«Կենի»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (. oգտվելով ԱՎԲ)
{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}'''Կենի''', '''կարմրածառ, գեղձի, բզենի''' ({{lang-lat|''Taxus''}}), [[կենազգիներ]]ի ընտանիքի ասեղնատերև, մշտադալար ծառերի ցեղ։
{{Տաքսոտուփ
| regnum = Բույսեր
| image file = If à L'Hôpital (Moselle).jpg
| image title =
| image descr = [[Կենի հատապտղային]]
|divisio= [[Մերկասերմեր]]
|classis = [[Փշատերևավորներ]]
|ordo = [[Սոճազգիներ]]
|familia = [[Կենազգիներ]]
|genus = '''Կենի'''
|comment =
|latin = ''Taxus''
|author = [[L.]]
|syn =
|typus =
|arm_syn = '''Կարմրածառ, գեղձի, բզենի'''
|range map =
|range map caption =
|range map width =
|range legend =
|iucnstatus =
|iucn =
|wikispecies = ''Taxus''
|commons = Category:Taxus
|itis = 194882
|ncbi = 25628
|eol = 15111
|grin = 11900
|ipni = 30068472-2
}}
'''Կենի''', '''կարմրածառ, գեղձի, բզենի''' ({{lang-lat|''Taxus''}}), [[կենազգիներ]]ի ընտանիքի ասեղնատերև, մշտադալար ծառերի ցեղ։
 
== Կենսաբանական նկարագիր ==
[[Պատկեր:Taxus baccata MHNT.jpg|մինի|ձախից]]
Բարձրությունը՝ 10-20 (25) մ է։ Տերևները հերթադիր են՝ խիտ դասավորված երկու շարքով, մուգ կանաչ։ Կոները միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտղանման։ Սաղարթը խիտ է։ Ապրում է 2-3 հազար տարի։ Բազմանում է սերմերով և կտրոններով։ Ասեղնատերևները հերթադիր են, խիտ, 2 շարքով դասավորված, մուգ կանաչ գույնի։ Արական հասկիկները (միկրոստրոբիլները) միայնակ են, գնդաձև։ Կոները (մեգաստրոբիլները) միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտուղների տեսքով։ [[Բույս]]ը թունավոր է, պարունակում է [[տաքսին]] [[ալկալոիդ]]։
Հայտնի է մոտ 10 (այլ տվյալներով՝ 8), [[ՀՀ]]-ում՝ 1 տեսակ՝
*Կենի սովորական կամհատապտղային (''T. baccata'')
* {{Bt-latarm|Taxus baccata|aut=[[L.]]| թունավոր կեն}}
* {{Bt-latarm|Taxus brevifolia|aut=[[Nutt.]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus canadensis|aut=}}
* {{Bt-latarm|Taxus cuspidata|aut=[[Siebold]] & [[Zucc.]]|սրածայր կեն}}
* {{Bt-latarm|Taxus floridana|aut=[[Nutt.]] ex [[Chapm.]]|ֆլորիդ կեն}}
* {{Bt-latarm|Taxus fuana|aut=[[Nan Li]] & [[R.R.Mill]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus globosa|aut=[[Schltdl.]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus sumatrana|aut=([[Miq.]]) [[de Laub.]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus wallichiana|aut=[[Zucc.]]|}}
 
=== Բնական հիբրիդներ===
* {{Bt-latarm|Taxus ×hunnewelliana|aut=[[Rehder]]|}} [= {{Btname|Taxus canadensis}} ]
* {{Bt-latarm|Taxus ×media|aut=[[Rehder]]|}} [= {{Btname|Taxus baccata}} × {{Btname|Taxus cuspidata}}]
 
== Տարածվածություն ==
[[Պատկեր:English Yew close 250.jpg|250px|մինի]]
Տարածված է Եվրոպայում, Ազորյան կղզիներում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Փոքր Ասիայում, Կովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է [[Իջևան]]ի, [[Շամշադին]]ի շրջաններում, [[Զանգեզուր]]ում (մոտ 60 հա), ամենամեծ ծառուտը գտնվում է [[Ախնաբադի կենու արգելավայր|Ախնաբադի ձոր]]ում (Մալախ գյուղի մոտ, 25 հա)։ Հայաստանում տարածված է սովորական կամ [[հատապտղային կենի]]ն (''Taxus baccata''), որին բնափայտի գույնի, ամրության և գեղեցկության համար կոչում են նաև [[գեղձի]], [[բզենի]], [[նետածառ]],մահեկ։ Ստվերադիմացկուն է, անտառում զբաղեցնում է երկրորդ շարահարկը։ Աճում է դանդաղ, ապրում 2-3 հազար տարի։ Հազվադեպ՝ ստորին և միջին լեռնային գոտիներում (1000-1800 մ բարձրություններում), առաջացնում մաքուր ծառուտներ։ Ամենամեծը (25 սմ) գտնվում է Տավուշի մարզի [[Աղավնավանք (Տավուշի մարզ)|Աղավնավանք]] գյուղի մոտակայքում։
 
Բազմանում է սերմերով, կտրոններով։ Բնափայտը արժեքավոր է, ամուր, գորշակարմրավուն, կիրառվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ։ Բազմաթիվ պարտեզային ձևեր աճեցվում են դեկորատիվ նպատակով։ Օգտագործվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ։
Ասեղնատերևները, կոները և ընձյուղները պարունակում են տաքսին ալկալոիդ, տերևները՝ նաև եթերայուղեր։ Բույսն ամբողջովին թունավոր է։
Մեղրատու է։ Երրորդային դարաշրջանի մնացորդ է. գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=366}}
 
== Գրականություն ==
* Walter Erhardt u. a.։ ''Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7
* Hageneder, Fred [et al.]։ Die Eibe in neuem Licht, eine Monographie der Gattung Taxus mit Fotos von Andy McGeeney, Saarbrücken, Verlag Neue Erde, 2007,320 S. ISBN 978-3-89060-077-2
* Hassler-Schwarz, Jürg։ Die Eibe (Taxus baccata L.)։ Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung des Kantons Graubünden. Ein Versuch zur Beschreibung der Baumart mit ihren physischen und mythischen Eigenarten..., Verlag։ Jürg Hassler-Schwarz, 1999, 40 S.
* Beiträge zur Eibe / Hrsg.։ Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising։ Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, 1996։ 90 S., Reihe։ Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft; Nr. 10
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [[The Plant List]]։ [http://www.theplantlist.org/browse/G/Taxaceae/Taxus/ ''Taxus'']
* [http://www.worldbotanical.com/TAXNA.HTM Richard W. Spjut. Overview of Study of Taxus]{{ref-en}}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=366}}
{{ՀԲ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
24 843

edits