«Տակսա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
{{Կաղապար:Տեղեկաքարտ Շան ցեղատեսակ}}
'''Տակսա''' ({{lang-de|dachshund}}), որսորդական շան ցեղատեսակ, որը տարբերվում է ոտքերի կարճությամբ։
 
Գոյություն ունեն տակսաների մի քանի տարատեսակներ, որոնք տարբերվում են իրենց չափսերով և քաշով։ Բացի այդ, տակսաներին տարբերակում են ըստ մազածածկույթի՝ հարթ, երկար և կոշտ մազերով:
 
Տակսաներն ունեն բազմաթիվ երանգներ։ Առավել տարածված են սև, կարմիր, շագանակագույն, մարմարե (սև և շագանակագույն մարմար) գունավորում ունեցող տակսաները։ Հանդիպում են նաև վագրագույն և սև՝ վագրագույն բծերով, գունավորումը, որոորը ճանաչված չէ որպես գունավորում [[Կինոլոգիական միջազգային ֆեդերացիա|կինոլոգիական միջազգային ֆեդերացիայի]] (ԿՄՖ) կողմից։ Կոշտ մազածածկույթ ունեցող տեսակների մոտ շատ տարածված է վարազի գույնը (այլ տեսակների մեջ այն ճանաչված չէ): Վերջին շրջանում [[Ռուսաստան|Ռուսաստանում]] և [[Ուկրաինա|Ուկրաինայում]] սկսեցին հանդիպել երկար մազածածկույթ ունեցող տեսակներ, բայց նրանք նույնպես չեն ճանաչվել ԿՄՖ-ի կողմից։ Այսպիսի գունավորում ունեցողների հետ աշխատանքներ է կատարվում UCI շրջանակներում։
 
== Ցեղատեսակի անվանում ==
Գերմանական "Dachshund" բառը ծագում է «[[Գորշուկ]]» ({{lang-de|Dachs}}) և «<nowiki/>[[շուն]]<nowiki/>» ({{lang-de|Hund}}) բառերից, այդ պատճառով էլ նախկինում այննրանց հաճախ անվանոումանվանում էին «գորշուկի շունգորշուկաշուն»<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Такса, порода собак}}</ref>։ ՏակսներնՏակսաներն օգտագործվել են գորշուկների և այլ որջավոր կենդանիների որոնման, հետապնդման և քշելու համար։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Dachshund-ը գերմանական բառ է, [[Գերմանիա]]յում այն գործնականում չի գործածվում՝ փոխարինվելով «Dackel» և «Teckel» բառերով:
 
== Պատմություն ==
 
Տակսան շների ամենահին ցեղատեսակն է։ Այս ցեղի առաջացման ժամանակը դեռևս հակասություններ է առաջացնում: Ըստ որոշ տեսությունների, տակսաների նախնիները հայտնվել են դեռ Հին Եգիպտոսում, որտեղ հայտնաբերվել են կարճ ոտքերով որսորդական շների փորագրված պատկերներ։
 
Ժամանակակից ցեղատեսակի ձևավորումը սկսվել է XVI դարից Հարավային Գերմանիայի տարածքում։ Տակսաների մասին առաջին ճշգրիտ հիշատակումները (այն ժամանակ «գորշուկի հետևից սողացող» ({{lang-de|Tachs Kriecher}})) և «գորշուկի հերոս» ({{lang-de|Tachs Krieger}}) անվանումներով) հանդիպում են գրքերում՝ գրված մինչև 1700 թվականը։ Կան նաև ավելի վաղ հիշատակումներ «գորշուկների շներիգորշուկաշների» և «որջային շներիորջաշների» մասին, սակայն, նրանք ավելի շատ վերաբերում են որսորդական շներին, քան կոնկրետ ցեղի։ Նրա նախնիները եղել են ցածրահասակ գերմանական որսորդական շները և գերմանական բարակները ({{lang-de|Bracke}})։ Տակսաները նրանցից ժառանգել են ձայնի միջոցով որսին հետապնդելու կարողությունըկարողություն, հնարամտությունըհնարամտություն, տոկունությունըտոկունություն, գերազանց [[Հոտառություն|հոտառությունըհոտառություն]], հակառակորդի հետ ճակատամարտելու անվախությունըանվախություն և [[Որսորդություն|որսորդական]] մոլեգնություն։ Իսկ այն, ինչ նախնիների թերությունն էր՝ ստանդարտ մարմնի անհամաչափ հարաբերակցությունը կարճ ոտքերի հետ, սերունդների համար դարձել է առավելություն սերունդների համար։առավելություն։ Գերմանացի որսորդները, գնահատելով այդ որակները գնահատելով ըստ արժանվույն, ստացել են շան որոշակի տեսակ՝ կարճլիկ-պնդակազմ, կարճ ոտքերով, որպեսզիոր այն կարողանաակարողանան անարգել ներթափանցելներխուժել որջերն ու բները։ Որսը թանկ ու հեղինակավոր զբաղմունք էր, բայց տակսան մեծ ծախսեր չէր պահանջում։ Սա ևս մեկ կարևոր առավելություն էր, որի համար ցեղինցեղատեսակը սիրեցինսիրվեց ոչ հարուստ [[Բուրգեր|բուրգերներըբուրգերների]] և [[Ազնվականություն|ազնվականությունըազնվականության]]։ կողմից։
[[Պատկեր:Adolf Eberle Dackelfamilie.jpg|thumb|Ադոլֆ Էբերլե։ Տակսաների ընտանիքը որսորդի և օրիորդի հետ]]
XVII հարյուրամյակի կեսերին՝ 1650-ական թվականներին, հիշատակվել են երկու տեսակ՝ ստորերկրյա որսի համար նախատեսված ծուռթաթ շներ և կոշտ մազածածկույթ ունեցող կարճ բարակներ։
[[Պատկեր:Dachshund-drawing.jpg|left|200px]]
Ժամանակի ընթացքում գերմանացիներն ավելի շատ են կապվում տակսաների հետ, գնահատում են իրենց էներգիան, որսորդական եռանդը ու աշխատասիրությունը, հավատարմությունը, հուսալիությունևհուսալիությունը և խելքը։
 
XVIII դարի վերջում տակսաները գործնականորեն ձեռք են բերել ժամանակակից գծեր։ Երկարավուն տակսաները մեծացել են այնքան, որ նրանց սկսել են արտահանել տարբեր երկրներ։ Իսկ Գերմանիայում ձևավորվել է շնաբուծարանների լայն ցանց։ Նրանց տերերը բուծում էին շներ, ելնելով անձնական համակրանքից։ Սակայն ժամանակի ընթացքում սկսվեց դեկորատիվ և աշխատող նմուշների բաժանումը, և անհրաժեշտություն առաջացավ սահմանել ցեղի ստանդարտը, որն ընդունվեց 1870 թվականին։
 
Չնայած նրան, որ տակսաները Ռուսաստանում հայտնի են դարձել XVIII դարի 30-ական թվականներին, ցեղատեսակը լայն տարածում չունեցավ։ Սակայն տակսաները այնքան հայտնի էին, որ 1990 թվականին ձևավորվեց ֆոկստերների և տակսաների ռուսական սիրողական խմբակ, որը վարում էր ցեղական գրքեր և կազմակերպում էր մասնագիտացված ցուցահանդեսներ։
 
[[Ռուսաստան|Ռուսստանի Դաշնությունում]] տակսաներին դիտարկում էին որպես դեկորատիվ շուն, այլ ոչ թե աշխատանքային: Շատ ընտանիքներ պահել են այս ցեղատեսակին, որպես ընտանի կենդանի։ Շատ արագ և հաջողությամբ տակսաները տարածվեցին ստեղծագործականստեղծագործ [[Մտավորականություն|մտավորականության]] շրջանում։ Ռուս հռչակավոր դերասանուհի [[Մարիա Երմոլովա|Մարիա Երմոլովան]] նույնպես ուներ այդ ցեղատեսակի համար անսովոր գունավորմամաբ՝ սպիտակ տակսա։
 
Երկու [[Համաշխարհային պատերազմ|համաշխարհային պատերազմները]] նվազեցրել են այս ցեղի թիվը։ 1958 թվականին ցուցադրվել են ընդամենը 11 շուն։
 
[[Պատկեր:Short-haired-Dachshund.jpg|thumb|250px|Հարթ մազածածկույթով ստանդարտ տակսա]]
Ամուր են, ունեն մեծածավալ ողնաշար և երկար ձգված դունչ<ref name="AHR">{{cite web|title= A Brief History of the Breed |url=http://www.almosthomerescue.org/about_dach/history.htm |work=AlmostHomeRescue.org |accessdate=16 June 2009}}</ref>։ Ականջները երկար են, փափուկ, և կլորացված են ծայրերում<ref name="gkpnso">{{cite web |url=http://www.akc.org/dog-breeds/dachshund/#standard |title=Dachshund Breed Standard |publisher=American Kennel Club |accessdate=3 February 2009}}</ref>: Մեջքը մկանոտ է, ամուր, կրծքավանդակը ծավալուն է, խորը, և բնորոշ կրծոսկրերով։ Պոչը հաստ է և ամուր հիմքի մոտ, ցածր է, սովորաբար պահվում է միայն ներքևում՝ մեջքի գծից մի փոքր ցած, հուզմունքից վեր է բարձրացում, ինչես ալեհավաքը։ Վերջույթները կարճ են, հաստ և մկանոտ (հատկապես առջևի վերջույթները): Առջևի թաթերը ավելի լայն են և ավելի մեծ, քան հետևիհետևինը: Տեղաշարժվում են ազատ և թափովլայն թափքով<ref name="AKC Standards">{{cite web |title=American Kennel Club Official Standard of the Dachshund |url=https://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Dachshund.pdf |work=akc.org |accessdate=11 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143635/https://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Dachshund.pdf |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref>։
* Ստանդարտ՝ ունեն մինչև 9 կիլոգրամ քաշ, որը ամենատարածված տարատեսակն է։
* Փոքրամարմին՝ կրծքավանդակի հաստությունը կազմում է 30-ից մինչև 35 սանտիմետր, իսկ մեծահասակ առանձնյակի քաշը՝ 4-ից մինչև 5,5 կիլոգրամ։
3618

edits