«Երկիր»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ
չ (մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ)
{{Այլ կիրառումներ|Երկիր (այլ կիրառումներ)}}
 
[[Պատկեր:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|մինի|Երկիր մոլորակը]]
[[Պատկեր:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|մինի|Երկիր մոլորակը]]<p><b>Երկիր</b> ''(Նաև Տեռա, [[Լատիներեն|լատ]]․ Terra - երկիր բառից), ''[[Արեգակնային համակարգ|Արեգակնային համակարգի]] մոլորակ, ըստ [[Արեգակ|Արեգակից]] ունեցած հեռավորության երրորդն է, ըստ մեծության՝ հինգերորդը։ [[Արեգակ|Արեգակից]] ունեցած հեռավորությունը կազմում է 149,8 միլիոն կմ, [[Տրամագիծ|տրամագիծը]] 12.700 կմ։ Երկիր մոլորակն առաջացել է մոտավորապես 4,6 միլիարդ տարի առաջ<ref name="USGS1997">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|date=1997|publisher=U.S. Geological Survey|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archivedate=23 December 2005|accessdate=10 January 2006|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite journal|last=Dalrymple|first=G. Brent|date=2001|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Special Publications, Geological Society of London|volume=190|issue=1|pages=205–221|bibcode=2001GSLSP.190..205D|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14}}</ref><ref>{{cite journal|author=Manhesa, Gérard|author2=Allègre, Claude J.|author3=Dupréa, Bernard|author4=Hamelin, Bruno|last-author-amp=yes|date=1980|title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=47|issue=3|pages=370–382|bibcode=1980E&PSL..47..370M|doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2}}</ref>։ Երկրի բնական արբանյակ [[Լուսին|Լուսինը]] երկրագնդի շուրջը պտտվում է [[Էլիպս|էլիպսային]] [[Ուղեծիր|ուղեծրով]], երկրից 384400 կմ միջին հեռավորության վրա։</p>Երկիր մոլորակը մարդկության և միլիոնավոր այլ կենդանատեսակների և բուսատեսակների հայրենիքն է։ Մինչև հիմա [[Մարդ|մարդկությանը]] հայտնի միակ [[Տիեզերք|տիեզերական]] մարմինն է, որի վրա բնակվում են [[Կենդանի օրգանիզմ|կենդանի օրգանիզմներ]]։ Երկիր մոլորակը երբեմն կոչում են նաև ''կապույտ մոլորակ''։
 
[[Պատկեր:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|մինի|'''Երկիր մոլորակը]]<p><b>Երկիր</b>''' ''(Նաև Տեռա, [[Լատիներեն|լատ]]․ Terra - երկիր բառից), ''[[Արեգակնային համակարգ|Արեգակնային համակարգի]]ի մոլորակ, ըստ [[Արեգակ|Արեգակից]]ից ունեցած հեռավորության երրորդն է, ըստ մեծության՝ հինգերորդը։ [[Արեգակ|Արեգակից]]ից ունեցած հեռավորությունը կազմում է 149,8 միլիոն կմ, [[Տրամագիծ|տրամագիծըտրամագիծ]]ը 12.700 կմ։ Երկիր մոլորակն առաջացել է մոտավորապես 4,6 միլիարդ տարի առաջ<ref name="USGS1997">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|date=1997|publisher=U.S. Geological Survey|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archivedate=դեկտեմբերի 23 December, 2005|accessdate=10հունվարի January10, 2006|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite journal|last=Dalrymple|first=G. Brent|date=2001|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Special Publications, Geological Society of London|volume=190|issue=1|pages=205–221|bibcode=2001GSLSP.190..205D|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14}}</ref><ref>{{cite journal|author=Manhesa, Gérard|author2=Allègre, Claude J.|author3=Dupréa, Bernard|author4=Hamelin, Bruno|last-author-amp=yes|date=1980|title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=47|issue=3|pages=370–382|bibcode=1980E&PSL..47..370M|doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2}}</ref>։ Երկրի բնական արբանյակ [[Լուսին|Լուսինը]]ը երկրագնդի շուրջը պտտվում է [[Էլիպս|էլիպսայինէլիպս]]ային [[Ուղեծիր|ուղեծրով]], երկրից 384400 կմ միջին հեռավորության վրա։</p>Երկիր մոլորակը մարդկության և միլիոնավոր այլ կենդանատեսակների և բուսատեսակների հայրենիքն է։ Մինչև հիմա [[Մարդ|մարդկությանը]] հայտնի միակ [[Տիեզերք|տիեզերական]] մարմինն է, որի վրա բնակվում են [[Կենդանի օրգանիզմ|կենդանի օրգանիզմներ]]։ Երկիր մոլորակը երբեմն կոչում են նաև ''կապույտ մոլորակ''։
 
Երկիր մոլորակը մարդկության և միլիոնավոր այլ կենդանատեսակների և բուսատեսակների հայրենիքն է։ Մինչև հիմա [[մարդ]]կությանը հայտնի միակ [[Տիեզերք|տիեզերական]] մարմինն է, որի վրա բնակվում են [[կենդանի օրգանիզմ]]ներ։ Երկիր մոլորակը երբեմն կոչում են նաև ''կապույտ մոլորակ''։
 
== Երկրի կառուցվածք ==
Երկիր մոլորակը ձևավորվել է մոտավորապես 4.54 [[միլիարդ]] տարի առաջ, իսկ կյանքն առաջացել է նրա առաջին միլիարդ տարիների ընթացքում։ Երկրի [[Կենսոլորտ|կենսոլորտնկենսոլորտ]]ն այնուհետև նշանակալիորեն փոփոխության ենթարկեց նրա [[Մթնոլորտ|մթնոլորտայինմթնոլորտ]]ային և այլ հիմնական ֆիզիկական կառուցվածքները։
 
Երկիրը՝ ընդարձակ [[Արեգակնային համակարգ|Արեգակնային համակարգի]]ի փոքր [[Մոլորակ|մոլորակներիցմոլորակ]]ներից մեկը, մի շարք առումներով եզակի է։ Նրա վրա կյանք կա, ջուր կա, իսկ մակերևույթը մշտապես նորանում է։
 
[[Երկրագունդ|Երկրագունդն]]ն, ըստ ներքին կառուցվածքի, բաժանվում է երեք հիմնական մասի։ Կենտրոնում [[Միջուկ|միջուկնմիջուկ]]ն է, նրանից վերև՝ միջնապատյանը, ապա՝ [[Երկրակեղև|երկրակեղևըերկրակեղև]]։ը։ [[Երկրակեղև|Երկրակեղևը]]ը և միջնապատյանի վերին մասը միասին կազմում են [[Քարոլորտ|քարոլորտըքարոլորտ]]։ը։ [[Միջուկ|Միջուկի]]ի կենտրոնում [[Ջերմաստիճան|ջերմաստիճանըջերմաստիճան]]ը հասնում է մինչև 6000 [[Ցելսուս|ցելսուսիցելսուս]]։ի։ [[Միջուկ|Միջուկում]]ում նյութերը հրահեղուկ վիճակում են։ Ենթադրվում է, որ այն կազմված է հիմնականում [[Երկաթ|երկաթիցերկաթ]]ից և [[Նիկել|նիկելիցնիկել]]։ից։
 
Միջնապատյանը տարածվում է մինչև 2900 կմ խորությունը։ Միջնապատյանի խորքերում [[Ջերմաստիճան|ջերմաստիճանըջերմաստիճան]]ը հասնում է մինչև 2900 աստիճան ցելսուսի։ Թեև միջնապատյանի [[Ջերմաստիճան|ջերմաստիճանըջերմաստիճան]]ը բավականին բարձր է, սակայն բարձր [[Ճնշում|ճնշման]] պատճառով այն հիմնականում պինդ վիճակում է։ Վերին մասում փափկավուն շերտն է, որտեղ նյութերը կիսահալ, հրահեղուկ վիճակում են։
 
Երկրի ամենակարծր շերտը [[Երկրակեղև|երկրակեղևներկրակեղև]]ն է։ [[Երկրակեղև|Երկրակեղևի]]ի հաստությունը տատանվում է 5-80 կմ-ի սահմաններում։ Այն կազմված է բազմազան [[Ապար|ապարներիցապար]]ներից, որոնք իրարից տարբերվում են կարծրությամբ, գույնով, հալման ջերմաստիճանով և այլ հատկություններով։ Ապարներ են, օրինակ՝ տուֆը, բազալտը, խճաքարը, քարաղը, կավը, ավազը, տորֆը, կավիճը, կրաքարը, քարածուխը և այլն։
 
Ապարներն ըստ ծագման կարող են լինել հրային (մագմային), նստվածքային և փոխակերպային (ձևափոխված)։ Հրային ապարներն առաջացնում են հրաբխի ժամանակ արտահոսող լավայից, երբ այն սառչում ու կարծրանում է։ Հրային ապարներ են, օրինակ՝ գրանիտը, տուֆը, բազալտը, պեմզան, օբսիդիանը։
Փոխակերպային ապարներն առաջանում են երկրագնդի խոր շերտերում բարձր ջերմաստիճանի ու մեծ ճնշման պայմաններում նստվածքային կամ հրային ապարների փոխակերպումից։ Օրինակ՝ կրաքարը կարող է վերածվել մարմարի, ավազը՝ ավազաքարի։
 
Մոլորակը շրջապատված է [[Մագնիսականմագնիսական դաշտ|մագնիսական դաշտով]]ով, որը ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է և Երկրի մակերևույթը պաշտպանում [[Արեգակ|Արեգակի]]՝ի՝ կյանքի համար կործանարար հզոր ճառագայթումից։ [[Սիլիցիում|Սիլիկատային]] ապարներից կազմված երկրակեղևը պատված է ջրի թաղանթով և մթնոլորտային գազերով. վերջիններս գրեթե ամբողջովին նախկին [[Հրաբուխ|հրաբխային]] ժայթքումների արգասիքն են։ Երկրակեղևը կազմված է հատվածներից՝ սալերից, որոնք դանդաղ շարժվում են միմյանց նկատմամբ։ Միլիոնավոր տարիների ընթացքում այդ շարժումների և սալերի փոխազդեցություների արդյունքում ձևավորվել են մայրցամաքները։
 
== Երկրագնդի տեսքը արբանյակից ==
[[Պատկեր:AS11-44-6552_crop.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:AS11-44-6552_crop.png|մինի|225x225փքս]]
Երկիրը ճշգրիտ գնդաձև չէ։ Այն բևեռներում սեղմված է, իսկ հասարակածի մասում՝ ուռած այնպես, որ նրա [[Շառավիղ|շառավիղըշառավիղ]]ը [[Բևեռ|բևեռներումբևեռ]]ներում 43 կմ-ով փոքր է հասարակածային շառավղից։ Հին [[Հունաստան|հույն]] փիլիսոփա [[Պյութագորաս|Պյութագորասը]]ը (մ.թ.ա. մոտ 570 - 500) կարծում էր, որ Երկիրը գնդաձև է։ Նա այդ գաղափարը հղացավ՝ դիտելով նավերի հայտնվելը հորիզոնում, նկատեց, որ սկզբից երևում են միայն նավի կայմերը, իսկ նավախելը երևում է, երբ նավն ավելի է մոտենում։
 
== Երկրի ընդերք ==
[[Երկրակեղև|Երկրակեղևը]]ը Երկրի ընդհանուր չափերի համեմատ ավելի բարակ է, քան այստեղ պատկերված գիծը՝ նկարի մասշտաբում։ Երկրակեղևի հաստությունն օվկիանոսների տակ մոտավորապես 5 կմ է, իսկ մայրցամաքների տակ՝ մոտ 35 կմ։ Կեղևի տակ գտնվող մանթիայի հաստությունը մոտավորապես 3000 կմ է։ Մետաղական միջուկն ունի արտաքին՝ հեղուկ, և ներքին՝ պինդ մասեր։ Միջուկում ճնշումը գրեթե միլիոն անգամ գերազանցում է մթնոլորտային ճնշմանը, իսկ ջերմաստիճանը 4500&nbsp;°C է։ Լաբորատորիայում այսպիսի պայմաններ անհնար է վերարտադրել, հետևաբար Երկրի միջուկը կազմող մետաղի վիճակի մասին տեղեկությունները հիմնված են սոսկ ենթադրությունների վրա։
 
== Մագնիսական դաշտ ==