«Շիա իսլամ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 1001 բայտ ,  2 ամիս առաջ
չ
մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ
չ (մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ)
[[File:Իսլամի տարածվածության քարտեզ.png|500px|thumb|right]]
[[File:Islam by country.svg|alt=|thumb|500x500px]]
'''Շիա''' ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|iː|ə}}; {{lang-ar|شيعة}} ''Shīʿah'', from ''Shīʿatu ʿAlī'', «Ալիի համախոհներ»), իսլամի ճյուղ, որի համաձայն [[Մուհամմադ|Մուհամմադ մարգարեն]] Ղադիր Խումում տեղի ունեցած հավաքի ժամանակ իր իրավահաջորդ և [[Իմամաթ (շիա իսլամ)|իմամ]] (առաջնորդ) է նշանակել [[Ալի իբն Աբի Տալիբ]]ին<ref>{{cite book |url=https://www.al-islam.org/khilafah-ali-over-abu-bakr-toyib-olawuyi/preface |title=On the Khilafah of Ali over Abu Bakr |last=Olawuyi |first=Toyib |publisher= |year=2014 |isbn=978-1-4928-5884-3 |location= |pages=3 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422181325/http://www.al-islam.org/khilafah-ali-over-abu-bakr-toyib-olawuyi/preface |archivedate=22ապրիլի April22, 2016 |df=dmy-all }}</ref>։ Սակայն Մուհամմադի մահից հետո Սաքիֆայում տեղի ունեցած հավաքի արդյունքում [[խալիֆ]] է դարձել Աբու Բաքրը։ Հենց սրանով էլ սկսվել է [[սուննի իսլամ]]ի հետ առաջին հակադրությունը․ սուննիները կարծում են, որ Մուհամմադը իրավահաջորդ չի նշանակել։ Նրանք նաև պնդում են, որ [[Աբու Բաքր]]ը խալիֆ է նշանակվել շուրայի միջոցով (համայնքային համաձայնությամբ), և նրան համարում են մարգարեից հետո առաջին օրինական խալիֆը<ref>{{cite web|url=http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|title=The Shura Principle in Islam – by Sadek Sulaiman|website=www.alhewar.com|access-date=2016-06-18|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160727210611/http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|archivedate=27հուլիսի July27, 2016|df=dmy-all}}</ref>։
 
Ի տարբերություն առաջին երեք Ռաշիդուն խալիֆների՝ Ալին Մուհամմադի տոհմից էր։ Իսկ Բանու Հաշիմը, ով նաև մարգարեի զարմիկն էր, համարվում է առաջին տղամարդը, ով ընդունել է իսլամն ու դարձել է մուսուլման<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=VC4lDwAAQBAJ&pg=PA159|title=Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective|last=Triana|first=María|date=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-42368-3|location=|pages=159|language=en|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908112857/https://books.google.co.uk/books?id=VC4lDwAAQBAJ&pg=PA159|archivedate=8սեպտեմբերի September8, 2017|df=dmy-all}}</ref>։
 
Շիա իսլամի կողմնակիցները կոչվում են Ալիի շիաներ կամ շիա (հավաքական), շիի կամ շիիթ (անհատապես)<ref>''Shi'a'' is an alternative spelling of ''Shia'', and ''Shi'ite'' of ''Shiite''. In subsequent sections, the spellings ''Shia'' and ''Shiite'' are adopted for consistency, except where the alternative spelling is in the title of a reference.</ref>։ Շիականությունը իսլամի երկրորդ խոշոր ճյուղն է․ 2000-ական թվականների տվյալներով շիա մուսուլմանները կազմել են աշխարհի բնակչության 10-15%<ref name=PEW2009>{{cite web|title=Mapping the Global Muslim Population|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|accessdate=10դեկտեմբերի December10, 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151214172939/http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|archivedate=14դեկտեմբերի December14, 2015|df=dmy-all|date=2009-10-07|quote=The Pew Forum’s estimate of the Shia population (10-13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10-15%.}}</ref>։ Շիա իսլամի ամենամեծ ճյուղը տասներկուականներն են (իսնաշարիներ)<ref name="Newman2013">{{cite book|last=Newman|first=Andrew J.|title=Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam, 632 to 1722|url=https://books.google.am/books?id=-_M8BQAAQBAJ|year=2013|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-7833-4|chapter=Introduction|chapterurl=https://books.google.am/books?id=-_M8BQAAQBAJ&pg=PP18|page=2}}</ref>․ 2012 թվականի տվյալներով կազմում են շիա մուսուլմանների 85%-ը<ref>{{cite book|last=Guidère|first=Mathieu|title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism|url=https://books.google.am/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319|year=2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7965-2|page=319}}</ref>։
 
Շիա իսլամը հիմնված է Ղուրանի և հադիսներում Մուհամմադի թողած հաղորդումների վրա, ինչպես նաև հիմնված է իմամների ուսուցանած հադիսների վրա<ref name="Esposito, John 2002. p. 40">Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam". Oxford University Press, 2002 | {{ISBN|978-0-19-515713-0}}. p. 40</ref><ref>{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2189?_hi=26&_pos=238 |title=From the article on Shii Islam in Oxford Islamic Studies Online |publisher=Oxfordislamicstudies.com |accessdate=2011-05-04 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120528231159/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2189?_hi=26&_pos=238 |archivedate=28մայիսի May28, 2012 |df=dmy-all }}</ref>։ Շիաները համարում են, որ Ալին Մուհամմադի իրավահաջորդ է նշանակվել աստվածային կամքով և նա նաև առաջին իմամն է։ Շիաները [[Իմամաթ (շիա իսլամ)|իմամաթի]] դոկտրինան տարածում են Մուհամմադի ընտանիքի անդամների վրա՝ Ահլ ալ-Բայթ (Տան մարդիկ)<ref>{{Cite encyclopedia|authors=Goldziher, I., Arendonk, C. van and Tritton, A.S. | year= 2012 | title=Ahl al- Bayt |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam| edition=2nd|publisher=Brill |editors=P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs| doi= 10.1163/1573-3912_islam_SIM_0378 }}</ref>։ Նրանց կարծիքով Մուհամմադի ժառանգորդների մեջ որոշ մարդիկ, ովքեր հայտնի են իբրև իմամներ, ունեն որոշակի հոգևոր և քաղաքական իշխանություն համայնքի նկատմամբ, անսխալական են և օժտված են այլ աստվածային հատկանիշներով<ref name="franc46">{{cite web|url=http://www.al-islam.org/principles-shiite-creed-ayatullah-ibrahim-amini/lesson-13-imams-traits|title=Lesson 13: Imam's Traits|work=Al-Islam.org|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20150209161456/http://www.al-islam.org/principles-shiite-creed-ayatullah-ibrahim-amini/lesson-13-imams-traits|archivedate=9փետրվարի February9, 2015|df=dmy-all|date=2015-01-13}}</ref>։ Չնայած կան բավականին շատ շիական դպրոցներ և ճյուղեր՝ ժամանակակից շիա իսլամը բաժանվում է երեք հիմնական խմբի՝ տասներկուականներ, [[Իսմայիլականություն|իսմայիլականներ]] և զեյդիականներ, որոնցից ամենամեծ խումբը և ամենաազդեցիկը տասներկուականներն են<ref>Tabataba'i (1979), p. 76</ref><ref>''God's rule: the politics of world religions'', p. 146, Jacob Neusner, 2003</ref><ref>Esposito, John. ''What Everyone Needs to Know about Islam'', Oxford University Press, 2002. {{ISBN|978-0-19-515713-0}}. p. 40</ref>։
 
[[File:Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg|300px|thumb|right|Ալի իբն Աբի Տալիբ]]
 
====Ալիի իրավահաջորդություն====
Շիա մուսուլմանները հավատում են, որ ինչպես միայն Ալլահը իրավունք ունի որոշելու իր մարգարեին, այնպես էլ միայն նա ունի բացառիկ իրավունք նշանակելու վերջինիս իրավահաջորդին։ Նրանք կարծում են, որ Ալլահն է ընտրել Ալիին՝ իբրև Մուհամմադի ժառանագորդ և իսլամի առաջին խալիֆ (''khalifah'', պետության ղեկավար)։ Շիաները կարծում են, որ Մուհամմադը Ալիին նշանակել է իր ժառանգորդ հենց Ալլահի հրամանով (Ղադիր Խումում)<ref>{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine|editor=Ehsan Yarshater|title=Shi'ite Doctrine |publisher=Iranicaonline.org |accessdate=2019-01-22 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517022711/http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine |archivedate=17մայիսի May17, 2015 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{harvnb|Momen|1985|p=15}}</ref>։
 
Ալին Մուհամմադի առաջին զարմիկն էր և ամենամոտ բարեկամը, նա միևնույն ժամանակ նաև Մուհամմադի փեսան էր, քանզի ամուսնացել էր Մուհամմադի դստեր՝ Ֆաթիմայի հետ<ref name="Merriam-Webster 1999, p. 525">Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions, Wendy Doniger, Consulting Editor, Merriam-Webster, Incorporated, Springfield, MA 1999, {{ISBN|0-87779-044-2}}, LoC: BL31.M47 1999, p. 525</ref><ref name="Esposito, John 2002. p. 46">"Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. {{ISBN|978-0-19-515713-0}}. p. 46</ref>։
====Ալիի խալիֆայության շրջան====
Երբ 632 թվականին Մուհամմադը մահացել է, Ալիի և Մուհամմադի մոտ բարեկամները թաղման պատրաստություն են տեսել։ Մինչ նրանք զբաղված են եղել մարգարեի մարմինը պատրաստելով [[Աբու Բաքր]]ը, [[Ումար իբն ալ-Խաթաբ|Ումարը]] և Աբու Ուբայդահ իբն ալ Ջարահը հանդիպել են Մադինայի առաջնորդներին և Աբու Բաքրին ընտրել խալիֆ։ Ալին չի ընդունել Աբու Բաքրի խալիֆայությունը և հրաժարվել է հավատարմության խոստում տալ նրան։ Սա նշվում է ինչպես սուննիների, այնպես էլ շիաների իսկական [[Հադիս]]ում։ [[File:Investiture of Ali Edinburgh codex.jpg|thumb|Ալիի նշանակումը Ղադիր Խումում (1308/1309 [[Իլխանություն|Իլխանության]] շրջանի ձեռագիր)]]
9-րդ դարի սուննի մուսուլման գիտնական Իբն Քութայբահը Ալիի մասին պատմում է՝ <blockquote>Ես Ալլահի ծառան եմ և նրա մարգարեի եղբայրը։ Ուստի ես ավելի արժանավոր եմ այս պաշտոնում, քան դու։ Ես հավատարմության երդում չեմ տալու ձեզ [Աբու Բաքր և Ումար], քանզի շատ ավելի ճիշտ կլինի, որ դուք բայա (հավատարմության երդում) տաք ինձ։ Դու խլել ես այս պաշտոնը անսարներից՝ իբրև փաստարկ օգտագործելով մարգարեի հետ ունեցած ցեղային կապդ։ Դու ուժով խլելու± ես այդ պաշտոնը մեր՝ ահլ ալ-բայթի ձեռքից։ Մի±թե դու չես հայտարարել անսարների առջև, որ դու ավելի արժանավոր ես խալիֆի պաշտոնի համար, քանի որ Մուհամմադը ձեր միջից է եղել (սակայն Մուհամմադը երբեք Աբու Բաքրի ընտանիքից չի եղել), այդպիսով էլ նրանք քեզ են տվել առաջնորդությունը և ենթարկվել հրամանիդ։ Այժմ ես դեմ եմ հանդես գալիս քեզ՝ օգտագործելով նույն փաստարկը․․․ Հենց մենք ենք ավելի արժանավոր Ալլահի մարգարեն լինելուն՝ ողջ, թե մեռած։ Տվեք մեր իրավունքը մեզ, եթե իսկապես հավատում եք Ալլահին, հակառակ դեպքում պատասխան կտաք սխալ գործելու համար․․․ Ումա՛ր, ես չեմ ենթարկվելու քո հրամաններին․ ես հավատարմության երդում չեմ տալու նրան։ Ի վերջո Աբու Բաքրը ասել է․ «Օ՜ Ալի։ Եթե դու չես ցանկանում քո բայան տալ ինձ, ապա ես չեմ պատրաստվում քեզ ստիպել»։</blockquote>Ալիի կինը՝ Մուհամմադի դուստր Ֆաթիման, հրաժարվել է հավատարամության երդում տալ Աբու Բաքրին և շարունակել է անհաշտ մնալ նրա հետ մինչև իր մահը․ նա մահացել է Ֆադաքի և հոր կողմից թողված ժառանգության հարցերի, ինչպես նաև իր տանը տեղի ունեցած հավաքի հետևանքների պատճառով։ Սա հիշատակված է սահիհ սուննի Հադիսում, Սահիհ Բուխարիում և Սահիհ Մուսուլմանում։ Ֆաթիման հավատարմության երդում չի տվել Աբու Բաքրի խալիֆայությանը<ref>{{cite web|url=https://sunnah.com/search/?q=After+the+death+of+Allah+%27s+Apostle+Fatima+the+daughter+of+Allah%27s+Apostle+asked+Abu+Bakr+As-Siddiq+to+give+her,+her+share+of+inheritance+from+what+Allah%27s+Apostle+had+|title=After the death of Allah 's Apostle Fatima the daughter of Allah's Apostle asked Abu Bakr As-Siddiq to give her, her share of inheritance from what Allah's Apostle had (p. 1) – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010055547/https://sunnah.com/search/?q=After+the+death+of+Allah+%27s+Apostle+Fatima+the+daughter+of+Allah%27s+Apostle+asked+Abu+Bakr+As-Siddiq+to+give+her%2C+her+share+of+inheritance+from+what+Allah%27s+Apostle+had+|archivedate=10հոկտեմբերի October10, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Բանու հաշիմ ցեղի գրեթե բոլոր անդամները, Մուհամմադի տոհմը և սահամայի մեծամասնությունը աջակցել են Ալիին մարգարեի մահից հետո, մինչդեռ ուրիշները աջակցում էին Աբու Բաքրին<ref>{{cite web|url=https://www.al-islam.org/history-shiism-advent-islam-end-minor-occultation-muharrami/lesson-8-shiah-among-companions-sahabah|title=Lesson 8: The Shi'ah among the Companions {sahabah}|date=February 2013|website=Al-Islam.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729024723/https://www.al-islam.org/history-shiism-advent-islam-end-minor-occultation-muharrami/lesson-8-shiah-among-companions-sahabah|archivedate=29հուլիսի July29, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-islam.org/house-sorrows-life-sayyidah-fatimah-al-zahra-and-her-grief-shaykh-abbas-qummi/chapter-3-state|title=Chapter 3: State of Affairs in Saqifah after the Death of the Prophet|date=2016-04-21|website=Al-Islam.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729151253/https://www.al-islam.org/house-sorrows-life-sayyidah-fatimah-al-zahra-and-her-grief-shaykh-abbas-qummi/chapter-3-state|archivedate=29հուլիսի July29, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.islamicinsights.com/religion/clergy-corner/did-imam-ali-give-allegiance-to-abu-bakr.html|title=Did Imam Ali Give Allegiance to Abu Bakr?|date=8դեկտեմբերի December8, 2009|publisher=Islamic Insights|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628084915/http://www.islamicinsights.com/religion/clergy-corner/did-imam-ali-give-allegiance-to-abu-bakr.html|archivedate=հունիսի 28 June, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>Riz̤vī, Sayyid Sa'eed Ak̲h̲tar. Slavery: From Islamic & Christian Perspectives. Richmond, British Columbia: Vancouver Islamic Educational Foundation, 1988. Print. {{ISBN|0-920675-07-7}} pp. 35–36</ref><ref>{{cite web|url=https://www.world-federation.org/sites/default/files/uploaded_files/The_Succession_to_Muhammad-Wilferd_Madelung.pdf|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730061409/https://www.world-federation.org/sites/default/files/uploaded_files/The_Succession_to_Muhammad-Wilferd_Madelung.pdf|archivedate=30հուլիսի July30, 2017|accessdate=2017-06-14|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>Shaikh, Asif. Sahaba: The Companion. n.p., n.d. Print. pp. 42–45</ref><ref>Peshawar Nights</ref><ref>A list composed of sources such as Ibn Hajar Asqalani and Baladhuri, each in his Ta'rikh, Muhammad Bin Khawind Shah in his Rauzatu's-Safa, Ibn Abdu'l-Birr in his Isti'ab</ref><ref>Muhammad ibn Jarir al-Tabari, vol. 3, p. 208; Ayoub, 2003, 21</ref>։
 
Միայն 657 թվականին 3-րդ խալիֆի՝ Օսմանի սպանությունից հետո [[Մադինա (Յասրիբ)|Մադինայի]] մուսուլամանները հուսալքության մեջ որոշում են 4-րդ խալիֆ հռչակել Ալիին<ref name="Merriam-Webster 1999, p. 525"/>, և նա իր խալիֆայությունը հիմնել է Քուֆայում՝ ներկայիս [[Իրաք]]ում<ref name="Britannica738"/>։
 
====Հասան իբն Ալի====
Ալիի մահից հետո նրա ավագ որդի Հասանը դարձել է Քուֆայի մուսուլմանների ղեկավար, և Քուֆայի մուսուլմանների և Մուավիայի զորքի միջև տեղի ունեցած բախումից հետո Հասանը համաձայնվել է խալիֆայությունը տալ Մուավիային և որոշ պայմաններով խաղաղություն հաստատել մուսուլմանների միջև<ref>{{cite web|url=http://www.valiasr-aj.com/fa/page.php?bank=question&id=1297|title="Solhe Emam Hassan"-Imam Hassan Sets Peace|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130311022151/http://www.valiasr-aj.com/fa/page.php?bank=question&id=1297|archivedate=11մարտի March11, 2013|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|title=تهذیب التهذیب|page=271}}</ref>։
 
# Ալիին հանրայնորեն անիծելու հարկադրանքը վերացվելու էր, օրինակ՝ աղոթքների ժամանակ
 
==Աստվածաբանություն==
Շիա իսլամը իր մեջ ներառում է բավականին շատ տարբեր խմբեր<ref name="Britannica738" />։ Շիական աստվածաբանական հավատալիքները և կրոնական պրակտիկան, օրինակ՝ աղոթքները, փոքր-ինչ տարբերվում են սուննիականից։ Եթե սուննիները իրականացնում են մուսուլմանական աղոթքը (սալաթ) օրական 5 անգամ, ապա շիաները ունեն տարբերակ միավորելու ազ-Զուհրը (կեսօրի աղոթք) ալ-Ասրի (երեկոյան աղոթք) հետ, իսկ ալ-Մաղրիբը (մայրամուտի աղոթք) ալ-Իշայի (գիշերային աղոթք) հետ, քանի որ Ղուրանում երեք կոնկրետ ժամանակահատվածներ են նշված։ Սուննիները միայն որոշակի հանգամանքների դեպքում են միավորում աղոթքները<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.revertmuslims.com/sala.html|title=Learn to do Shia Prayer – Islamic Prayer – Shia Salat|publisher=Revertmuslims.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511175920/http://www.revertmuslims.com/sala.html|archivedate=11մայիսի May11, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=http://www.al-islam.org/encyclopedia/chapter7/5.html|title=Joining Prayers and Other Related Issues|publisher=Al-islam.org|archiveurl=https://archive.is/20120722152225/http://www.al-islam.org/encyclopedia/chapter7/5.html|archivedate=22հուլիսի July22, 2012|accessdate=2011-05-04|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Շիա իսլամը մուսուլմանական աշխարհում ներկայացնում է կրոնական մեկնաբանության և քաղաքական իշխանության լրիվ առաձին մի համակարգ<ref name=":3">{{cite web|url=http://americandruze.com/Druze%20And%20Islam.html|title=Druze and Islam|publisher=americandruze.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514143649/http://americandruze.com/Druze%20And%20Islam.html|archivedate=14մայիսի May14, 2011|accessdate=2010-08-12|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=":4">{{cite web|url=http://alqazwini.org/qazwini_org/articles/by_articles/ijtihad.htm|title=Ijtihad in Islam|publisher=AlQazwini.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050102023635/http://alqazwini.org/qazwini_org/articles/by_articles/ijtihad.htm|archivedate=2հունվարի January2, 2005|accessdate=2010-08-12|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Շիական ինքնությունը սկզբում վերագրվել է Իմամ Ալիի հետևորդներին<ref name=":5">"Shi'ite Islam," by Allamah Sayyid Muhammad Husayn Tabataba'i, translated by Sayyid Husayn Nasr, State University of New York Press, 1975, p. 24</ref>, իսկ շիական աստվածաբանությունը ձևավորվել է իսլամական օրացույցով 2-րդ դարում (719-816 թվականներ) կամ [[Հիջրա]]յից հետո (8-րդ դար)<ref>Dakake (2008), pp. 1–2</ref>։ Շիական հասարակությունն ու կառավարությունը ձևավորվել է 9-րդ դարի վերջին։ 10-րդ դարը Լուի Մասիգոնը կոչում է «իսլամի պատմության մեջ շիա իսմայիլական դար»<ref>In his "Mutanabbi devant le siècle ismaëlien de l'Islam", in Mém. de l'Inst Français de Damas, 1935, p.</ref>։
 
==Հադիս==
Ըստ շիա աստվածաբանների անսխալականությունը համարվում է հոգևոր և կրոնական առաջնորդության ռացիոնալ նախապայման։ Նրանք պնդում են, որ քանի որ Ալլահը պահանջել է այս ներկայացուցիչներից բացարձակ հնազանդություն, հետևաբար նրանք կպահանջեն միայն այն, ինչ ճիշտ է։ Անսխալականության հայեցակարգը հիմնված է մաքրման այաթի շիական մեկնաբանության վրա<ref>{{Cite quran|33|33|s=ns}}</ref><ref>{{harvnb|Momen|1985|p=155}}</ref>։ Նրանք միակ մաքուր էակներն են, միակ անբասիր մարդիկ, ովքեր պաշտպանված են անմաքրությունից<ref>Corbin (1993), pp. 48 and 49</ref>։ Դա չի նշանակում, որ գերբնական ուժերը նրանց հետ են պահում մեղք գործելուց, սակայն Ալլահի նկատմամբ բացարձակ հավատը հետ է պահում նրանց մեղք գործելուց<ref name="Dabashi">Dabashi (2006), [https://books.google.am/books?id=sTFdNNQP4ewC&pg=PA463 p. 463]</ref>։
 
Նրանք ունեն նաև աստվածային կամքի մասին ամբողջական գիտելիքներ։ Նրանք տիրապետում են հրեշտակների կողմից մարգարեներին (''nabi'') և առաքյալներին (''rasul'') փոխանցված տեղեկատվությանը։ Նրանց գիտելիքը ներառում է բոլոր ժամանակների ամբողջությունը։ Սակայն նրանք կրոնական հարցերում սխալ չեն գործում<ref name=":6">Corbin (1993), p. 48</ref>։ Շիաները Ալիին համարում են ոչ միայն մուսուլմանական համայնքի արդար ղեկավար, այլև իսլամական պրակտիկայի և դրա թաքնված իմաստի մեկնաբան։ Ուստի համարում են, որ նա սխալ և մեղք գործելուց ազատված էր և աստվածային կարգադրությամբ (''nass'') նշանակված էր առաջին իմամ<ref>{{cite web|url=http://www.al-islam.org/perfectman/1.htm|title=Part 1: The Perfect Man|date=2013-01-27|work=Al-Islam.org|archiveurl=https://archive.is/20120717020530/http://www.al-islam.org/perfectman/1.htm|archivedate=17հուլիսի July17, 2012|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Շիական տեսակետի համաձայն Ալին հայտնի է որպես «կատարյալ մարդ» այնպես, ինչպես Մուհամմադն է եղել<ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/subdivisions/sunnishia_1.shtml How do Sunnis and Shias differ theologically?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417082653/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/subdivisions/sunnishia_1.shtml|date=17 April 2014}} Last updated 2009-08-19, BBC religions</ref>։
 
==Թաքնված շրջան==
Որոշ շիաներ, օրինակ՝ [[զեյդիականներն]] ու նիզարի [[Իսմայիլականություն|իսմայիլականները]], չեն հավատում թաքնված Մահդիի գոյությանը։ Այն խմբերը, ովքեր հավատում են, տարբերվում են իմամաթի հայեցակարգում, արդյոք ովքեր են մտել թաքնված շրջան։ Նրանք հավատում են, որ կլինեն շատ նշաններ, որոնք ցույց կտան Մահդիի վերադարձը։
 
Տասներկուական շիաները կարծում են, որ Մահդին (12-րդ իմամը՝ Մուհամմադ ալ-Մահդի) արդեն Երկրի վրա է, թաքնված է և կհայտնվի, երբ ժամանակը գա։ Ֆաթիմյան Դավուդի Բոհրան հավատում է նույն տեսակետն ունի, սակայն իրենց 21-րդ խալիֆ Թայիբի վերաբերյալ, մինչդեռ սուննիները հավատում են, որ Մահդին դեռևս չի հայտնվել Երկրի վրա<ref>{{cite web|url=http://www.religionfacts.com/islam/comparison_charts/islamic_sects.htm|title=Comparison of Shias and Sunnis|publisher=Religionfacts.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429101140/http://www.religionfacts.com/islam/comparison_charts/islamic_sects.htm|archivedate=29ապրիլի April29, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
==Ժառանգություն==
|deadurl=yes
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070223071144/http://orbat.com/site/cimh/kings_master/kings/ibrahimII_adil_shahi/5_provinces.html
|archivedate=23փետրվարի February23, 2007
|df=dmy-all
}}</ref>։ Բահմանների սուլթանությունը Հարավային [[Հնդկաստան]]ում առաջին անկախ Իսլամական թագավորությունն է եղել<ref name="Ansari">[http://www.iranica.com/newsite/home/index.isc Ansari, N.H. "Bahmanid Dynasty"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019004703/http://www.iranica.com/newsite/home/index.isc |date=19 October 2006 }} ''Encyclopædia Iranica''</ref>։
===Ժողովրդագրություն===
[[File:Islam by country.png|thumb|upright=1.8|Իսլամն ըստ պետությունների՝{{color box|#4a6600}}{{color box|#a8e600}}{{color box|#f8ffe6}} սուննի{{color box|#66004a}}{{color box|#cc0096}}{{color box|#ffe6f8}} շիա{{color box|#000000}} իբադիական
]]Ըստ շիա մուսուլմանների՝ շիա բնակչության հաշվարկման մեծագույն խնդիրներից մեկն այն է, որ եթե նույնիսկ մուսուլմանական պետությունում շիաները կազմում են զգալի փոքրամասնություն, այնուամենայնիվ, ամբողջ բնակչություն գրանցվում է իբրև սուննի։ Հակառակը, սակայն, չի հաստատվել, որի պատճառով ոչ ճշգրիտ տվյալներ են տարածվել յուրաքանչյուր ուղղության իրական թվաքանակի վերաբերյալ։ Օրինակ՝ 1926 թվականին Արաբիայում Սաուդների վերելքի արդյունքում սկսվել է շիաների նկատմամբ ընդհանուր խտրականություն<ref name="saudi">{{cite web|url=http://www.wsws.org/articles/2001/oct2001/saud-o08.shtml|title=Discrimination towards Shia in Saudi Arabia|date=2001-10-08|publisher=Wsws.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512094524/http://www.wsws.org/articles/2001/oct2001/saud-o08.shtml|archivedate=12մայիսի May12, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ [[Հարավային Ասիա]]յում շիաները մուսուլման բնակչության 21% են կազմում, սակայն հենց այս պատճառով ընդհանուր թիվը դժվար է հաշվարկել<ref>{{harvnb|Momen|1985|p=277}}</ref>։ Որոշ հաշվարկներով շիաները կազմում են մուսուլման բնակչության 15%-ը<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|year=2010|work=[[CIA]]|publisher=The World Factbook|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604221011/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|archivedate=4հունիսի June4, 2011|accessdate=2010-08-25|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name="BritannicaShiite1">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/540503/Shiite|title=Shīʿite|year=2010|website=|publisher=Encyclopædia Britannica Online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809124154/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/540503/Shiite|archivedate=9օգոստոսի August9, 2010|accessdate=2010-08-25|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name="PRC">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=7հոկտեմբերի October7, 2009|work=Pew Research Center|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151214172939/http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|archivedate=14դեկտեմբերի December14, 2015|accessdate=2010-08-25|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name="mgmpPRC">
{{cite book|url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=October 2009|publisher=Pew Research Center|editor-last=Miller|editor-first=Tracy|accessdate=2009-10-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mq3mbNO1?url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf|archivedate=17հունվարի January17, 2010|deadurl=yes|df=}}
</ref>։ 2009 թվականի տվյալներով նրանք պետք է որ 200 միլիոն լինեն<ref name="PRC" />։ [[File:Madhhab Map3.png|thumb|upright=1.8|Իսլամի երկու ուղղությունների՝ շիիզմի և սուննիզմի բաշխվածությունն աշխարհում]]
 
Շիաները մեծամասնություն են կազմում [[Իրան]]ում, [[Իրաք]]ում, [[Ադրբեջան]]ում և [[Բահրեյն]]ում<ref name="mafhoum1">{{cite web|url=http://www.mafhoum.com/press9/282S26.htm|title=Foreign Affairs – When the Shiites Rise – Vali Nasr|publisher=Mafhoum.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140115124722/http://www.mafhoum.com/press9/282S26.htm|archivedate=15հունվարի January15, 2014|accessdate=2014-01-27|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=":7">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6213248.stm|work=BBC News|title=Quick guide: Sunnis and Shias|date=2006-12-11|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081228101639/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6213248.stm|archivedate=28դեկտեմբերի December28, 2008|df=dmy-all}}</ref>։ Նրանք բավականին շատ են նաև [[Լիբանան]]ում (մեծամասնություն չեն, սակայն ամենամեծ խումբն են)։ Շիաները կազմում են տեղական բնակչության 36,3%-ը, իսկ Միջին Արևելքի (այդ թվում նաև Իրանը) ամբողջ մուսուլման բնակչության 38,6%-ը<ref name="sha">{{cite book|url=|title=Atlas of the Middle East|last=|first=|last2=|first2=|date=2008|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0221-6|edition=Second|series=|volume=|place=|publication-place=Washington, DC|pages=80–81|doi=|oclc=|id=|postscript=<!--None-->|author-link=|author2-link=|accessdate=}}</ref>։
 
{{Pie chart
|value5 = 0.1
|color5 = Orange
}}Շիաները Լիբանանի բնակչության 27-35% են, [[Եմեն]]ի բնակչության 35%-ը<ref name="mafhoum1"/><ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148830.htm |title=International Religious Freedom Report 2010 |publisher=U.S. Government Department of State |accessdate=2010-11-17 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130713124120/http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148830.htm |archivedate=13հուլիսի July13, 2013 |df=dmy-all }}</ref>, այլ տվյալներով՝ 35-40%-ը<ref>{{cite web|url=http://islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm|title=How many Shia?|publisher=Islamicweb.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525012639/http://www.islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm|archivedate=25մայիսի May25, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>, [[Քուվեյթ]]ի բնակչության 30-35%-ը (տվյալներ չկան քաղաքացիություն չունեցողների համար)<ref name="irfr2012">{{cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208398#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2012|year=2012|work=US State Department|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170627000111/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208398#wrapper|archivedate=27հունիսի June27, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref name="ssi">{{cite web|url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub861.pdf|title=The New Middle East, Turkey, and the Search for Regional Stability|date=April 2008|work=Strategic Studies Institute|page=87|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318173523/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub861.pdf|archivedate=18մարտի March18, 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>, [[Թուրքիա]]յի բնակչության ավելի քան 20%-ը<ref name="PRC" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lFFRzTqLp6AC&pg=PP1|title=The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition|last=Shankland|first=David|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-7007-1606-7|location=}}</ref>, [[Պակիստան]]ի բնակչության 5-20%-ը<ref name="PRC" /><ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Pakistan.pdf|title=Country Profile: Pakistan|date=February 2005|work=Library of Congress Country Studies on Pakistan|publisher=Library of Congress|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050717171649/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Pakistan.pdf|archivedate=17հուլիսի July17, 2005|accessdate=2010-09-01|quote=''Religion: The overwhelming majority of the population (96.3 percent) is Muslim, of whom approximately 95 percent are Sunni and 5 percent Shia.''|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>, իսկ [[Աֆղանստան]]ի բնակչության 10-19%-ը<ref name="lcweb2.loc.gov">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|title=Shia women too can initiate divorce|date=August 2008|publisher=Library of Congress Country Studies on Afghanistan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf|archivedate=8ապրիլի April8, 2014|accessdate=2010-08-27|quote=''Religion: Virtually the entire population is Muslim. Between 80 and 85 percent of Muslims are Sunni and 15 to 19 percent, Shia.''|deadurl=yes|df=}}</ref><ref name="CIAAFG">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghanistan|work=Central Intelligence Agency (CIA)|publisher=The World Factbook on Afghanistan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528122742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|archivedate=28մայիսի May28, 2010|accessdate=2010-08-27|quote=Religions: Sunni Muslim 80%, Shia Muslim 19%, other 1%|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
Սաուդյան Արաբիայում կան շիական տարբեր համայնքներ, այդ թվում՝ Արևելյան նահանգում տասներկուական [[բահրեյնցիներ]] և Մադինաում Նախավիլաներ, իսմայիլական սուլեյմանիյա և զեյդիականներ Նաջրանում։ Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ շիա քաղաքացիների թիվը 2-4 միլիոն է կամ կոպիտ հաշվարկով տեղական բնակչության 15%-ը<ref>{{cite news|last=al-Qudaihi|first=Anees|title=Saudi Arabia's Shia press for rights|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959531.stm|publisher=BBC Arabic Service|accessdate=24մարտի March24, 2009|date=2009-03-24|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100407072038/http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959531.stm|archivedate=7ապրիլի April7, 2010|df=dmy-all}}</ref>։
 
Բավականին շատ շիական համայնքներ կան [[Ինդոնեզիա]]յում՝ Արևմտյան Սումատրայի և Աչեի ափամերձ շրջաններում<ref name="Leo">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=eYSA2uew3CUC&pg=PA261|title=International Religious Freedom (2010): Annual Report to Congress|author=Leonard Leo|publisher=Diane Publishing|isbn=978-1-4379-4439-6|pages=261–|accessdate=24հոկտեմբերի October24, 2012}}</ref>։ Հարավարևելյան Ասիայի մնացած շրջաններում շիաները աննշան թիվ են կազմում․ այստեղ բնակչությունը հիմնականում սուննիական ուղղություններից շաֆիական մազհաբի հետևորդ է։
 
Նիգերիայում շիական զգալի փոքրամասնություն է առկա, որը կազմված է Քանո և Սոքոթո պետությունների շուրջ կենտրոնացած Շիական շարժման ներկայացուցիչներից<ref name="PRC" /><ref name="mgmpPRC" /><ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201011170502.html|title=Nigeria: 'No Settlement With Iran Yet'|date=16նոյեմբերի November16, 2010|publisher=This Day|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018004932/http://allafrica.com/stories/201011170502.html|archivedate=18հոկտեմբերի October18, 2012|author=Paul Ohia|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Մի շարք աֆրիկյան քաղաքներում, օրինակէ [[Քենիա]]<ref name="Nairobi">Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&pg=PA239 p. 239]</ref>, [[Հարավային Աֆրիկա]]<ref name="Matthée2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hwGjbDurQ5IC&pg=PA136|title=Muslim Identities and Political Strategies: A Case Study of Muslims in the Greater Cape Town Area of South Africa, 1994–2000|author=Heinrich Matthée|publisher=kassel university press GmbH|year=2008|isbn=978-3-89958-406-6|pages=136–|accessdate=14օգոստոսի August14, 2012}}</ref>, [[Սոմալի]]<ref>Mohamed Diriye Abdullahi. ''Culture and customs of Somalia''. Greenwood Publishing Group, 2001. {{ISBN|0-313-31333-4|978-0-313-31333-2}}. [https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA55 p. 55]</ref>, կան շիական տարբեր ուղղությունների փոքրամասնություններ, որոնք գաղութային շրջանում Հարավային Ասիայից, օրինակ՝ Խոջա, գաղթածների ժառանգորդներն են<ref name="HaseMiyake2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qh0EAQAAIAAJ|title=South Asian migration in comparative perspective, movement, settlement and diaspora|author1=Yasurō Hase|author2=Hiroyuki Miyake|author3=Fumiko Oshikawa|publisher=Japan Center for Area Studies, National Museum of Ethnology|year=2002}}</ref>։
====Աշխարհում շիական բնակչություն ունեցող երկրներ====
Ներքևում ներկայացված աղյուսակի առաջին երեք սյունակների թվերը հիմնված են 2009 թվականի հոկտեմբեր ամսին Փյու հետազոտական կենտրոնի կատարած ժողովրդագրական զեկույցի՝ ''Աշխարհում մուսուլման բնակչության քարտեզագրման'' վրա<ref name="PRC"/><ref name="mgmpPRC"/>։
| align=right | {{ntsh|37}}37–40
| align=right |
| align=right | 78,661,551<ref name="CDN">{{cite web|last1=Husain|first1=Rahat|title=Analysis indicates Shia populations are being underreported|url=http://www.commdiginews.com/world-news/analysis-indicates-shia-populations-are-being-underreported-50702/|website=Communities Digital News|accessdate=օգոստոսի 30 August, 2016|date=26հոկտեմբերի October26, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916202640/http://www.commdiginews.com/world-news/analysis-indicates-shia-populations-are-being-underreported-50702/|archivedate=16սեպտեմբերի September16, 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook&nbsp;– Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=3փետրվարի February3, 2012|df=dmy-all}}</ref>
|-
| Պակիստան
| align=right | {{ntsh|11}}10–15
| align=right |
| align=right | 43,250,000<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=2011-05-04 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703220143/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |archivedate=3հուլիսի July3, 2015 |df=dmy-all }}</ref>–57,666,666<ref>{{cite web |url=http://www.islamicinsights.com/news/international-news/violence-against-pakistani-shias-continues-unnoticed.html |title=Violence Against Pakistani Shias Continues Unnoticed &#124; International News |publisher=Islamic Insights |accessdate=2011-05-04 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512094531/http://www.islamicinsights.com/news/international-news/violence-against-pakistani-shias-continues-unnoticed.html |archivedate=12մայիսի May12, 2011 |df=dmy-all |date=2009-03-30 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=86937&sectionid=351020401|title=Taliban kills Shia school children in Pakistan|publisher=|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512094524/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=86937&sectionid=351020401|archivedate=12մայիսի May12, 2011|df=dmy-all}}</ref>
|-
| Հնդկաստան
| align=right | {{ntsh|9}}9–14
| align=right |
| align=right | 40,000,000<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Shia-women-too-can-initiate-divorce/articleshow/334804.cms |title=Shia women too can initiate divorce |publisher=The Times of India |date=6նոյեմբերի November6, 2006 |accessdate=2010-06-21 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325171109/http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Shia-women-too-can-initiate-divorce/articleshow/334804.cms |archivedate=25մարտի March25, 2014 |df=dmy-all }}</ref>–50,000,000.<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/30000-indian-muslims-ready-fight-isis-bare-handed-iraq-1454415|title=30,000 Indian Shia Muslims Ready to Fight Isis 'Bare Handed' in Iraq|work=International Business Times UK|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150116220955/http://www.ibtimes.co.uk/30000-indian-muslims-ready-fight-isis-bare-handed-iraq-1454415|archivedate=16հունվարի January16, 2015|df=dmy-all|date=2014-06-27}}</ref>
 
|-
| align=right | {{ntsh|3}}3–4
| align=right |
| align=right | 8.16 միլիոն<ref name="CDN"/>, ընդհանուր բնակչության 85%<ref name="files.preslib.az">{{cite web|url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|title=Religion|publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library|accessdate=22փետրվարի February22, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xyRI4u?url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|archivedate=21օգոստոսի August21, 2011|df=dmy-all}}</ref>
|-
| Աֆղանստան
| align=right | {{ntsh|1}}<2
| align=right |
| align=right | 22–25 միլիոն<ref>{{cite news |url=http://www.thisdaylive.com/articles/-no-settlement-with-iran-yet-/74044/ |title='No Settlement with Iran Yet' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130528050955/http://www.thisdaylive.com/articles/-no-settlement-with-iran-yet-/74044/|archivedate=2013-05-28|publisher=This Day |date=16նոյեմբերի November16, 2010}}</ref>
|-
|Բանգլադեշ
| align=right | {{ntsh|66}}65–70
| align=right | {{ntsh|0}}<1
| align=right |100,000 (քաղաքացի բնակչության 66%<ref name="FCO">{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/bahrain/ |title=Archived copy |accessdate=2012-03-03 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120202020810/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/bahrain |archivedate=2փետրվարի February2, 2012 |df= }}</ref>)
| align=right |200,000 (քաղաքացի բնակչության 70%<ref name="Amir Taheri">{{cite web |url=http://www.nypost.com/p/news/opinion/opedcolumnists/why_bahrain_blew_up_NkYx4h4E1m80WGe2tXfsrI |title=Why Bahrain blew up |publisher=New York Post |date=2011-02-17 |accessdate=2011-02-22 |deadurl=no |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BA6ukktF?url=http://www.nypost.com/p/news/opinion/opedcolumnists/why_bahrain_blew_up_NkYx4h4E1m80WGe2tXfsrI |archivedate=4հոկտեմբերի October4, 2012 |df=dmy-all }}</ref>)
|-
| Տաջիկստան
 
===Հետապնդում ===
Սուննի-շիա հարաբերությունների պատմությունը հաճախ ներառում է փոխադարձ անհանդուրժողականություն, որը սկսվել է դեռևս վաղ ժամանակներից։ Տարբեր ժամանակներում շիական խմբերը հետապնդումների են ենթարկվել<ref>''(Ya'qubi; vol. III, pp. 91–96'', and ''Tarikh Abul Fida', vol. I, p. 212.)''</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PcKBtc8bymoC&pg=PA237|title=The Psychologies in Religion: Working with the Religious Client|author1=Stevan Lars Nielson, PhD|author2=E. Thomas Dowd, PhD, ABPP|publisher=Springer Publishing Company|year=2006|isbn=978-0-8261-2857-7|page=237}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/countries/iraq/basra-handover-completed-$1179488.htm|title=Basra handover completed|publisher=Inthenews.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110801080131/http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/countries/iraq/basra-handover-completed-$1179488.htm|archivedate=1օգոստոսի August1, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,30809-2523714,00.html|work=The Times|location=London|title=Hanging will bring only more bloodshed|date=2006-12-30|accessdate=2010-05-23|first=Bronwen|last=Maddox}}</ref><ref>{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/2004/681/re2.htm|title=Al-Ahram Weekly &#124; Region &#124; Shi'ism or schism|date=2004-03-17|publisher=Weekly.ahram.org.eg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404044349/http://weekly.ahram.org.eg/2004/681/re2.htm|archivedate=4ապրիլի April4, 2011|accessdate=2011-05-04|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.nmhschool.org/tthornton/mehistorydatabase/shia.php The Shia, Ted Thornton, NMH, Northfield Mount Hermon] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813160720/http://www.nmhschool.org/tthornton/mehistorydatabase/shia.php|date=13 August 2009}}</ref>։
Օմայյան կառավարության և ռազմական ուժերի ղեկավարությունը կազմող սուննիները շիաների դիտարկում էին իբրև սպառնալիք՝ թե՛ իրենց քաղաքական, թե՛ կրոնական իշխանությանը<ref>{{cite web|url=http://www.islamfortoday.com/shia.htm|title=The Origins of the Sunni/Shia split in Islam|publisher=Islamfortoday.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070126045119/http://www.islamfortoday.com/shia.htm|archivedate=26հունվարի January26, 2007|accessdate=2011-05-04|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref>։ Օմայյանների իշխանության շրջանում սուննի ղեկավարները փորձում էին շիա փոքրամասնությանը հետին պլան մղել, իսկ ավելի ուշ Աբբասյանները իրենց շիա դաշնակիցներին բանտարկել են, հետապնդել ու սպանել։ Սուննիների կողմից շիաների հետապնդման ընթացքում դաժան և ցեղասպան գործողություններ են պահպանվել պատմության մեջ։ Արաբական այն երկրներում, որտեղ գերակայում են սուննիները, շիական համայնքը, ովքեր մուսուլման բնակչության միայն 10-15% են կազմում, մինչ օրս էլ հետին պլան է մղված և չունի կազմակերպվելու և իր կրոնական պրակտիկան իրականացնելու իրավունք<ref>Nasr, Vali (2006). ''The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future''. W.W. Norton & Company Inc. {{ISBN|978-0-393-06211-3}} pp. 52–53</ref>։
 
1514 թվականին օսմանյան սուլթան [[Սելիմ I|Սելիմ I-ը]] հրամայել է կոտորել [[Փոքր Ասիա|Փորք Ասիայում]] բնակվող 40,000 շիաների<ref>George C. Kohn (2007). ''Dictionary of Wars''. Infobase Publishing. p. 385. {{ISBN|0-8160-6577-2}}</ref>։ Ջալալ ալ-Ահմեդի համաձայն՝ «Սուլթան Սելիմ I-նն այնքան հեռուն էր գնացել, որ հայտարարում էր, թե մեկ շիային սպանելը նույնքան վարձատրության է արժանի, որքան 70 քրիստոնյային սպանելը»<ref>Al-e Ahmad, Jalal. ''Plagued by the West'' (''Gharbzadegi''), translated by Paul Sprachman. Delmor, NY: Center for Iranian Studies, Columbia University, 1982.</ref>։
1801 թվականին աս-Սաուդների [[Վահաբականներ|վահաբիական]] զորքը հարձակվել և գրավել է [[Քերբելա]]ն՝ արևելյան Իրաքում գտնվող շիաները սրբավայրը, որտեղ սպանվել է Հուսեյնը<ref>[http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm Saudi Arabia – The Saud Family and Wahhabi Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721222356/http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm|date=21 July 2011}} Library of Congress Country Studies.</ref>։
 
1968-2003 թվականներին՝ [[Սադդամ Հուսեյն|Սադամ Հուսեյնի]] վարչակարգի շրջանում, շիա մուսուլմաններին զանգվածաբար ձերբակալում էին, տանջում և սպանում<ref>{{cite news|last1=Gritten|first1=David|title=Long path to Iraq's sectarian split|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4750320.stm|accessdate=ապրիլի 19 April, 2015|work=BBC News|date=25փետրվարի February25, 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080727005418/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4750320.stm|archivedate=27հուլիսի July27, 2008|df=dmy-all}}</ref>։ [[File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 02.jpg|thumb|right|Աշուրայի առավոտ Իմամ Հուսեյնի հրապարակում, [[Թեհրան]], 2016 թվական]]2011 թվականի մարտին մալայզիական կառավարությունը շիաներին հայտարարել է տարականոն ուղղություն և արգելել է նրանց տարածել իրենց հավատը այլ մուսուլմանների շրջանում, սակայն չի արգելել նրանց հետևել իրենց կրոնական պրակտիկային<ref>{{cite web|url= http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/belief/minister-malaysian-shia-keep-your-beliefs-yourself|title= Malaysian government to Shia Muslims: Keep your beliefs to yourself|publisher= globalpost.com|accessdate= 17մարտի March17, 2014|deadurl= no|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140228011729/http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/belief/minister-malaysian-shia-keep-your-beliefs-yourself|archivedate= 28փետրվարի February28, 2014|df= dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.state.gov/documents/organization/192853.pdf|title = Malaysia|publisher = state.gov|accessdate = 17մարտի March17, 2014|deadurl = no|archiveurl = https://web.archive.org/web/20130907215126/http://www.state.gov/documents/organization/192853.pdf|archivedate = 7սեպտեմբերի September7, 2013|df = dmy-all}}</ref>։
 
===Տոներ===
* Մուհարեմի սուգը և [[Շախսեյ-վախսեյ|Աշուրայի տոնը]] շիաների համար Հուսեյն իբն Ալիի մարտիրոսության հիշատակման օրն է։ Հուսեյնը Մուհամմադի թոռն էր, ում սպանել էր Յազիդ իբն Մուավիան։ Աշուրան սգի օր է, որը նշվում է Մուհարեմ ամսվա 10-ին։
* Արաբայնը Հուսեյն իբն Ալիի տան կանանց և երեխանների տառապանքների հիշատակման օրն է։ Այն բանից հետո, որ Հուսեյնը սպանվել է, վերջիններս Քերբելայից (կենտրոնական Իրաք) քշվել են Շամ ([[Դամասկոս]], [[Սիրիա]])։ Երեխաների մեծ մասը (նրանց մի մասը Մուհամմադի անմիջական ժառանգներն էին) ճանապարհին մահացել են ծարավից և հոգնածությունից։ Այս տոնը նշվում է Աշուրայից 40 օր հետո՝ Սաֆար ամսվա 20-ին։
* Մավլիդը Մուհամմադի ծննդյան օրն է։ Ի տարբերություն սուննի մուսուլմանների, ովքեր Մուհամմադի ծննդյան կամ մահվան օրը նշում են Ռաբի ալ-Ավվալ ամսվա 12-ին, շիա մուսուլմանները Մուհամմադի ծննդյան օրը նշում են այդ ամսվա 17-ին, որը համընկնում է 6-րդ իմամ [[Ջաֆար աս-Սադիկ]]ի ծննդյան հետ<ref>Bernard Trawicky, Ruth Wilhelme Gregory, (2002), [https://books.google.com/books?id=gDbKexa1jfcC&pg=PA233 ''Anniversaries and holidays''], p. 233</ref>։ [[Վահաբականներ|Վահաբիականներն]] ընդհանրապես չեն նշում Մուհամմադի ծննդյան օրը՝ հավատալով, որ այն բիդա է (նորարարություն, նորություն, [[հերետիկոսություն]])<ref>{{cite web|title=Mawlid al-Nabi (the Prophet's birthday)|url=http://islamqa.info/en/249|website=Islamqa.info|accessdate=6դեկտեմբերի December6, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226094532/http://islamqa.info/en/249|archivedate=26դեկտեմբերի December26, 2015|df=dmy-all}}</ref>։
* Ֆաթիմայի ծննդյան օրը Ջումադա աթ-Թանի ամսվա 20-ին։ Այս օրը նաև համարվում է «կանանց և մայրերի օր»<ref>{{cite web|url=http://english.khamenei.ir/news/4724/Lady-Fatima-inspired-women-of-Iran-to-emerge-as-an-extraordinary|title=Lady Fatima inspired women of Iran to emerge as an extraordinary force|date=18մարտի March18, 2017|publisher=}}</ref>։
* Ալիի ծննդյան օրը Ռաջաբ ամսվա 13-ին։
* Բարայի գիշերը տասներկուական վերջին իմամ Մուհամմադ ալ-Մահդիի ծննդյան օրն է։ Շիաներն այս տոնը նշում են Շաաբան ամսվա 15-ին։
'''Տասներկուականները''' կամ '''իսնաշարիները''' շիա իսլամի ամենամեծ ճյուղն են ներկայացնում․ շատ հաճախ շիա մուսուլման ասելով հասկանում են հենց տասներկուականներին։ Տասներկուական տերմինը ծագել է այն համոզմունքից, որ կան Ալլահի կողմից սահմանված տասներկու առաջնորդներ՝ 12 իմամներ։ Տասներկուական շիաները հայտնի են նաև իմամի կամ ջաֆարի անունով, որը ծագում է 6-րդ իմամ Ջաֆար աս-Սադիկի անունից, ով մշակել է տասներկուականների իրավագիտությունը<ref>{{harvnb|Cornell|2007|p=237}}</ref>։
 
Տասներկուականները կազմում են Իրանի (90%)<ref>"Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. {{ISBN|978-0-19-515713-0}}. p. 45.</ref>, Ադրբեջանի (85%)<ref name="Britannica738" /><ref>{{cite web|url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|title=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library – Religion|publisher=|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xyRI4u?url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|archivedate=21օգոստոսի August21, 2011|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>, Բահրեյնի (70%), Իրաքի (65%) և Լիբանանի (մուսուլմանների 65%) բնակչության մեծամասնությունը<ref name="esp45">Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. {{ISBN|978-0-19-515713-0}}. p. 45</ref><ref name="glob">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/gulf/bahrain-religion.htm|title=Bahrain – Religion|author=John Pike|work=globalsecurity.org|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118214401/http://www.globalsecurity.org/military/world/gulf/bahrain-religion.htm|archivedate=18հունվարի January18, 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name=review>{{cite web|url=http://www.eurasiareview.com/25032011-challenges-for-saudi-arabia-amidst-protests-in-the-gulf-analysis/|title=Challenges For Saudi Arabia Amidst Protests In The Gulf – Analysis|work=Eurasia Review|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401034318/http://www.eurasiareview.com/25032011-challenges-for-saudi-arabia-amidst-protests-in-the-gulf-analysis/|archivedate=1ապրիլի April1, 2012|df=dmy-all|date=2011-03-25}}</ref>։
 
====Դոկտրինա ====
[[File:Names of imameen.jpg|thumb|upright=1.35|12 իմամների անունները՝ գրված արաբերեն '''على ''' «Ալի» անվան ձևով։]]
Տասներկուական դոկտրինան հիմնված է 5 սկզբունքների վրա<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine|title=Shiʿite Doctrine|work=iranicaonline.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517022711/http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine|archivedate=17մայիսի May17, 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ [[Հավատի հիմքեր|Հինգ սկզբունքները]], որոնք հայտնի են Ուսուլ ադ-Դին անունով, հետևյալն են<ref>Joanne Richter, (2006), [https://books.google.com/books?id=X9fxXEdeIP8C&pg=PA7 ''Iran the Culture''], p. 7</ref><ref>Mulla Bashir Rahim, ''[http://www.al-islam.org/begin/intro/rahim.html An Introduction to Islam] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091014001501/http://www.al-islam.org/begin/intro/rahim.html|date=14 October 2009}}'', by Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project</ref>՝
 
# '''Միաստվածություն''', Աստված միակն է և եզակի,
 
===Զեյդիականներ («Հնգականներ»)===
'''Զեյդիյան''' կամ '''զեյդիականությունը''' շիական մազհաբ է՝ անվանված Զեյդ իբն Ալիի անունով։ Զեյդիական ֆիքհի հետևորդները կոչվում են զեյդիականներ (կամ երբեմն հնգականներ)։ Սակայն կա նաև մի խումբ, որը կոչվում է Զեյդի Վասիթիս (տես ներքևում), ովքեր տասներկուականներ են։ Զեյդիները կազմում են Եմենի բնակչության 42-47%-ը<ref>{{cite web|url=http://www.yemenincanada.ca/map.php|title=About Yemen|website=Yemeni in Canada|publisher=Embassy of the Republic of Yemen in Canada|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070127175930/http://www.yemenincanada.ca/map.php|archivedate=հունվարի 27 January, 2007|accessdate=9ապրիլի April9, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.populstat.info/Asia/yemeng.htm|title=Yemen [Yamaniyyah]: general data of the country|website=Population Statistics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041925/http://www.populstat.info/Asia/yemeng.htm|archivedate=մարտի 4 March, 2016|accessdate=9ապրիլի April9, 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
====Դոկտրինա====
 
==== Ժամանակացույց ====
Իդրիսականները ({{lang-ar|{{big|الأدارسة}}}}) արաբ<ref>{{cite journal|last=Hodgson|first=Marshall|year=1961|title=Venture of Islam|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|page=262}}</ref> զեյդիական<ref>{{cite journal|last=Ibn Abī Zarʻ al-Fāsī|first=ʻAlī ibn ʻAbd Allāh|year=1340|title=Rawḍ al-Qirṭās: Anīs al-Muṭrib bi-Rawd al-Qirṭās fī Akhbār Mulūk al-Maghrib wa-Tārīkh Madīnat Fās|location=ar-Rabāṭ|publisher=Dār al-Manṣūr|publication-date=1972|page=38|title=Rawd al-Qirtas}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hespress.com/?browser=view&EgyxpID=5116|title=حين يكتشف المغاربة أنهم كانوا شيعة وخوارج قبل أن يصبحوا مالكيين !|work=hespress.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612182657/http://www.hespress.com/?browser=view&EgyxpID=5116|archivedate=12հունիսի June12, 2008|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6zeStDQZOSgC&pg=PA218|title=Introduction to Islamic Theology and Law|author=Ignác Goldziher|publisher=Princeton University Press|year=1981|isbn=978-0-691-10099-9|page=218}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XBwOF6jXBdIC&pg=PA844|title=Encyclopedia of Religion and Ethics|author=James Hastings|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|isbn=978-0-7661-3704-2|page=844}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=101310|title=The Initial Destination of the Fatimid caliphate: The Yemen or The Maghrib?|work=iis.ac.uk|publisher=The Institute of Ismaili Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706101911/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=101310|archivedate=6հուլիսի July6, 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Chapter3/Ch_3_25.htm|title=Shi'ah tenets concerning the question of the imamate – New Page 1|work=muslimphilosophy.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829024816/http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Chapter3/Ch_3_25.htm|archivedate=29օգոստոսի August29, 2012|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref> դինաստիան են [[Մաղրիբ]]ի արևմուտքում՝ կառավարելով 788-985 թվականին․ դինաստիան կոչվել է առաջին սուլթան Իդրիս I-ի անունով։
 
864 թվականին [[ալավիներ]]ը [[Գիլան]]ում, Դեյլամանում և Տաբարիսթանում (հյուսիսային Իրան) հիմնել են զեյդիական պետություն<ref>Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi,''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005 Referencing: Iranian Influence on Moslem Literature</ref>․ այն գոյատևել է մինչև [[Սամանիների պետություն|Սամանիները]] 928 թվականին սպանել են նրա ղեկավարին։ Ուղիղ 40 տարի անց պետությունը վերականգնվել է Գիլանում և պահպանվել Հասանյան ղեկավարների իշխանության ներքո մինչև 1126 թվականը։ Այնուհետև 12-13-րդ դարերից սկսած Դելամանի, Գիլանի և Տաբարիսթանի զեյդիականները ճանաչել են Եմենի զեյդիական իմամներին կամ Իրանում հակառակորդ զեյդիական իմամներին<ref>Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi, ''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005 Referencing: Encyclopædia Iranica</ref>։
 
Բուիդները սկզբնապես զեյդիական են եղել<ref>{{cite book|url=|title=Hamid Al-Din Al-Kirmani: Ismaili Thought in the Age of Al-Hakim|last=Walker|first=Paul Ernest|publisher=I.B. Tauris in association with the Institute of Ismaili Studies.|year=1999|isbn=978-1-86064-321-7|edition=|series=Ismaili Heritage Series|volume=3|place=London; New York|publication-place=|publication-date=|page=13|doi=|oclc=|id=|author-link=|author2-link=|accessdate=}}</ref>, ինչպես 9-10-րդ դարերում ալ-Յամամայի Բանու Ուխայդիր ղեկավարները<ref>Madelung, W. [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7693 "al-Uk̲h̲ayḍir."] Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. 7 December 2007</ref>։ Զեյդիական համայնքի առաջնորդը օգտագործել է խալիֆ տիտղոսը։ Այսպիսով՝ Եմենի ղեկավարը հայտնի է եղել խալիֆ անունով, ալ-հադի Յահյա բին ալ-Հուսեյն բին ալ-Քասիմ առ-Ռասսի Ռասսիդը (Ալիի որդի Հասան իբն Ալիի ժառանգներից), ով Սադահում 893-897 թվականներին հիմադրել է զեյդիական իմամաթը, և այս համակարգը շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի կեսերը, երբ 1962 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխությունը հեռացրել է զեյդիական իմամին։ Եմենի զեյդիականության հիմնադիրները ջարուդիյա խմբից էին․ սակայն սուննի իսլամի հանաֆիական և շաֆիական մազհաբների ծեսերի աճող ազդեցությամբ ջարուդիյա խմբից անցել է սուլեյմանիյա, տաբիրիյա, բութրիյա կամ սալիհիյա խմբերին<ref>Article by Sayyid Ali ibn ' Ali Al-Zaidi, ''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005</ref>։ Զեյդիականները կազմում են Եմենում գերակայող երկրորդ կրոնական խումբը։ Ներկայումս նրանք կազմում են Եմենի բնակչության 40-45%-ը։ Ջաֆարիականներն ու իսմայիլականները կազմում են 2-5%-ը<ref>{{cite web|url=http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Asia/yemeng.htm|title=Universiteit Utrecht Universiteitsbibliotheek|publisher=Library.uu.nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502125032/http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Asia/yemeng.htm|archivedate=2մայիսի May2, 2006|accessdate=2011-05-04|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref>։ Սաուդյան Արաբիայում կատարված հաշվարկների համաձայն ապրում է շուրջ 1 միլիոն զեյդիական (հիմնականում երկրի արևմտյան նահանգներում)։
 
Ներկայումս ամենահայտնի զեյդիական շարժումը Հութիների շարժումն է, որը հայտնի է ''Shabab Al Mu'mineen'' (Հավատացող երիտասարդություն) կամ AnsarAllah (Ալլահի մարտիկներ) անունով։ 2014-2015 թվականներին [[Զինված հակամարտություն Եմենում (2014-2015)|հութիները գրավել են Սանաայի կառավարությունը]], որը հանգեցրել է Սաուդյան Արաբիայի կողմից աջակցություն ստացող Աբդ Ռաբբուհ Մանսուր Հադի կառավարության անկմանը<ref name="government">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/02/yemen-houthi-rebels-announce-presidential-council-150206122736448.html|title=Yemen's Houthis form own government in Sanaa|date=փետրվարի 6 February, 2015|accessdate=7փետրվարի February7, 2015|agency=Al Jazeera|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207102231/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/02/yemen-houthi-rebels-announce-presidential-council-150206122736448.html|archivedate=7փետրվարի February7, 2015|df=dmy-all}}</ref>։ Հութիները և նրանց դաշնակիցները կարողացել են վերահսկողություն հաստատել Եմենի զգալի մասի նկատմամբ և դիմադրել Սաուդյան Արաբիայի ներխուժմանը Եմեն, որը ձգտում էր վերականգնել Հադիի իշխանությունը։ Թե՛ հութիները, թե՛ Սաուդյան Արաբիայի կողմից ղեկավարվող կոալիցիան ենթարկվում էին [[Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն|Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության]] հարձակումներին<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/yemen-govt-vows-stay-aden-despite-bombings-102423218.html|title=Yemen govt vows to stay in Aden despite IS bombings|date=7հոկտեմբերի October7, 2015|work=Yahoo News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222173259/http://news.yahoo.com/yemen-govt-vows-stay-aden-despite-bombings-102423218.html|archivedate=22դեկտեմբերի December22, 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/arab-coalition-faces-new-islamic-state-foe-in-yemen-conflict-1229476|title=Arab Coalition Faces New Islamic State Foe in Yemen Conflict|date=7հոկտեմբերի October7, 2015|work=NDTV.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304064145/http://www.ndtv.com/world-news/arab-coalition-faces-new-islamic-state-foe-in-yemen-conflict-1229476|archivedate=4մարտի March4, 2016|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
=== Իսմայիլականություն ===
Իսմայիլականների անունը ծագում է Իսմայիլ իբն Ջաֆարի անունից, ով Ջաֆար աս-Սադիկի հոգևոր իրավահաջորդն է (իմամ), սակայն նրանք տարբերվում են տասներկուականներից, ովքեր Մուսա ալ-Կադիմին՝ Իսմայիլի կրտսեր եղբորը, համարում են իրական իմամ։
 
8-րդ դարում Մուհամմադ իբն Իսմայիլի մահից կամ թաքնված վիճակի անցնելուց հետո իսմայիլականության ուսմունքը փոփոխությունների է ենթարկվել և ձեռք է բերել ներկայիս տեսքը՝ ավելի շատ կենտրոնանալով հավատի գաղտնի, թաքնված նշանակության (''բատին՝ ներքին'') վրա։ Տասներկուականության վերջնական ձևավորման հետ մեկտեղ՝ իբրև բառացի կամ արտաքին իմաստի ''(զահիր՝ արտաքին)'' վրա հիմնված աքբարիական և ավելի ուշ ուսուլիական մտքի դպրոցների, շիականությունը զարգացել է երկու առանձին ուղղություններով՝ փոխաբերական իմաստի վրա հիմնված իսմայիլական խումբը, որը կենտրոնացած է Ալլահի միստիկ ճանապարհի և բնության վրա և «Ժամանակի իմամի»՝ իբրև «Ալլահի դեմքի» աստվածային մարմնացման վրա, և առավել բառացի իմաստի վրա հիմնված տասներկուական խումբը, որը կենտրոնացած է աստվածային օրենքի (''շարիաթ'') և Մուհամմադի ու նրա իրավահաջորդների (Ահլ ալ-Բայթ) արարքների և խոսքերի վրա, ովքեր իբրև Աիմմահ՝ հանդիսանում էին ուղղորդ և Ալլահի լույսը<ref>{{cite web|url=http://www-personal.umich.edu/~jrcole/ahsai1.htm|title=Shaykh Ahmad al-Ahsa'i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218072512/http://www-personal.umich.edu/~jrcole/ahsai1.htm|archivedate=18փետրվարի February18, 2007|accessdate=2007-04-25|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
Չնայած իսմայիլականների շրջանում մի շարք ենթախմբեր կան՝ ներկայիս իսմայիլական տերմինը վերաբերում է շիա իմամի իսմայիլական մուսուլմաններին (նիզարի համայնք), ովքեր հայտնի են պարզապես իսմայիլական անունով և Աղա Խանի հետևորդներն են ու իսմայիլականների շրջանում ամենամեծ խումբը։ Իսմայիլականների մեկ այլ խումբ են Դավուդի բոհրաներ՝ Դաի ալ-Մութլաքի գլխավորությամբ, ով թաքնված իմամի ներկայացուցիչն է համարվում։ Չնայած տարբեր ճյուղեր ունեն կորնական տարբեր ծեսեր և պրակտիկա՝ դրանց հիմնական աստվածաբանությունը նույնն է մնացել, ինչ որ առաջին իմամների ժամանակի էր։ Վերջին տարիներին իսմայիլականները հիմնականում հնդիրանական համայնքն են ներկայացնում<ref>Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 76</ref>, սակայն նրանց կարելի է հանդիպել Իրանում, [[Պակիստան]]ում, Սիրիայում, Պաղեստինում, Սաուդյան Արաբիայում<ref>{{cite web|url=http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/107/TESTIMONY+OF+ALI+H.+ALYAMI.htm|title=Congressional Human Rights Caucus Testimony&nbsp;– NAJRAN, The Untold Story|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061227222620/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/107/TESTIMONY+OF+ALI+H.+ALYAMI.htm|archivedate=27դեկտեմբերի December27, 2006|accessdate=2007-01-08|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref>, Եմենում, Չինաստանում<ref>{{cite web|url=http://jmm.aaa.net.au/articles/11253.htm|title=News Summary: China; Latvia|date=2003-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070506190104/http://jmm.aaa.net.au/articles/11253.htm|archivedate=6մայիսի May6, 2007|accessdate=2007-06-01|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>, [[Հորդանան]]ում, [[Ուզբեկստան]]ում, [[Տաջիկստան]]ում, [[Աֆղանստան]]ում, [[Արևելյան Աֆրիկա]]յում և [[Հարավային Աֆրիկա]]յում․ վերջին տարիներին նրանցից շատերը գաղթել են Եվրոպա, [[Ավստրալիա]], [[Նոր Զելանդիա]] և [[Հյուսիսային Ամերիկա]]<ref name="DaftaryShort1998p1">{{cite book|title=A Short History of the Ismailis|last=Daftary|first=Farhad|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-0-7486-0687-0|location=Edinburgh|pages=1–4}}</ref>։
 
====Իսմայիլական իմամներ====
Իսմայիլ իբն Ջաֆարի մահից հետո շատ իսմայիլականներ հավատում էին, որ մի օր մեսիա Մահդին, ով շատերը կարծում են, թե Մուհամմադ իբն Իսմայիլն է, վերադառնալու է և ստեղծելու է արդարության դար։ Խմբերից մեկը ներկայացնում էին դաժան քարմաթյանները, որոնց հենակետը Բահրեյն է։ Ընդհակառակը շատ իսմայիլականները հավատում են, թե իմամաթը իրականում շարունակվում է, և իմամները թաքնված շրջան են մտել ու շարունակել են հաղորդակցվել և ուսուցանել իրենց հետևորդներին հրավիրված «միսիոներների» ցանցի միջոցով։
 
909 թվականին Աբդուլլահ ալ-Մահդի Բիլլահը՝ իսմայիլական իմամաթի հավակնորդ, ստեղծել է Ֆաթիմյան խալիֆայությունը։ Այս շրջանում ձևավորվել են իմաների երեք սերունդներ։ Առաջին այսօր հայտնի է դրուզներ անունով, որը սկսվել է ալ-Հաքիմ բի-Ամիր Ալլահից։ Վերջինս ծնվել է 985 թվականին և ղեկավար է դարձել 11 տարեկան հասակում։ Հալածանքները տարածված են եղել կրոնական առումով հանդուրժողական Ֆաթիմյան կայսրությունում նրա կառավարման շրջանում։ Երբ 1021 թվականին նրա ջորին վերադարձել է առանց իր տիրոջ և արյան մեջ կորած, նրա կյանքի օրոք ձևավորված կրոնական խումբը առանձնացել է իսմայիլականներից և չի ճանաչել նրա իրավահաջորդությունը։ Ավելի ուշ այս խումբը հայտնի է դարձել դրուզներ անունով, նրանք հավատում են, որ ալ-Հաքիմը Ալլահի մարմնավորումն է և խոստացված Մահդին, ով ի վերջո մի օր վերադառնալու է և արդարություն է բերելու աշխարհին<ref>{{cite web|url=http://baheyeldin.com/history/al-hakim-bi-amr-allah-fatimid-caliph-of-egypt.html|title=al-Hakim bi Amr Allah: Fatimid Caliph of Egypt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070406065948/http://baheyeldin.com/history/al-hakim-bi-amr-allah-fatimid-caliph-of-egypt.html|archivedate=6ապրիլի April6, 2007|accessdate=2007-04-24|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Ժամանակի ընթացքում իսմայիլականության մեջ զարգացել են նաև այլ դոկտրինաներ, որի արդյունքում առանձնացել են իսմայիլականությունից և իսլամից տարբերվող խմբեր։
 
Երկրորդ բաժանումը տեղի է ունեցել 1094 թվականին Մաադ ալ-Մուսթանսիր Բիլլահի մահից հետո։ Նա ամենաերկարն է խալիֆ եղել։ Նրա մահից հետո նրա որդիները՝ Նիզարը և ալ-Մուսթալին դինաստիական պայքար են սկսել քաղաքական և հոգևոր վերահսկողության համար։ Ավագ եղբայր Նիզարը պարտություն է կրել և բանտարկվել է, սակայն ըստ Նիզարի սովորության՝ նրա որդին փախուստի է դիմել Ալամութ, որտեղ իրանյան իսմայիլականները ընդունել են նրա պահանջները<ref name="DaftaryShort1998p106">{{cite book|title=A Short History of the Ismailis|last=Daftary|first=Farhad|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-0-7486-0687-0|location=Edinburgh|pages=106–108}}</ref>։
*[[Ջիհադ]] (պայքար)
|}
Շիաների շահադան (վկայություն) տարբերվում է սուննիների շահադայից Ալիի հիշատակության պատճառով<ref name=Shahada>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/shahada.htm |title=Encyclopedia of the Middle East |publisher=Mideastweb.org |date=2008-11-14 |accessdate=2011-05-04 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512174339/http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/shahada.htm |archivedate=12մայիսի May12, 2011 |df=dmy-all }}</ref>։
 
====Ժամանակակից առաջնորդություն====
 
===Գիտելիք ձեռք բերելու անհրաժեշտության մասին դոկտրինա===
Ըստ Ալլամեհ Մուզաֆերի՝ Աստված մարդկությանը օժտել է տրամաբանելու և բանավիճելու կարողությամբ։ Դեռ ավելին՝ Աստված պատվիրել է մարդկանց մտածել ստեղծագործությունների մասին, մինչդեռ ինքը իր արարած էակներին վերավերվում է՝ իբրև իր հզորության և փառքի նշան։ Եվ այս նշանները ընդգրկում են ողջ տիեզերքը։ Ավելին՝ այս փոքրիկ աշխարհի մարդկանց և տիեզերքի՝ իբրև մեծ աշխարհի, միջև առկա է նմանություն։ Աստված չի ընդունում նրան հավատը, ովքեր հետևում են նրան առանց մտածելու՝ պարզապես ընդօրինակելով, սակայն միևնույն ժամանակ Աստված մեղադրում է նրանց նման գործողությունների համար։ Այլ կերպ ասած՝ մարդկությունը պետք է մտածի տիեզերքի մասին՝ օգտագործելով իր բանականությունն ու ինտելեկտը, որը շնորհվել է Աստծո կողմից։ Շիաների շրջանում առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում ինտելեկտին, նույնիսկ մարգարեության հավակնություններ ունեցող մեկի պնդումները գնահատելու համար օգտագործվում է ինտելեկտը<ref>{{cite book|title=The faith of Shia Islam|author=Allamah Muhammad Rida Al Muzaffar|publisher=Ansariyan Qum|year=1989|page=1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.introducingislam.org/info/muzaffar/chapter1.php|title=The Beliefs of Shia Islam – Chapter 1|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025175646/http://www.introducingislam.org/info/muzaffar/chapter1.php|archivedate=25հոկտեմբերի October25, 2016|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։
 
===Դուայի (աղոթք) մասին դոկտրինա===
 
Աղոթքը կամ դուան շիականության մեջ շատ կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ Մուհամմադն այն ներկայացնում էր իբրև հավատացյալների զենք։ Իրականում դուան համարվում է շիական համայնքի առանձնահատկություն։ Շիականության մեջ դուայի իրականացումը ենթադրում է որոշակի հատուկ ծիսական արարողություն։ Այս պատճառով շատ գրքեր կան գրված շիաների շրջանում աղոթքի վերաբերյալ։ Շիական առաջնորդները միշտ հրավիրել են իրենց հետևորդներին իրականացնելլ դուա։ Օրինակ՝ Ալին հաճախակի է առնչվել դուայի թեմայի հետ՝ պայմանավորված միաստվածության մեջ իր առաջնորդությամբ<ref>{{cite web|url=http://www.introducingislam.org/info/muzaffar/chapter5pg1.php#34|title=The Beliefs of Shia Islam – Chapter 5.1|publisher=|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025175902/http://www.introducingislam.org/info/muzaffar/chapter5pg1.php#34|archivedate=25հոկտեմբերի October25, 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|author=Allamah Muhammad Rida Al Muzaffar|title=The faith of Shia Islam|year=1989|pages=50–51|publisher=Ansariyan Qum}}</ref>։
 
== Տես նաև ==