«Սարսափի գրականություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ
չ (Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (-books.google.ru/ +books.google.am/))
չ (մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ)
 
[[Պատկեր:Вий.jpg|200px|մինի|աջից|Ռ. Շտայն, [[Նիկոլայ Գոգոլ|Նիկոլայ Գոգոլի]]ի գրքի կազմը, 1901 թվական]]
'''Սարսափի գրականություն''' ({{lang-en|horror literature, horror fiction}}), գեղարվեստական գրականության ժանր, որի նպատակն է ընթերցողի մոտ վախի զգացում առաջացնել: Միևնույն ժամանակ [[Ֆենտեզի|ֆենտեզիիֆենտեզի]]ի և [[Միստիկա|միստիկայիմիստիկա]]յի ժանր՝ չնայած այն բանին, որ նրանցից յուրաքանչյուրը տարաբնույթ զգացողություններ է պատկերում գրականության մեջ: Եթե ֆանտազիան կամ միստիկան հիմնականում հենվում են անիրական պատրանքների վրա, ապա սարսափ ժանրը միշտ չէ, որ ֆիկցիայի կամ անիրական երևույթի վրա է հիմնվում: Սարսափ ժանրի ներկայացուցիչները սովորաբար պատմելու յուրատեսակ ձև ունեն՝ իրական իրադարձությունների վրա հիմնված կեղծիքը ներկայացնելով: Սակայն, օրինակ, [[Հոգեբանական գիտափորձ|հոգեբանական թրիլլեր]] ժանրում արգելված է ֆանտաստիկ ժանրի որևէ նշույլ:
Սարսափի գրականության կերպարները տարբեր ժողովուրդների առասպելներից են՝ [[Վամպիր|վամպիր]], [[Զոմբի|զոմբի]], [[Դարձվոր (մարդագայլ)|մարդագայլ]], [[Դև|դևերդև]]եր: Բայց միշտ չէ, որ սարսափ ժանրի գրականության մեջ պատմությունը հիմնվում է բառի բառացիորեն գերբնական իմաստով:
 
== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Vlad Tepes 002.jpg|250px|մինի|աջից|[[Վլադ Դրակուլա]]]]
Սարսափ ժանրը հիմնվում է բանահյուսության և շատ ժողովուրդների կրոնական ավանդույթների վրա: Նրանց պատմվածքներում բարձրացվում են հանդերձյալ կյանքի, բարու և չարի հարցերը, որոնք մարմնավորվում են գերբնական էակներ` մարդկային կերպարի և հոգիների մեջ<ref>{{Книга|автор=Rosemary Jackson|заглавие=Fantasy: The Literature of Subversion|ссылка=https://books.google.am/books?id=Ep8fPAAACAAJ&dq=Rosemary+Jackson+(1981).+Fantasy:+The+Literature+of+Subversion&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiviNOV5IfYAhXmPZoKHa39AzgQ6AEIJzAA|издательство=Routledge|год=2003|страниц=211|isbn=9780415291309}}</ref>:
Միջնադարում եկեղեցին հստակ հակադրում էր աստվածային բարությունը սատանայական չարիքին, այդ իսկ պատճառով հասարակության մեջ որոշակի պատկերացումներ են ձևավորվել այն աշխարհի մասին, որտեղ իրենք ապրում էին: Միջնադարյան Ֆրանսիայում, օրինակ, բանաստեղծուհի [[Մարիա Ֆրանցուսկայա|Մարիա Ֆրանցուսկայան]]ն գրում էր [[Դարձվոր (մարդագայլ)|մարդագայլերի]] մասին:
Իշխան [[Վլադ Դրակուլա|Վլադ Դրակուլայի]]յի արյունռշությունը հայտնի էր դեռևս 15-րդ դարում գերմանական [[Պամֆլետ|պամֆլետներիցպամֆլետ]]ներից` մինչև [[Բրեմ Սթոքեր|Բրեմ Սթոքերի]]ի [[Դրակուլա (վեպ)|«Դրակուլա»]] վեպի համաշխարհային հռչակ ձեռք բերելը<ref>{{Книга|автор=Raymond T. McNally, Radu Florescu|заглавие=In Search of Dracula: The History of Dracula and Vampires|ссылка=https://books.google.am/books?id=P22TnNTonYwC&pg=PA226&dq=Raymond+T.+McNally+and+Radu+R.+Florescu+(1972).+%22In+Search+of+Dracula&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjb46fm6IfYAhVrDJoKHap4CHoQ6AEIJzAA|ответственный=|издание=|место=|издательство=Houghton Mifflin Harcourt|год=1994|страницы=8—9|страниц=324|isbn=0395657830|isbn2=}}</ref>: Դաժանությամբ աչքի ընկնող մյուս մարդիկ հաճախ են դարձել սարսափելի պատմությունների հերոսներ. ֆրանսիական ժողովրդական հեքիաթի՝ [[Կապույտ մորուքը|«Կապույտ մորուքը»]] հերոսը՝ Ժիլ դե Ռեն, [[Էլիզաբեթ Բաթորի|Էլիզաբեթ Բաթորին]]ն<ref>{{Статья|автор=James G. Kiernan|заглавие=Sexual Perversion and the Whitechapel Murders|ссылка=|язык=англ.|издание=Medical Standard|тип=|место=Chicago|год=1888|месяц=11|число=|том=|выпуск=4|номер=5|страницы=|issn=}}</ref>:
 
=== 18-րդ դարի գոթական գրականություն ===
18-րդ դարում սարսափ ժանրը սահմանել է դասական [[Գոթական գրականություն|գոթական գրականության]] ուրվագծերը: Այս ժանրի որպես առաջին ստեղծագործություն է ճանաչվել [[Հորաս Ուոլփոլ|Հորաս Ուոլփոլի]]ի «Օնտրանտոյի ամրոց» վեպը, որտեղ գերբնական ուժերը հաղթում են իրականին: Առաջին անգամ վեպը հրատարակվել է միջնադարյան իտալական վեպի անանուն թարգմանչի անունով<ref name=":0">{{Cite news|title=The creepy tale that launched gothic fiction|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775|work=BBC News|date=2014-12-13|accessdate=2017-12-13|language=en}}</ref>: Հայտնի դարձած վեպը [[Ուիլյամ Բեքֆորդ|Ուիլյամ Բեքֆորդին]]ին, [[Աննա Ռադկլիֆ|Աննա Ռադկլիֆին]]ին և [[Մեթյու Գրեգորի Լյուիս|Մեթյու Գրեգորի Լյուիսին]]ին ոգեշնչել է նոր վիպակների և վեպի ստեղծման համար:
 
=== 19-րդ դարի սարսափները ===
[[Պատկեր:Dr Jekyll and Mr Hyde poster.png|200px|մինի|աջից|Թատերական ադապտացիայի ազդագիրը]]
Գոթական գրականությունը 19-րդ դարում վերաճել է այսօր հայտնի սարսափ ժանրի: Մինչ օրս ֆիլմերի և գրքերի ստեղծմանը ոգեշնչում են [[Ֆրանկենշթեյն|«Ֆրանկենշթեյն»]] բնույթի ստեղծագործությունները: Գոթական գրականության օրինաներ են՝ [[Մերի Շելլի|Մերի Շելլիի]]ի [[Մելմոթ թափառականը|«Մելմոթ թափառականը»]], [[Չարլզ Ռոբերտ Մեթյուրին|Չարլզ Ռոբերտ Մեթյուրինի]]ի, [[Վաշինգտոն Իրվինգ|Վաշինգտոն Իրվինգի]]ի վեպերը, գերմանական հեքիաթագիրներ [[Էռնստ Հոֆման|Էռնստ Հոֆմանի]]ի, [[Վիլհելմ Հաուֆ|Վիլհելմ Հաուֆի]]ի, [[Լյուդվիգ Ախիմ ֆոն Արնիմ|Լյուդվիգ Ախիմ ֆոն Արնիմի]]ի, [[Ալդելբերտ Շամիսո|Ալդելբերտ Շամիսոյի]]յի, [[Գրիմ եղբայրներ|Գրիմ եղբայրների]]ի հեքիաթները, [[Էդգար Ալլան Պո|Էդգար Ալլան Պոյի]]յի և [[Ամբրոզ Բիրս|Ամբրոզ Բիրսի]]ի հոգեբանական նովելները:
1860-ական թվականներին Անգլիայում ձևավորվում է այն, ինչն արդեն կարելի է անվանել սարսափների գրականություն: Այս ժամանակահատվածի դասական գործերից են՝ [[Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոն|Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոնի]]ի [[Դոկտոր Ջեքիլի և պարոն Հայդի տարօրինակ պատմությունը|«Դոկտոր Ջեքիլի և պարոն Հայդի տարօրինակ պատմությունը»]], [[Օսկար Ուայլդ|Օսկար Ուայլդի]]ի [[Դորիան Գրեյի դիմանկարը|«Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]], [[Հերբերտ Ուելս|Հերբերտ Ուելսի]]ի [[Անտեսանելի մարդը|«Անտեսանելի մարդը»]] և այլն: Այսօր այդ ստեղծագործությունները համապատասխանում են սարսափ ժանրի չափանիշներին<ref>{{Книга|автор=Christopher Frayling|заглавие=Nightmare: The Birth of Horror|ссылка=https://books.google.am/books?id=28gdAQAAIAAJ&q=Christopher+Frayling+(1996).+Nightmare:+The+Birth+of+Horror&dq=Christopher+Frayling+(1996).+Nightmare:+The+Birth+of+Horror&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi1rdei8ofYAhVOSZoKHVqWCkYQ6AEIJzAA|издательство=BBC Books|год=1996-01-01|страниц=232|isbn=9780563371984}}</ref>:
19-րդ դարի սարսափների ֆրանսիական գրականությունը ներկայացված է այսպես կոչված «դաժան պատմություններով»: Ի տարբերություն սարսափների դասական գրականության՝ ֆրանսիական սարսափ ժանրը չուներ առեղծվածային կամ բանահյուսական ենթատեքստ, սակայն համատեղում էր մարդկային տառապանքների նատուրալիստական պատկերը և սոցիալական քննադատությունը: Ժանրի լավագույն ներկայացուցիչն է [[Օկտավ Միրբո|Օկտավ Միրբոն]]ն:
 
=== Սարսափի ժամանականից գրականություն ===
Այս շրջանի արքան է [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]]ը, նրանից հետ չի մնում նաև [[Դին Կունց|Դին Կունցը]]ը: Այս ժանրով որոշ պատմվածքներ է գրում նաև [[Ռեյ Բրեդբերի|Ռեյ Բրեդբերին]]ն:
 
=== Սարսափների գրականությունը Ռուսաստանում ===
[[Յակով Սոլոմոնովիչ|Յակով Սոլոմոնովիչը]]ը կարծում է, որ դրակուլ-վամպիրի մասին լեգենդը Ռումինիայից ոչ ուղղակիորեն է ներթափանցել Արևմտյան Եվրոպա, այլ հին ռուսական «Դրակուլայի մասին» հեքիաթի միջոցով: Գրողների շրջանում սարսափների գրականության վառ ներկայացուցիչներից են ռուսական մշակույթի արծաթե դարաշրջանից հայտնի [[Լեոնիդ Անդրեև|Լեոնիդ Անդրեևը]]ը:
 
== Սարսափի գրականության դասականը ==
Գալինա Զալոմիկովան, նշելով [[Աննա Ռադկլիֆ|Աննա Ռադկլիֆին]]ին, սարսափի գրականության ժանրը բաժանում է երկու խմբի՝ սարսափ-գոթական և ահաբեկիչ-գոթական: Սյուզան Հեյվորդը առանձնացնում է գերբնական և հոգեբանական սարսափի ժանրերը:
 
=== Սարսափի գրականության ենթաժանրերը ===