«Պանթյուրքիզմ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 13 853 բայտ ,  2 ամիս առաջ
→‎top: նոր ենթավերնագիր
(→‎Թուրքիայի դերը: նոր հղման ավելացում)
(→‎top: նոր ենթավերնագիր)
1907-ից հետո թյուրքական միասնության շատ կողմնակիցներ գաղթեցին Օսմանյան կայսրություն:
 
[[Կահիրե]]ում գտնվող Türk թերթը հրատարակվել է Օսմանյան կայսրության աքսորյալների կողմից 1876 թվականի սահմանադրության դադարեցումից և լիբերալ մտավորականների հետապնդումից հետո: Առաջին հրատարակությունն էր, որ օգտագործեց էթնիկական նշանակումը որպես վերնագիր<ref name="Modernism: The Creation of Nation States">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8j-Uemo6SfoC&lpg=PA111&dq=Turkification-Islamization-Modernization&pg=PA218#v=onepage&q=yurdu&f=false|title=Modernism: The Creation of Nation States|page=218|accessdate=օգոստոսի 13, 2014}}</ref>: Յուսուֆ Աքչուրան 1904 թ.-ին անանուն հրատարակեց «Քաղաքականության երեք տեսակ»-ը (Üç tarz-ı siyaset) ՝ պանթուրքական ազգայնամոլության ամենավաղ դրսևորումը.<ref name="Modernism: The Creation of Nation States" /> Աքչուրան պնդում էր, որ օսմանցիների կողմից հովանավորվող գերխորհրդարանական միությունը անիրատեսական էր: Համաիսլամական մոդելը առավելություններ ուներ, բայց [[Մուսուլման|մահմեդական]] բնակչությունը գտնվում էր գաղութային տիրապետության տակ, որը դեմ էր միավորմանը: Նա եզրակացրեց, որ էթնիկ թուրք ժողովուրդը կպահանջի ազգային ինքնության զարգացում; պանթուրքական կայսրությունը կհեռանա Բալկաններից և Արևելյան Եվրոպայից դեպի Կենտրոնական Ասիա: «Քաղաքականության երեք տեսակ» առաջին հրատարակությունը բացասական արձագանք ունեցավ, բայց այն ավելի ազդեցիկ դարձավ 1911 թվականին [[Ստամբուլ]]ում իր երրորդ հրապարակմամբ: Օսմանյան կայսրությունը զիջել էր իր աֆրիկյան տարածքը [[Իտալիա]]յին և շուտով կկորցներ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանները]], իսկ պանթուրքական ազգայնականությունը դարձավ առավել իրագործելի (և հանրաճանաչ) քաղաքական ռազմավարություն:
 
1908-ին Օսմանյան Թուրքիայում իշխանության եկավ Միություն և առաջընթաց կուսակցությունը, և կայսրությունն ընդունեց ազգայնական գաղափարախոսություն: Սա հակադրվում է 16-րդ դարում իր հիմնականում մահմեդական գաղափարախոսությանը, է , երբ սուլթանը իր մուսուլմանական հողերի խալիֆն էր: Պանթուրքիզմին հարող առաջնորդները փախան Ռուսաստանից Ստամբուլ, որտեղ առաջացավ ուժեղ պանթուրքական շարժում. թուրքական պանթուրքական շարժումը վերածվեց խալիֆայության ազգայնական, էթնիկ ուղղվածությամբ պետության փոխարինման: Օսմանյան կայսրության անկումից հետո իր բազմամշակութային և բազմազգ բնակչությամբ, երիտթուրքերի ազգայնամոլության ազդեցության տակ, ոմանք փորձեցին կայսրությունը փոխարինել թուրքական հանրապետության: Այնպիսի առաջնորդներ, ինչպիսիք են [[Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը]], խոստովանեցին, որ նման նպատակը անհնար է ՝ պանթուրքական իդեալիզմը փոխարինելով ազգայնականությամբ, որը միտված էր անատոլիական կորիզը պահպանելուն:
 
Որոշ լեզվական համայնքներ անցել են լատինական այբուբենի, բայց պաշտոնական թուրքմենական, ուզբեկական և ադրբեջանական լատինական այբուբեններն այնքան էլ համատեղելի չեն թուրքական այբուբենի հետ, ինչպես Թուրքիան հույս ուներ այն բանից հետո, երբ Պանթուրքական այբուբենը 35 տառերով համաձայնեցված էր դեռ 1990-ականների սկզբին, մինչև Խորհրդային Միության կազմալուծումը: Ղազախական այբուբենը արդեն պարունակում է լատիներեն, իսկ Ղազախստանը նախատեսում է ամբողջովին վերածել լատինական այբուբենի մինչև 2025 թվականը: [[Ղրղզստան]]ը լրջորեն չի մտածել լատիներեն գրերի ընդունման մասին, բայց գաղափարը դուր է եկել որոշ քաղաքական գործիչների երկրի անկախության սկզբնական տարիներին.  գոյություն ունեն հռոմեական ղրղզական այբուբեններ:
 
== Քննադատություն ==
Պանթուրքիզմը հաճախ ընկալվում է որպես թուրքական կայսերական ամբիցիաների նոր ձև: Ոմանք համարում են երիտթուրքական առաջնորդներին որպես [[Ռասիզմ|ռասիստ]] և շովինիստական, ովքեր տեսնում էին պանթուրքական գաղափարախոսությունը որպես Օսմանյան կայսրության հեղինակության վերադարձ<ref>Jacob M. Landau. Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation. India University Press, 1995. 2nd Edition. pg 45: "Pan-Turkism's historic chance arrived shortly before and during First World War, when it was adopted a guiding principle of state policy by an influential group among the Young Turks"</ref><ref>Robert F. Melson, "The Armenian Genocide" in Kevin Reilly (Editor), Stephen Kaufman (Editor), Angela Bodino (Editor) "Racism: A Global Reader (Sources and Studies in World History)", M.E. Sharpe (January 2003). pg 278: "Concluding that their liberal experiment had been a failure, CUP leaders turned to Pan-Turkism, a xenophobic and chauvinistic brand of nationalism that sought to create a new empire based on Islam and Turkish ethnicity ... It was in this context of revolutionary and ideological transformation and war that the fateful decision to destroy the Armenians was taken."</ref>:
 
=== Կապը ցեղասպանության հետ ===
Ոմանք կարծում են, որ պանթուրքիզմը առաջնորդում էր էթնիկ զտումները, ինչպիսիք են [[Հայոց ցեղասպանություն|հայկական]], [[Հույների ցեղասպանություն|հունական]] և [[Ասորիների ցեղասպանություն|ասորական]] ցեղասպանությունները: [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին]] Հայոց ցեղասպանության գործակալները պաշտպանում էին պանթուրքիզմը,<ref>The International Association of Genocide Scholars, Affirmation, Armenian Genocide, "That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11–3, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters".</ref>{{citation needed|date=December 2019}} և Էնվեր փաշան էր առանցքային դերակատարը Օսմանյան կայսրությունից ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին հեռացնելու  `նոր պանթուրքական պետություն կառուցելու գործում<ref>[http://www.armenian-genocide.org/young_turks.html Young Turks and the Armenian Genocide], Armenian National Institute</ref><ref>Robert Melson, [[Leo Kuper]], "Revolution and genocide: on the origins of the Armenian genocide and the Holocaust", University of Chicago Press, 1996. pg 139: "It was in this context of exclusion and war that CUP made a decision to destroy the Armenians as a viable national community in Turkey and the pan-Turkic empire. Thus a revolutionary transformation of ideology and identity for the majority had dangerous implications for the minority. As will be discussed in Chapter 5, the Turkish nationalists revolution, as initiated by the Young Turks, set the stage for the Genocide of Armenians during the Great war"</ref>{{citation needed|date=December 2019}}:
 
==== Թյուրքական ազգայնականություն ====
Որոշ թյուրքական ազգայնականներ կարծում են, որ [[Էտրուսկներ|էտրուսկները]] թուրքական ծագում ունեին<ref>Lynn Meskell, "Archaeology Under Fire: Nationalism, Politics and Heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East", Routledge, 1998.</ref><ref name="peoples.ru">{{cite web|url=http://www.peoples.ru/state/king/turkey/ataturk/history.html|title=Мустафа (Кемаль) Ататюрк Мустафа Ататюрк|publisher=|accessdate=2 April 2016}}</ref>: Քայրաթ Զաքիրյանովը [[Ճապոնացիներ|ճապոնական]] և [[Ղազախներ|ղազախական]] [[Գենոֆոնդ|գենոֆոնդը]] նույնական է համարում<ref name="zak">[http://zonakz.net/articles/25509?mode=default К.Закирьянов. Я вполне допускаю мысль, что в жилах Обамы течет тюркская кровь] (Russian)</ref>:Թյուրքական ազգայնական գրողները ենթադրում են, որ [[Եվրակենտրոնություն|եվրակենտրոն]] քրիստոնեական վարչակարգերը կեղծել և բաժանել են թյուրքական պատմությունը, իսկ թյուրքական ժողովուրդները, արդարադատորեն, պետք է վերադառնան թյուրքական տարածքներ<ref name="Galiev">{{cite web|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1374917100|title=Доктор истнаук А.Галиев: Покажите мне паспорт Чингисхана, где написано, что он казах. Тогда я вам поверю... - ЦентрАзия|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324001733/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1374917100|archive-date=2016-03-24|accessdate=2 April 2016|url-status=dead}}</ref>: Արևի լեզուների կեղծ  տեսությունը, ըստ որի բոլոր մարդկային լեզուները պրոտաթուրքական լեզվի սերունդ են, մշակվել է 1930-ական թվականներին Թուրքիայի նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից: 2012 թվականին ղրղզական կայքը մեղադրում էր ղազախներին և ուզբեկներին ղրղզական պատմությունը յուրացնելու մեջ<ref>{{cite web|url=http://www.gezitter.org/society/11995_kazahi__interesuyutsya_nashey_istoriey/|title=Казахи интересуются нашей историей|publisher=|accessdate=2 April 2016}}</ref>:
 
==== Հայոց պատմություն ====
Քլիվե Ֆոսը, [[Մասաչուսեթս]] նահանգի [[Բոստոն]] քաղաքի համալսարանի հնագույն պատմության [[Պրոֆեսոր|պրոֆեսորը]], հնագիտական մեծ աշխատանք է կատարել Թուրքիայում, և հնագույն հայկական մետաղադրամների մասնագետ է: Ֆոսը իր «Թուրքիայի հայացքները հայոց պատմությանը. Անհայտացող ազգ» հոդվածում գրում է, որ Թուրքիայի կառավարությունը «համակարգված կերպով փոխում է գյուղերի անունները ՝ նրանց ավելի թուրք դարձնելու համար: Ցանկացած անուն, որը չունի թուրքերեն իմաստ, կամ էլ կարծես թե թուրքերեն չէ, անկախ դրա ծագումից, փոխարինվում է Անկարայի բյուրոյի կողմից նշանակված բանական անունով ՝ առանց հարգելու տեղական պայմանները կամ ավանդույթները »<ref name="FossVan">Clive Foss, “The Turkish View of Armenian History: A Vanishing Nation,” in ''The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics'', ed. by Richard G. Hovannisian (New York: St. Martins Press, 1992), p. 268.</ref>: Ըստ Ֆոսի, Թուրքիայի կառավարությունը «ներկայացրեց [<nowiki/>[[Հայաստան|Հայաստանը]]] երկիմաստորեն, առանց [իր] շինարար կառուցողների հստակ նույնականացման, կամ որպես թուրքական ճարտարապետության գերակայության ազդեցության օրինակներ: Այս ամենի մեջ ակնհայտ է հստակ գիծ. Հայկական ներկայությունը հնարավորինս արագ պետք է մոռացության մատնել »:<ref name="FossVan" /> Ֆոսը քննադատաբար նշում է, որ 1982 թ-ին ՝ «Պատմության լույսի ներքո գտնվող հայկական թղթապանակ»-ում, Ջեմալ Անադոլը գրում է, որ իրանցի [[Սկյութներ|սկյութներն]] ու [[Պարթևներ|պարթևները]] թուրքեր են: Ըստ «հանճարեղ» Անադոլի հայերը ողջունեցին թուրքերին տարածաշրջան. [[Հայերեն|նրանց լեզուն]] առանց արմատների է, և [[Հայերենի այբուբեն|այբուբենը]]   հին թյուրքական այբուբենից 11 նիշ փոխառած խառնուրդ է: Ֆոսն այս տեսակետը անվանում է պատմական ռևիզիոնիզմ. «Պատմությունը դիտարկվել է որպես օգտակար ծառայություն մատուցող մի բան,որը ապացուցում կամ սատարում է տեսակետ, և այդ պատճառով այն դիտարկվում է որպես այնպիսի ճկուն բան, որը կարող է շահագործվել <ref name="FossVan" />: Նա եզրափակում է. «Այն գաղափարը, որը կարծես թե լավ հաստատված է Թուրքիայում, որ հայերը թափառող ցեղախումբ էին, որոնք երբևէ չունեին իրենց սեփական պետությունը, իհարկե, ամբողջովին անհիմն է:Հաճախակի արտահայտվող տեսակետի  տրամաբանական հետևանքն այն է, որ հայերը Թուրքիայում տեղ չունեն, և երբեք էլ չեն ունեցել: Արդյունքը նույնը կլիներ, եթե նախ տեսակետ արտահայտվեր, և հետո գրվեր պատվիրված  պատմությունը : Ինչ որ իմաստով, նման բան կարծես թե տեղի է ունեցել, քանի որ թուրքերի մեծամասնությունը, որոնք մեծացել են հանրապետության օրոք, կրթված էին հավատալու պատմության բոլոր մասերում թուրքերի գերակա առաջնահերթությանը և անտեսել ամբողջ հայերին . հայերը հստակորեն միտված էին մոռացության »<ref name="FossVan" />:
 
[[Արևմտյան Ադրբեջան (քաղաքական հասկացություն)|Արևմտյան Ադրբեջանը]] տերմին է, որն օգտագործվում է Ադրբեջանում ՝ Հայաստանը վերագրելու համար: Համաձայն ամբողջական Ադրբեջանի տեսության ՝ ժամանակակից Հայաստանը և [[Արցախի Հանրապետություն|Լեռնային Ղարաբաղը]] ժամանակին բնակեցված էին [[Ադրբեջանցիներ|ադրբեջանցիների]] կողմից<ref>{{cite news|title=Present-day Armenia located in ancient Azerbaijani lands - Ilham Aliyev|agency=News.Az|date=October 16, 2010|url=http://www.news.az/articles/24723|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721150915/http://www.news.az/articles/24723|archivedate=July 21, 2015}}</ref>: Այդ պնդումները հիմնված են այն համոզմունքի վրա, որ ներկայիս Հայաստանը ղեկավարում էին թյուրքական ցեղերը և պետությունները ՝ սկսած ուշ միջնադարից մինչև [[Թուրքմենչայի պայմանագիր]], որը ստորագրվել է [[Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)|ռուս-պարսկական պատերազմից]] հետո, 1826-1828 թվականներին: Հայեցակարգը պատժամիջոցների է ենթարկվել Ադրբեջանի կառավարության և երկրի ներկայիս նախագահ [[Իլհամ Ալիև|Իլհամ Ալիևի]] կողմից, ով ասել է, որ Հայաստանը հին թյուրքական, ադրբեջանական հողի մաս է: Թուրք և ադրբեջանցի պատմաբաններն ասում են, որ [[Կովկաս|Կովկասում]] և [[Անատոլիա|Անատոլիայում]] հայերը քոչվոր են, ոչ բնիկ<ref>[[Tofig Kocharli]] "Armenian Deception"</ref><ref>Ohannes Geukjian "Ethnicity, Nationalism and Conflict in the South Caucasus: Nagorno-Karabakh and the Legacy of Soviet Nationalities Policy"</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cilicia.com/History.htm|title=Nagorno Karabakh: History|publisher=|accessdate=2 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.day.az/society/375134.html|title=Рауф Гусейн-заде: "Мы показали, что армяне на Кавказе - некоренные жители"|date=27 December 2012|work=Day.Az|accessdate=2 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://azerinfo.eu/en/27-how-hays-became-armenians.html|title=Professor Firidun Agasyoglu Jalilov "How Hays became Armenians"|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215061112/http://azerinfo.eu/en/27-how-hays-became-armenians.html|archive-date=2015-02-15|access-date=2014-11-11|url-status=dead}}</ref>:
 
 
== Ծանոթագրություններ ==