«Աբբասյան խալիֆայություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
'''Աբբասյան խալիֆայություն''' ({{lang-ar|اَلْخِلَافَةُ ٱلْعَبَّاسِيَّةُ}}, ''{{transl|ar|al-Khilāfah al-ʿAbbāsīyah}}''), իսլամական երրորդ խալիֆայություն: Այն հիմնադրվել է [[Մուհամմադ|Մուհամմադ մարգարեի]] հորեղբայր Աբբաս իբն Աբդուլ-Մուտալիբի (566-653 թվականներ) ժառանգորդների կողմից, որտեղից էլ խալիֆայության անունը{{sfn|Hoiberg|2010|p=10}}: 750 թվականին Աբբասյան հեղափոխության ժամանակ տապալելով [[Օմայյան խալիֆայություն|Օմայjան խալիֆայությունը]]՝ Աբբասյան դինաստիայի ներկայացուցիչները ղեկավարել են իրենց մայրաքաղաք [[Բաղդադ|Բաղդադից]] (ներկայիս [[Իրաք|Իրաքի]] մայրաքաղաք)՝ իբրև խալիֆներ:
 
Աբբասյան խալիֆայությունը նախ իր նստավայրն է դարձրել Քուֆան, որը գտնվում է ներկայիս Իրաքում, սակայն 762 թվականին [[Աբու ալ-Մանսուր|Ալ-Մանսուր]] խալիֆը հնագույն սասանյան մայրաքաղաք [[Տիզբոն|Տիզբոնի]] մոտակայքում հիմադրելհիմնադրել է Բաղդադ քաղաքը: Աբբասյան ժամանակաշրջանն աչքի է ընկնումընկել նրանով, որ խալիֆները վստահումվստահել էինեն պարսիկ բյուրոկարտներին (հիմնականում Բարմակիների ընտանիքին)՝ կառավարելու տարբեր տիրույթներ, ինչպես նաև աստիճանաբար ումմայի (համայնք) մեջ էինեն ներգրավումներգրավել ոչ արաբ մուսուլմանների: Կառավարող էլիտան ընդունելյուրացրել է պարսկական ավանդույթներավանդույթները և սկսել է հովանավորել արվեստագետներինարվեստագետների և գիտնականներինգիտնականների<ref>{{cite book|title=Turko-Persia in Historical Perspective|last1=Canfield|first1=Robert L.|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521522915|page=5}}</ref>: Բաղդադը դարձել է գիտության, մշակույթի, փիլիսոփայության և գյուտարարության կենտրոն: Այս շրջանը հայտնի է դարձել իսլամականԻսլամական ոսկեդար անունով:
 
Չնայած այս սկզբնական համագործակցությանը, Աբբասյանները 8-րդ դարի վերջին սկսել են հեռանալ թե՛ ոչ արաբ մուսուլմաններից<ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|title=ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122132055/http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|archive-date=22 November 2015|accessdate=20 November 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> և թե՛ իրանցի բյուրոկրատներից<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=AhEab85xHAMC|title=The History of Government from the Earliest Times: Volume II: The Intermediate Ages p.720|last=Finer|first=S. E.|date=1 January 1999|publisher=OUP Oxford|isbn=9780198207900}}</ref>: Նրանք756 ստիպվածթվականին նրանք կորցրել են եղելիշխանությունը [[Ալ-Անդալուս|ալ-Անդալուսի]] (Իսպանիա) նկատմամբնկատմամբ՝ իշխանությունըզիջելով զիջելայն Օմայյաններին 756 թվականին, 788 թվականին [[Մարոկկո|Մարոկկոն]] անցել է Իդրիսիներին, 800 թվականին կորցրել են Իֆրիքիան և հարավային Իտալիան, որոնք անցել են [[Աղլաբիների պետություն|Աղլաբիներին]], 870-ական թվականներին Սամանիներն իրենց իշխանությունիշխանությունն են հաստատել [[Խորասան|Խորասանի]] և Տրանսոխանիայի նկատմամբ, իսկ Սաֆարիները՝ [[Իրան|Պարսկաստանի]], 969 թվականին [[Եգիպտոս|Եգիպտոսը]] անցել է [[Ֆաթիմյան խալիֆայություն|Ֆաթիմյանների շիա իսմայիլական խալիֆայությանը]]:
 
Խալիֆների քաղաքական իշխանությունը սահմանափակվել է իրանյան Բուիների և [[Սելջուկյան սուլթանություն|սելջուկ թյուրքերի]] վերելքին զուգընթաց, որոնք գրավել են Բաղդադը համապատասխանաբար 945 և 1055 թվականին: Չնայած Աբբասյանների իշխանությունը սկսել է նվազել հսկայածավալ Իսլամական կայսրության նկատմամբ՝կայսրությունում՝ ձեռք բերելով արարողակարգային կրոնական գործառույթ խալֆայության մեծ մասում, այնուամենայնիվ, դինաստիան պահպանել է իր վերահսկողությունը [[Միջագետք|Միջագետքի]] տիրույթների նկատմամբ: 1258 թվականին Աբբասյանների մշակութային զարգացումը և տարածքային վերահսկողություննվերահսկողությունը հասել է իր ավարտին. երբ [[Մոնղոլներ|մոնղոլները]] [[Հուլավու|Հուլաղու խանի]] գլխավորությամբ [[Բաղդադի ճակատամարտ (1258)|գրավել են Բաղդադը]] և սպանել Ալ-Մուսթասիմին: 1261 թվականին Աբբասյանների իշխանական ժառանգորդները և ընդհանրապես մուսուլմանական մշակույթը կենտրոնացանկենտրոնացել են [[Մամլուքների սուլթանություն|մամլուքների]] մայրաքաղաք [[Կահիրե|Կահիրեում]]: Չնայած դինաստիան որևէ քաղաքական իշխանություն չուներչի ունեցել (բացառությամբ Կահիրեի Ալ-Մուսթաին խալիֆի), այն շարունակել է պահպանել իր կրոնական իշխանությունը մինչև 1517 թվականը, երբ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրությունը]] գրավել է Եգիպտոսը{{sfn|Holt|1984}}:
 
== Օմայյանների տապալում ==