«Պումա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 574 բայտ ,  1 տարի առաջ
Պումա
չ (մեծամասամբ —>մեծ մասամբ, փոխարինվեց: մեծամասամբ → մեծ մասամբ oգտվելով ԱՎԲ)
(Պումա)
{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}
'''Պումա''' ('''կատվառյուծ,''' '''լեռնային առյուծ'''<ref>Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 107. — 10 000 экз.</ref>, '''կուգուար''') ({{lang-la|Puma concolor}}), [[կատվազգիներ]]ի ընտանիքի [[պումաներ]]ի ցեղին պատկանող [[գիշատիչ]]: Բնակվում է [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային]] և [[Հարավային Ամերիկա]]յում<ref>Пума — статья из энциклопедии «Кругосвет»</ref>: Պումաների ցեղին պատկանող ամենախոշոր ներկայացուցիչն է: Մարմնի երկարությունը կազմում է առանձ պոչի 100-180170 սմ, պոչինը՝ 60-70130 սմ, կշռումիսկ մարմնի բարձրություն 60-91 սմ, զանգվածը հասնում է մինչև 105120 կգ (արուարուներ): Հիմնականում որսում է [[եղնիկ]]ներ:
 
== Պատմություն ==
== Արտաքին տեսք ==
Պուման կատվազգիների ընտանիքի մեծությամբ 45-րդ ներկայացուցիչն է աշխարհում և 2-րդը՝ [[Ամերիկա]]յում: Նրանից մեծ է միայն [[վագր]]ը, [[առյուծ]]ը և [[հովազներԸնձառյուծ|հովազը]]: ու [[Յագուար|յագուարը]] Սովորական նորմալմիջին չափի խոշոր ենթատեսակի արուն կշռում է 6070-80 կգ: Էգերը արուներից 20-3033%-ով փոքր են<ref>{{Cite web|url=http://www.floridapanther.org/panther_facts.html|title=Florida Panther Facts|date=2012-03-23|accessdate=2016-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323144937/http://www.floridapanther.org/panther_facts.html|archivedate=2012-03-23}}</ref>:
 
Պումայի մարմինը ճկուն է և երկարավուն, թաթերը կարճ են, գլուխը համեմատաբար փոքր է: Հետևի թաթերը դիմացիններից նկատելիորեն խոշոր են: Պոչը երկար է, մկանոտ, հավասարաչափ պատված է մորթով:
 
==== Ֆլորիդական պումա ====
* [[Ֆլորիդական պումա]]ն (''Puma concolor coryi'') պումայի ամենահազվադեպ հանդիպող տեսակն է: 2011-2017 թվականին բնության մեջ նրանց քանակը կազմում էր շուրջ 160310-330 առանձնյակ (իսկ 1970-ական թվականներին նվազել է մինչև 2050 առանձնյակի): Բնակվում է հարավային Ֆլորիդայի անտառներում և ճահճուտներում, առավելապես ''Big Cypress National Preserve'' արգելոցի տարածքում: Այս տեսակի վերացման պատճառը հիմնականում դարձել է ճահճուտների չորացումը, սպորտային որսը, թունավորումը և գենետիկական նյութի պակասությունը, որը հանգեցնում է ինբրիդինգի: Ֆլորիդական պուման տարբերվում է համեմատաբար փոքր չափերով և բարձր թաթերով: Մորթու գունավորումը մուգ է և շիկակարմրավուն: Ինբրիդինգի արդյունքում այս ենթատեսակի առանձնյակների պոչի ծայրը ծռվել է: Գոյություն ունեն ֆլորիդական և այլ ենթատեսակների պումաների զուգավորման ծրագրեր՝ դիմացկուն և ինքնակարգավորվող պոպուլյացիա ստեղծելու նպատակով: գրանցվել է մի դեպք երբ արու պուման սպանել և կերել է չափահաս արու ալիգատորին 300 սմ երկարությամբ:
 
Արևելաամերիկյան մյուս ենթատեսակը՝ վիսկոնսինական պուման (''Puma concolor shorgeri''), վերացել է 1925 թվականին:
Պումաները որսի են անցնում հիմնականում գիշերը: Նրանց կերաբաժինը հիմնականում կազմված է [[սմբակավորներ]]ից՝ սևապոչ, սպիտակապոչ, պամպաների եղջերուներից, ամերիկյան [[ազնիվ եղջերու]]ներից, [[որմզդեղն]]ներից, հյուսիսային եղջերուներից, հաստայեղջյուրներից և ընտանի անասուններից: Պուման կարող է սնվել նաև ամենատարբեր կենդանիներով՝ [[Մուկ|մկներից]], [[Սկյուռանմաններ|սկյուռներից]], [[Պարկամուկ|պարկամկներից]], [[ճագար]]ներից, [[մշկառնետ]]ներից, [[համրուկ]]ներից, [[կապիկներ]]ից, կանադական [[կուղբ]]երից, [[ջրարջեր]]ից, [[ժանտաքիս]]ներից, [[զրահակիրներ]]ից մինչև [[կոյոտ]]ներ, [[կարմիր լուսան]]ներ, ամերիկյան [[կոկորդիլոսներ]] և անգամ այլ պումաներ: Նրանք նաև ուտում են [[թռչուն]]ներ, [[ձուկ]] և անգամ [[խխունջներ]] և [[միջատներ]]: [[Վագր]]երի և [[ընձառյուծ]]ների նման պուման վայրի և ընտանի կենդանիների միջև տարբերություն չի դնում. հարմար առիթի դեպքում հարձակվում է ընտանի անասունների, [[Շուն|շների]], [[կատու]]ների և թռչունների վրա: Ընդ որում, նա հաճախ սպանում է ավելի շատ կենդանիների, քան կարող է ուտել: Պումաները կարող են հարձակվել [[ամերիկյան սև արջ]]երի վրա, ինչպես նաև կան հումորային պատմություններ՝ ինչպես են պումաները սպանում խոշոր արջերի և անգամ [[գրիզլի]]ների<ref>The Marion Star from Marion, Ohio - Page 9.</ref><ref>{{Cite news|title=A Battle Between Beasts.|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=NZH18911121.2.66.24&cl=search&srpos=4&e=-------10--1----0lion+fights+bear+--&st=1&zto=1|work=New Zealand Herald|date=1891-11-21|pages=2|accessdate=2016-03-09}}</ref><ref>{{Cite news|title=Panther Kills A Big Bear.|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=AS19020705.2.89&cl=search&srpos=2&e=-------10--1----0panther+and+bear+fight+--&st=1&zto=1|work=Auckland Star|date=1902-07-05|pages=5|accessdate=2016-03-09}}</ref>: Ալֆրեդ Բրեմը նկարագրում է պումային՝ որպես շատ խիզախ և համարձակ կենդանու<ref>{{Книга|заглавие=Брем А Жизнь животных|ссылка=https://books.google.com/books?id=nex2re8XZQcC|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=1186|isbn=9785224044221}}</ref>:
 
Որսի ժամանակ պուման անսպասելի է հարձակվում՝ գաղտագողի մոտենում է խոշոր որսին, ապա մոտ հեռավորությունից թռչում զոհի մեջքին և իր ծանրության շնորհիվ կոտրում նրա պարանոցը, կամ ինչպես մյուս կատուները, ատամները խրում է կոկորդի մեջ և սկսում խեղդել: Մեկ տարվա ընթացքում պուման ուտում է 860800-13001400 կգ միս՝ գրեթե 48 սմբակավոր կենդանի: Չկերած միսը նրանք թաքցնում են՝ տանելով հեռու, ծածկելով տերևներով, ձնով կամ խուշուրով: Նրանք վերադառնում են թաքցրած որսի մոտ, երբեմն բազմիցս: Պուման ընդունակ է մեծ հեռավորության վրա քարշ տալ որսի լեշը, որն իրենից հինգ-վեց անգամ ավելի ծանր է։ Հնդիկ ցեղերը, որոնք բնակվում են Կալիֆոռնիայի հարավում, օգտվում էին պումաների այս սովորույթից՝ նրանց հետևից հավաքելով կենդանիների լեշերը։
 
Պումաները թշնամիներ չունեն, բայց նրանց համար որոշակի վտանգ կարող են ներկայացնել մյուս գիշատիչները՝ [[յագուար]]ները, [[գայլեր]]ի ոհմակները, [[գրիզլի]]ները, [[Իրական կոկորդիլոսներ (ցեղ)|իրական կոկորդիլոսները]], սև [[կայմաններ]]ը, սև արջերը և խոշոր միսիսիպյան ալիգատորները։ Գրիզլիները և ամերիկյան սև արջերը հանդիսանում են ձրիակերներ՝ հափշտակելով պումաների որսի մի մասը <ref>{{Статья|автор=COSEWIC. Canadian Wildlife Service (2002)|заглавие=Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (Ursus arctos)|ссылка=http://dsp-psd.pwgsc.gc.ca/Collection/CW69-14-166-2002E.pdf|язык=|издание=Environment Canada|тип=|год=Retrieved April 8, 2007|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=Elbroch, L. M.; Lendrum, P. E.; Allen, M. L.; Wittmer, H. U.|заглавие=Nowhere to hide: pumas, black bears, and competition refuges|ссылка=|язык=|издание=Behavioral Ecology|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=26|страницы=247–254|issn=doi:10.1093/beheco/aru189}}</ref>։
 
=== Հարձակումներ մարդկանց վրա ===
Ի տարբերություն մյուս խոշոր կատուների՝ պումաները հազվադեպ են հարձակվում մարդկանց վրա, նախընտրում են շրջանցնել։ 1890 թվականիցթ-ից մինչև 20042005 թվականի հունվարըթվականը ԱՄՆ-ում և Կանադայում գրանցվել է գրեթեմոտ 100110 հարձակում, հիմնական մասը եղել է Վանկուվեր կղզում։ Տուժողները մեծ մասամբհիմնականում երեխաներ և ցածրահասակչափահաս մարդիկ էին, և հարձակումները եղել են մթնշաղին կամ գիշերը։ ԿուգուարներիՊումաների մոտ կարող է հեշտությամբ առաջանալ հարձակման ռեֆլեքս, եթե մարդը արագ է տեղաշարժվում և միայնակ է։
 
== Բազմացում ==
Պումաները չունեն բազմացման հստակ ժամանակաշրջան, սակայն հյուսիսային մասերում սովորաբար տևում է դեկտեմբերից մինչև մարտ ամիսները։ Զուգավորումը, ինչպես մյուս կատուների մոտ, ուղեկցվում է կռիվներով և արուների բարձր ճիչերով; Արուն փորձում է բեղմնավորել իր տարածքում բնակվող բոլոր էգերին: Էգերի մոտ էստրուսը տևում է շուրջ 9 օր։
 
Հղիությունը ընթանում է 8290-96100 օր։ Պումաների Ձագերը 1-6-ն են՝են 226լինում՝ 300-453900 գրամ առանձին դեպքերում մինչև 1000 գրամ (արու) 200-500 գրամ (էգ) քաշով և 30-ից 40 սմ երկարությամբ։ Նրանց գունավորումը շագանակագույն է՝ սև բծերով, որը փոխվում է 1 տարեկանում։ Աչքերը բացվում են 8-10 օրականում։ Այդ ժամանակ էլ դուրս են գալիս առաջին ատամները, և նրանք սկսում են խաղալ։ 6 շաբաթական հասակում նրանք սկսում են սնվել մեծերի ուտելիքով, սակայն շարունակում են կաթ խմել: Այդ ժամանակ մայրը երեք անգամ շատ որս է անում: Մինչև 15-26 ամսականը ձագերը մնում են մոր հետ, իսկ հետո գնում են՝ սեփական որսի տարածք գտնելու, թեպետ մորից հեռանալուց հետո մի քանի ամիս կարող են մնալ խմբերով: Էգերը սեռական հասունացման հասնում են 2,53 տարեկանում, իսկ արուները՝ 34 տարեկանում:
Բնության մեջ պուման ապրում է 1015-1320 տարի, իսկ կենդանաբանական այգում՝ 20առավելագույնս մինչև 28 երբեմն անգամ 30 տարի<ref>[http://www.moscowzoo.ru/animals/khishchnye/puma/ Пума] на сайте Московского зоопарка</ref>:
 
=== Հիբրիդներ ===
Թեպետ պուման չի հանդիսանում այլ խոշոր կատուների մոտ ազգականը, ստացվել են պումաների և ընձառյուծների (պումառյուծպումապարդ, պումահովազ), պումաների և [[օցելոտ]]ների հիբրիդներ: Հայտնի են նաև պումաների և [[յագուար]]ներ հիբրիդներհիբրիդը յագուպուման:
== Պոպուլյացիայի կարգավիճակ և պաշտպանություն ==
Անանուն մասնակից