«Պումա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 199 բայտ ,  1 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
(Պումա)
{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}
'''Պումա''' ('''կատվառյուծ,''' '''լեռնային առյուծ'''<ref>Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 107. — 10 000 экз.</ref>, '''կուգուար''') ({{lang-la|Puma concolor}}), [[կատվազգիներ]]ի ընտանիքի [[պումաներ]]ի ցեղին պատկանող [[գիշատիչ]]: Բնակվում է [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային]] և [[Հարավային Ամերիկա]]յում<ref>Пума — статья из энциклопедии «Кругосвет»</ref>: Պումաների ցեղին պատկանող ամենախոշոր ներկայացուցիչն է: Մարմնի երկարությունը կազմում է առանձ պոչի 100-170100—170 սմ, պոչինը՝ 60-13060—130 սմ, իսկ մարմնի բարձրություն 60-9160—91 սմ, զանգվածը հասնում է մինչև 120 կգ (արուներ): Հիմնականում որսում է [[եղնիկ]]ներ:
 
== Պատմություն ==
 
== Կենսակերպ և սնունդ ==
Պումաները հանդիպում են տարբեր բարձրությունների վրա՝ հարթավայրերից մինչև ծովի մակարդակից 47003700—5000 մետր բարձրություն ունեցող սարերում, և ամենատարբեր լանդշաֆտներում՝ լեռնային [[փշատերև անտառներ]]ում, [[արևադարձային անտառ]]ներում, խոտածածկ հարթավայրերում, [[պամպա]]ներում, ճահճացած ցածրավայրերում և ընդհանրապես ցանկացած տեղանքում, որտեղ կա նրանց անհրաժեշտ ուտելիք և ապաստարան: Սակայն Հարավային Ամերիկայում պումաները փորձում են շրջանցել այն ճահճացած տարածքները և ցածրավայրերը, որոնք ընտրել են [[յագուար]]ները: Այս կենդանիները լավ հարմարեցված են անհարթ, բլրավոր և ձորակներով տեղանքներին: Մկանոտ վերջույթների շնորհիվ նրանքպումաները ընդունակ են կատարել մինչև 6 մետր հեռավորությամբ և 2,5 մետր բարձրությամբ թռիչք,: Պումաները կարող են վազել 50կմ20—80կմ/ժ, միջին արագությունը 50 կմ/ժ է, առավելագույն արագությունը հասնում է երբեմն անգամ 90 կմարագությամբ: Պումաները հեշտությամբ են տեղաշարժվում լեռնային լանջերով, հիանալի մագլցում են ծառերի և քարափների վրայով, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նաև լավ լողում են:
 
Չնայած տարածված կարծիքներին՝ պուման բավականին լուռ կենդանի է: Մարդկային ճիչերի նման բարձր աղաղակները հնչեցնում է միայն զուգավորման ժամանակաշրջանի ընթացքում:
 
Պումաները վարում են խիստ միայնակ կյանք (բացառություն են կազմում զուգավորման շրջանում 1-6 օրվա ընթացքում պումաների կազմած զույգերը, ինչպես նաև մայրը ձագերի հետ): Նրանց պոպուլյացիայի խտությունը կախված է որսամսի մատչելիությունից: Էգ պումայի որսի տարածքը կազմում է 2630-350370 կմ² և հիմնականում գտնվում է արուի տարածքի պերիֆերիայի վրա: Արուների տարածքները կազմում են 140-760900 կմ² և երբեք չեն հատվում: Հասուն արուներին միասին հազվադեպ կարելի է տեսնել, բացառություն են կազմում միայն երիտասարդ պումաները, որոնք նոր են լքել մորը: Իր տարածքի մեջ պուման կատարում է եղանակային տեղափոխություններ՝ ձմեռը և ամառն անցկացնելով տարբեր հատվածներում: Իրենց տարածքի սահմանները գծում են [[մեզ]]ով և կղանքով, ինչպես նաև ծառերի քերծվածքներով:
 
Պումաները որսի են անցնում հիմնականում գիշերը: Նրանց կերաբաժինը հիմնականում կազմված է [[սմբակավորներ]]ից՝ սևապոչ, սպիտակապոչ, պամպաների եղջերուներից, ամերիկյան [[ազնիվ եղջերու]]ներից, [[որմզդեղն]]ներից, հյուսիսային եղջերուներից, հաստայեղջյուրներից և ընտանի անասուններից: Պուման կարող է սնվել նաև ամենատարբեր կենդանիներով՝ [[Մուկ|մկներից]], [[Սկյուռանմաններ|սկյուռներից]], [[Պարկամուկ|պարկամկներից]], [[ճագար]]ներից, [[մշկառնետ]]ներից, [[համրուկ]]ներից, [[կապիկներ]]ից, կանադական [[կուղբ]]երից, [[ջրարջեր]]ից, [[ժանտաքիս]]ներից, [[զրահակիրներ]]ից մինչև [[կոյոտ]]ներ, [[կարմիր լուսան]]ներ, ամերիկյան [[կոկորդիլոսներ]] և անգամ այլ պումաներ: Նրանք նաև ուտում են [[թռչուն]]ներ, [[ձուկ]] և անգամ [[խխունջներ]] և [[միջատներ]]: [[Վագր]]երի և [[ընձառյուծ]]ների նման պուման վայրի և ընտանի կենդանիների միջև տարբերություն չի դնում. հարմար առիթի դեպքում հարձակվում է ընտանի անասունների, [[Շուն|շների]], [[կատու]]ների և թռչունների վրա: Ընդ որում, նա հաճախ սպանում է ավելի շատ կենդանիների, քան կարող է ուտել: Պումաները կարող են հարձակվել [[ամերիկյան սև արջ]]երի վրա, ինչպես նաև կան հումորային պատմություններ՝ ինչպես են պումաները սպանում խոշոր արջերի և անգամ [[գրիզլի]]ների<ref>The Marion Star from Marion, Ohio - Page 9.</ref><ref>{{Cite news|title=A Battle Between Beasts.|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=NZH18911121.2.66.24&cl=search&srpos=4&e=-------10--1----0lion+fights+bear+--&st=1&zto=1|work=New Zealand Herald|date=1891-11-21|pages=2|accessdate=2016-03-09}}</ref><ref>{{Cite news|title=Panther Kills A Big Bear.|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=AS19020705.2.89&cl=search&srpos=2&e=-------10--1----0panther+and+bear+fight+--&st=1&zto=1|work=Auckland Star|date=1902-07-05|pages=5|accessdate=2016-03-09}}</ref>: Ալֆրեդ Բրեմը նկարագրում է պումային՝ որպես շատ խիզախ և համարձակ կենդանու<ref>{{Книга|заглавие=Брем А Жизнь животных|ссылка=https://books.google.com/books?id=nex2re8XZQcC|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=1186|isbn=9785224044221}}</ref>:
 
Որսի ժամանակ պուման անսպասելի է հարձակվում՝ գաղտագողի մոտենում է խոշոր որսին, ապա մոտ հեռավորությունից թռչում զոհի մեջքին և իր ծանրության շնորհիվ կոտրում նրա պարանոցը, կամ ինչպես մյուս կատուները, ատամները խրում է կոկորդի մեջ և սկսում խեղդել: Մեկ տարվա ընթացքում պուման ուտում է 800-1400 կգ միս՝ գրեթե 4840-60 սմբակավոր կենդանի: Չկերած միսը նրանք թաքցնում են՝ տանելով հեռու, ծածկելով տերևներով, ձնով կամ խուշուրով: Նրանք վերադառնում են թաքցրած որսի մոտ, երբեմն բազմիցս: Պուման ընդունակ է մեծ հեռավորության վրա քարշ տալ որսի լեշը, որն իրենից հինգ-վեց անգամ ավելի ծանր է։ Հնդիկ ցեղերը, որոնք բնակվում են Կալիֆոռնիայի հարավում, օգտվում էին պումաների այս սովորույթից՝ նրանց հետևից հավաքելով կենդանիների լեշերը։
 
Պումաները թշնամիներ չունեն, բայց նրանց համար որոշակի վտանգ կարող են ներկայացնել մյուս գիշատիչները՝ [[յագուար]]ները, [[գայլեր]]ի ոհմակները, [[գրիզլի]]ները, [[Իրական կոկորդիլոսներ (ցեղ)|իրական կոկորդիլոսները]], սև [[կայմաններ]]ը, սև արջերը և խոշոր միսիսիպյան ալիգատորները։ Գրիզլիները և ամերիկյան սև արջերը հանդիսանում են ձրիակերներ՝ հափշտակելով պումաների որսի մի մասը <ref>{{Статья|автор=COSEWIC. Canadian Wildlife Service (2002)|заглавие=Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (Ursus arctos)|ссылка=http://dsp-psd.pwgsc.gc.ca/Collection/CW69-14-166-2002E.pdf|язык=|издание=Environment Canada|тип=|год=Retrieved April 8, 2007|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=Elbroch, L. M.; Lendrum, P. E.; Allen, M. L.; Wittmer, H. U.|заглавие=Nowhere to hide: pumas, black bears, and competition refuges|ссылка=|язык=|издание=Behavioral Ecology|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=26|страницы=247–254|issn=doi:10.1093/beheco/aru189}}</ref>։
Հղիությունը ընթանում է 90-100 օր։ Պումաների Ձագերը 1-6-ն են լինում՝ 300-900 գրամ առանձին դեպքերում մինչև 1000 գրամ (արու) 200-500 գրամ (էգ) քաշով և 30-ից 40 սմ երկարությամբ։ Նրանց գունավորումը շագանակագույն է՝ սև բծերով, որը փոխվում է 1 տարեկանում։ Աչքերը բացվում են 8-10 օրականում։ Այդ ժամանակ էլ դուրս են գալիս առաջին ատամները, և նրանք սկսում են խաղալ։ 6 շաբաթական հասակում նրանք սկսում են սնվել մեծերի ուտելիքով, սակայն շարունակում են կաթ խմել: Այդ ժամանակ մայրը երեք անգամ շատ որս է անում: Մինչև 15-26 ամսականը ձագերը մնում են մոր հետ, իսկ հետո գնում են՝ սեփական որսի տարածք գտնելու, թեպետ մորից հեռանալուց հետո մի քանի ամիս կարող են մնալ խմբերով: Էգերը սեռական հասունացման հասնում են 3 տարեկանում, իսկ արուները՝ 4 տարեկանում:
Բնության մեջ պուման ապրում է 15-2015—20 տարի, իսկ կենդանաբանական այգում՝ առավելագույնս մինչև 28 երբեմն անգամ 30 տարի<ref>[http://www.moscowzoo.ru/animals/khishchnye/puma/ Пума] на сайте Московского зоопарка</ref>:
 
=== Հիբրիդներ ===
Անանուն մասնակից