«Մասնակից:Մարի Ավետիսյան/Ավազարկղ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
'''Աբբասյան խալիֆայություն''' ({{IPAc-en|ə|ˈ|b|æ|s|ɪ|d|}} or {{IPAc-en|ˈ|æ|b|ə|s|ɪ|d|}} {{lang-ar|اَلْخِلَافَةُ ٱلْعَبَّاسِيَّةُ}}, ''{{transl|ar|al-Khilāfah al-ʿAbbāsīyah}}''), [[Մուհամմադ|Մուհամմադ մարգարեին]] հաջորդած երրորդ [[խալիֆայություն]]: Այն հիմնադրվել է Մուհամմադ մարգարեի հորեղբայր Աբբաս իբն Աբդուլ-Մուտալիբի (566-653 թվականներ) ժառանգորդների կողմից, որտեղից էլ խալիֆայության անունը{{sfn|Hoiberg|2010|p=10}}: Աբբասյան դինաստիայի ներկայացուցիչները ղեկավարել են ներկայիս [[Իրաք|Իրաքի]] մայրաքաղաք [[Բաղդադ|Բաղդադից]]՝ իբրև խալիֆներ մինչև 750 թվականը, երբ Աբբասյան հեղափոխության ժամանակ տապալել են [[Օմայյան խալիֆայություն|Օմայjան խալիֆայությունը]]:
{{Use dmy dates|date=November 2019}}
{{short description|Third Islamic caliphate}}
{{Infobox Former Country
| native_name = {{Rtl-lang|ar|اَلْخِلَافَةُ ٱلْعَبَّاسِيَّةُ}}
| conventional_long_name = Abbasid Caliphate
| common_name = Abbasids
| status = {{plainlist|
*Empire<br>(750–1258)
*Ceremonial dynasty based in Cairo under the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk Sultanate]]<br>(1261–1517)}}
| government_type = [[Caliphate]]
| life_span = {{plainlist|
*750–1258
*1261–1517}}
| year_start = 750
| year_end = 1517
| image_flag = Abbassid banner.svg
| flag_caption = [[Black Standard]]<ref>The [[Abbasid Revolution]] against the [[Umayyad Caliphate]] adopted black for its ''rāyaʾ'' for which their partisans were called the ''{{transl|ar|musawwid}}''s. {{citation | title=Abbāsid Authority Affirmed | author=Tabari | year=1995 | publisher=SUNY | volume=28 |editor1=Jane McAuliffe |page=124}}
Their rivals chose other colours in reaction; among these, forces loyal to [[Marwan II]] adopted red. {{cite book | author=Patricia Crone | title=The Nativist Prophets of Early Islam |year=2012 |page=122}}. The choice of black as the colour of the Abbasid Revolution was already motivated by the "black standards out of Khorasan" tradition associated with the [[Mahdi]]. The contrast of white vs. black as the Umayyad vs. Abbasid dynastic colour over time developed in white as the colour of Shia Islam and black as the colour of Sunni Islam: "The proselytes of the ʿAbbasid revolution took full advantage of the eschatological expectations raised by black banners in their campaign to undermine the Umayyad dynasty from within. Even after the ʿAbbasids had triumphed over the Umayyads in 750, they continued to deploy black as their dynastic colour; not only the banners but the headdresses and garments of the ʿAbbasid caliphs were black ... The ubiquitous black created a striking contrast with the banners and dynastic color of the Umayyads, which had been white ... The Ismaili Shiʿite counter-caliphate founded by the Fatimids took white as its dynastic color, creating a visual contrast to the ʿAbbasid enemy ... white became the Shiʿite color, in deliberate opposition to the black of the ʿAbbasid 'establishment'." Jane Hathaway, ''A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen'', 2012, [https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA96 p. 97f.] After the revolution, Islamic apocalyptic circles admitted that the Abbasid banners would be black but asserted that the Mahdi's standard would be black and larger. David Cook (2002). ''Studies in Muslim Apocalyptic'', p. 153.
Anti-Abbasid circles cursed "the black banners from the East", "first and last". {{cite book | author=Patricia Crone | title=The Nativist Prophets of Early Islam |year=2012 |page=243}}</ref>
|p1 = Umayyad Caliphate
| s1 = Ottoman Empire
| s2 = Seljuk Empire
| s3 = Ghurid Sultanate
| s4 = Fatimid Caliphate
| s5 = Mamluk Sultanate (Cairo)
| s6 = Saffarid dynasty
| s7 = Ziyadid dynasty
| s8 = Tulunid dynasty
| flag_s8 =
| s9 = Mongol Empire
| image_map = Abbasids850.png
| image_map_caption = Abbasid Caliphate at its greatest extent, {{circa|850}}
| capital = {{plainlist|
*[[Kufa]]<br>{{small|(750–752)}}
*[[Anbar (town)|Anbar]]<br>{{small|(752–762)}}
*[[Weh Antiok Khosrow|al-Rumiyyah]]
*[[Baghdad]]<br>{{small|(762–796, 809–836, 892–1258)}}
*[[Raqqa]]<br>{{small|(796–809)}}
*[[Abbasid Samarra|Samarra]]<br>{{small|(836–892)}}
*[[Cairo]]<br>{{small|(1261–1517)}}}}
| common_languages = [[Classical Arabic]] (central administration); various regional languages
| religion = [[Sunni Islam]]
| currency = {{plainlist|
*[[Gold dinar|Dinar]] (gold coin)
*[[Dirham]] (silver coin)
*[[Fals]] (copper coin)}}
| leader1 = [[As-Saffah]] {{small|(first)}}
| year_leader1 = 750–754
| leader2 = [[Al-Musta'sim]] {{small|(last Caliph in Baghdad)}}
| year_leader2 = 1242–1258
| leader3 = [[al-Mutawakkil III]] {{small|(last Caliph in Cairo)}}
| year_leader3 = 1508–1517
| title_leader = [[List of Abbasid caliphs|Caliph]]
| footnotes = [[Amir al-Mu'minin]] ({{lang|ar|أمير المؤمنين}}), [[Caliph]] ({{lang|ar|خليفة}})
}}
{{Caliphate|Main}}
{{History of the Arab States}}
The '''Abbasid Caliphate''' ({{IPAc-en|ə|ˈ|b|æ|s|ɪ|d|}} or {{IPAc-en|ˈ|æ|b|ə|s|ɪ|d|}} {{lang-ar|اَلْخِلَافَةُ ٱلْعَبَّاسِيَّةُ}}, ''{{transl|ar|al-Khilāfah al-ʿAbbāsīyah}}'') was the third [[caliphate]] to succeed the [[Islamic prophet]] [[Muhammad]]. It was founded by a dynasty descended from Muhammad's uncle, [[Abbas ibn Abdul-Muttalib]] (566–653 CE), from whom the dynasty takes its name.{{sfn|Hoiberg|2010|p=10}} They ruled as [[caliphs]] for most of the caliphate from their capital in [[Round city of Baghdad|Baghdad]] in modern-day [[Iraq]], after having overthrown the [[Umayyad Caliphate]] in the [[Abbasid Revolution]] of 750 CE (132&nbsp;[[anno Hegirae|AH]]).
 
Աբբասյան խալիֆայությունը նախ իր նստավայրն է դարձրել Քուֆան, որը գտնվում է ներկայիս Իրաքում, սակայն 762 թվականին [[Աբու ալ-Մանսուր|Ալ-Մանսուր]] խալիֆը հնագույն սասանյան մայրաքաղաք [[Տիզբոն|Տիզբոնի]] մոտակայքում հիմադրել է Բաղդադ քաղաքը: Աբբասյան ժամանակաշրջանն աչքի է ընկնում նրանով, որ խալիֆները վստահում էին պարսիկ բյուրոկարտներին (հիմնականում Բարմակիների ընտանիքին)՝ կառավարելու տարբեր տիրույթներ, ինչպես նաև աստիճանաբար ումմայի (համայնք) մեջ էին ներգրավում ոչ արաբ մուսուլմանների: Կառավարող էլիտան ընդունել է պարսկական ավանդույթներ և սկսել է հովանավորել արվեստագետներին և գիտնականներին<ref>{{cite book|title=Turko-Persia in Historical Perspective|last1=Canfield|first1=Robert L.|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521522915|page=5}}</ref>: Բաղդադը դարձել է գիտության, մշակույթի, փիլիսոփայության և գյուտարարության կենտրոն: Այս շրջանը հայտնի է դարձել իսլամական ոսկեդար անունով:
The Abbasid Caliphate first centred its government in [[Kufa]], modern-day Iraq, but in 762 the caliph [[Al-Mansur]] founded the city of Baghdad, near the ancient [[Sasanian Empire|Sasanian]] capital city of [[Ctesiphon]]. The Abbasid period was marked by reliance on [[Greater Iran|Persian]] bureaucrats (notably the [[Barmakids|Barmakid]] family) for governing the territories as well as an increasing inclusion of [[mawla|non-Arab Muslims]] in the ''[[ummah]]'' (national community). [[Persianate customs]] were broadly adopted by the ruling elite, and they began patronage of artists and scholars.<ref>{{cite book|last1=Canfield|first1=Robert L.|title=Turko-Persia in Historical Perspective|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521522915|page=5}}</ref> Baghdad became a centre of science, culture, philosophy and invention in what became known as the [[Islamic Golden Age|Golden Age of Islam]].
 
DespiteՉնայած thisայս initialսկզբնական cooperationհամագործակցությանը, theԱբբասյանները Abbasids8-րդ ofդարի theվերջին lateսկսել 8thեն centuryհեռանալ hadթե՛ alienatedոչ bothարաբ non-Arab ''[[mawali]]'' (clients)մուսուլմաններից<ref>{{Cite web|title = ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ – Encyclopaedia Iranica|url = http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|website title=ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|accessdate = 20 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151122132055/http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|archive-date = 22 November 2015|accessdate=20 November 2015|url-status = live|df = dmy-all}}</ref> andև Iranianթե՛ bureaucrats.իրանցի բյուրոկրատներից<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=AhEab85xHAMC|title = The History of Government from the Earliest Times: Volume II: The Intermediate Ages p.720|url last= https://books.google.com/?id=AhEab85xHAMCFiner|publisher first=S. OUP OxfordE.|date = 1 January 1999|isbn publisher=OUP 9780198207900Oxford|first isbn= S. E.|last = Finer9780198207900}}</ref>: TheyՆրանք wereստիպված forcedեն to cede authority overեղել [[alԱլ-AndalusԱնդալուս|ալ-Անդալուսի]] (SpainԻսպանիա) toնկատմամբ theիշխանությունը [[Emirateզիջել ofՕմայյաններին Córdoba|Umayyads]]756 in 756թվականին, [[Maghreb|Morocco]]788 to theթվականին [[Idrisid dynastyՄարոկկո|IdrisidՄարոկկոն]]s inանցել 788է Իդրիսիներին, [[Ifriqiya]]800 andթվականին [[Southernկորցրել Italy]]են toԻֆրիքիան theև [[Aghlabids]]հարավային in 800Իտալիան, [[Greaterորոնք Khorasan|Khorasan]]անցել andեն [[TransoxianaԱղլաբիների պետություն|Աղլաբիներին]], to870-ական theթվականներին [[SamanidՍամանիներն Empire|Samanid]]sիրենց andիշխանություն [[Persia]]են to theհաստատել [[Saffarid dynastyԽորասան|SaffaridԽորասանի]]s inև theՏրանսոխանիայի 870sնկատմամբ, andիսկ Սաֆարիները՝ [[Egypt in the Middle AgesԻրան|EgyptՊարսկաստանի]], to969 theթվականին [[Isma'ili]]-[[ShiaԵգիպտոս|Եգիպտոսը]] caliphateանցել of theէ [[FatimidՖաթիմյան Caliphateխալիֆայություն|FatimidՖաթիմյանների շիա իսմայիլական խալիֆայությանը]]s: in 969.
 
Խալիֆների քաղաքական իշխանությունը սահմանափակվել է իրանյան Բուիների և [[Սելջուկյան սուլթանություն|սելջուկ թյուրքերի]] վերելքին զուգընթաց, որոնք գրավել են Բաղդադը համապատասխանաբար 945 և 1055 թվականին: Չնայած Աբբասյանների իշխանությունը սկսել է նվազել հսկայածավալ Իսլամական կայսրության նկատմամբ՝ ձեռք բերելով արարողակարգային կրոնական գործառույթ խալֆայության մեծ մասում, այնուամենայնիվ, դինաստիան պահպանել է իր վերահսկողությունը [[Միջագետք|Միջագետքի]] տիրույթների նկատմամբ: 1258 թվականին Աբբասյանների մշակութային զարգացումը և տարածքային վերահսկողությունն հասել է իր ավարտին. երբ [[Մոնղոլներ|մոնղոլները]] [[Հուլավու|Հուլաղու խանի]] գլխավորությամբ [[Բաղդադի ճակատամարտ (1258)|գրավել են Բաղդադը]] և սպանել Ալ-Մուսթասիմին: 1261 թվականին Աբբասյանների իշխանական ժառանգորդները և ընդհանրապես մուսուլմանական մշակույթը կենտրոնացան [[Մամլուքների սուլթանություն|մամլուքների]] մայրաքաղաք [[Կահիրե|Կահիրեում]]: Չնայած դինաստիան որևէ քաղաքական իշխանություն չուներ (բացառությամբ Կահիրեի Ալ-Մուսթաին խալիֆի), այն շարունակել է պահպանել իր կրոնական իշխանությունը մինչև 1517 թվականը, երբ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրությունը]] գրավել է Եգիպտոսը{{sfn|Holt|1984}}:
The political power of the caliphs was limited with the rise of the Iranian [[Buyids]] and the [[Seljuk Empire|Seljuq Turks]], who captured Baghdad in 945 and 1055, respectively. Although Abbasid leadership over the vast [[Islamic empire]] was gradually reduced to a ceremonial religious function in much of the Caliphate, the dynasty retained control over its [[Mesopotamian]] domain. The Abbasids' period of cultural fruition and its (reduced) territorial control ended in 1258 with the [[Siege of Baghdad (1258)|sack of Baghdad]] by the [[Mongol Empire|Mongols]] under [[Hulagu Khan]] and the execution of [[Al-Musta'sim]]. The Abbasid line of rulers, and Muslim culture in general, re-centred themselves in the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk]] capital of [[Cairo]] in 1261. Though lacking in political power (with the brief exception of Caliph [[Al-Musta'in (Cairo)|Al-Musta'in of Cairo]]), the dynasty continued to claim religious authority until after the [[Ottoman dynasty|Ottoman]] [[Ottoman–Mamluk War (1516–17)|conquest of Egypt]] in 1517.{{sfn|Holt|1984}}
 
==History==