթուել կիրճ, Պուենտե դել Ինկա, Գուայմալիեն և ուրիշներ: Արգենտինական գինու արտադրության մեջ տեղի ունեցող վերջին իրադարձությունների շնորհիվ՝ գինու զբոսաշրջությունը, նահանգում ամենուր հայտնվող՝ նրա վրա կենտրոնացած բազմաթիվ հյուրանոցներով, դարձել է շատ տարածված: Գինու գործարանները սովորաբար առաջարկում են անվճար էքսկուրսիաներ տարածքում՝ այցելության վերջում գինու համտեսմամբ: ''Ֆիեստա դե լա Վենդիմիան'' (խաղողի բերքահավաքի տոն) գրավում է բազմաթիվ զբոսաշրջիկների փետրվարի վերջին՝ մարտի սկզբին: Լեռներում՝ Չիլիի հետ սահմանին տեղակայված [[Անդյան Քրիստոս]] արձանը ընդգրկված է բազմաթիվ էքսկուրսիաների երթուղիներում:
 
<gallery>
 
== Սպորտ ==
Նահանգում կան չորս գլխավոր պրոֆեսիոնալ սպորտային ակումբներ, ավելի հայտնի իրենց [[Ֆուտբոլ|ֆուտբոլայինֆուտբոլ]]ային հավաքականներով. «Գոդոյ Կրուս», «Ինդեպենդենտե Ռիվադավիա», «Սան Մարտին» և «Հիմնասիա և Էսգրիմա»:
 
== Ծանոթագրություններ ==