«Մաո Ցզե Դուն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 22 109 բայտ ,  1 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (→‎Կենսագրություն: կետադրական նշանը ծանոթագրությունից հետո oգտվելով ԱՎԲ)
Մաո Ցզեդունի անունը կազմված է 2 մասից՝ Ձե-Դուն։ Ձեն ունեցել է 2 իմաստ՝ 1. «թաց և խոնավ», 2. «բարություն, բարերարություն, բարեհամբույրություն»: Երկրորդ հիերոգլիֆը՝ «դուն», նշանակում է «արևելք»: Ամբողջական անունը նշանակում է «Բարերար Արևելք»: Միաժամանակ երեխային, ըստ ավանդույթի, տվել են նաև ոչ պաշտոնական անուն։ Այն պետք է օգտագործվեր հատուկ դեպքերում որպես մեծարման, հարգանքի նշան՝ «Յունճի»: «Յուն» նշանակում է երգել, իսկ «ճի»՝ կամ, ավելի կոնկրետ «ճիլան»՝ [[խոլորձ]]: Այսպիսով՝ 2-րդ անունը նշանակել է «Փառաբանված խոլորձ»: Շուտով երկրորդ անունը ստիպված եղան փոխել, քանի որ նրանում բացակայում էր «ջուր» նշանը։ Արդյունքում 2-րդ անունը իմաստով նման էր առաջինին՝ Յունճի՝ ավանդական չինարենով՝ 潤芝 և պարզեցված չինարենով՝ 润芝 «Ջրով ոռոգված խոլորձ»: Հիերոգլիֆի այլ գրություններում «ճի», նույն՝ յունճի, ունի ևս մեկ խորհրդանշական իմաստ՝ «Բոլոր ողջերի բարերար»{{sfn|Панцов|2007|էջ=13}}: Թեկուզև անունն արտացոլում էր իր մեջ ծնողների մեծ ցանկությունը, թե իրենց որդին կունենա փայլուն ապագա, միաժամանակ այն նաև հանդիսացավ որպես «ճակատագրի պոտենցիալ մարտահրավեր», այդ իսկ պատճառով մանուկ ժամանակ Մաոյին անվանում էին համեստ, փոքրացուցիչ անունով՝ Շի սան յա-ծի{{sfn|Чжан|2007|էջ=19}} («Երրորդ երեխան՝ Քար անունով»)։
 
==Վաղ հեղափոխական գործունեություն==
== Գրականություն ==
{{Հիմնական հոդված|Մաո Ցզե Դունի վաղ հեղափոխական գործունեությունը}}
* [https://garoun.am/?p=907 Չինական պարսպից այն կողմ: «Գարուն», 1967, № 2, էջ 61-71։]
 
===Պեկին, անարխիզմ և մարքսիզմ 917–19===
 
Մաոն գնում է [[Պեկին]], որտեղ իր ուսուցիչ Յան Չանցզիի շնորհիվ աշխատանքի է անցնում Պեկինի համալսարանում<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=48}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=47, 56–57}}.</ref>։ Յանը Մաոին համարում է բացառիկ խելացի և գեղեցիկ<ref>{{harvnb|Feigon|2002|p=18}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=39}}.</ref>։ Համալսարանի գրադարանում Մաոն ապահովվում է գրադարանավարի օգնականի աշխատանքով Լի Դաչաոյի մոտ, որը պետք է դառնար վաղ շրջանի չին կոմունիստ <ref>{{harvnb|Schram|1966|p=48}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=59}}.</ref>։ Լին հեղինակել է «Նոր Երիտասարդություն» հոդվածը [[Ռուսաստան|Ռուսաստանում]] տեղի ունեցած [[Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխություն|Հոկտեմբերյան հեղափոխության]] մասին, որի ընթացքում կոմունիստական [[բոլշևիկյան կուսակցություն]]ը [[Վլադիմիր Իլյիչ Լենին]]ի ղեկավարությամբ գրավում է իշխանությունը։ Լենինը գերմանացի [[սոցիոլոգիա|սոցիոլոգների]]՝ [[Կարլ Մարքս]]ի և [[Ֆրիդրիխ Էնգելս]]ի կողմից ստեղծած տեսության՝ [[մարքսիզմ]]ի կողմնակից էր, և Լիի հոդվածները Մարքսիզմն ավելացնում են չինական հեղափոխական շարժման [[քարոզչություն|քարոզչությանը]]<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=47}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=59–62}}.</ref>։ Դառնալով ավելի ու ավելի արմատական` Լին ազդվում է Պետեր [[Կրոպոտկին]]ի [[անարխիզմ]]ից, որը օրվա ամենաարմատական [[դոկտրին]]ն էր։ Չին անարխիստները, այնպիսիններն, ինչպիսին էին Ցայ Յուանպեյը, սոցիալական հարաբերություններում, [[Ընտանիք|ընտանիքում]] և [[սեռական հավասարություն|կանանց հավասարության]] մեջ լիակատար սոցիալական հեղափոխության կոչ էին անում և ոչ թե կառավարման ձևերի պարզ փոփոխության էին ձգտում, որին կոչված էին ավելի վաղ շրջանի հեղափոխականները։ Նա միանում է Լիի խմբին և արագ խորանում է մարքսիզմի ուղղությամբ [[1919 թվական]]ի ձմռան ընթացքում<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=48–49}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=62–64}}.</ref>։
 
Ստանալով ցածր աշխատավարձ` Մաոն ապրում էր խիտ բնակեցված սենյակում հուանյան ուսանողների ուրիշ ընտանիքի հետ, և այն կարծիքին էր, որ Պեկինի գեղեցկությունը առաջարկում է ապրելու փոխհատուցում<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=48}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=57–58}}.</ref>։ Նա միանում է համալսարանի [[փիլիսոփայություն|փիլիսոփայության]] և [[լրագրություն|լրագրության]] բաժնի ուսանողությանը և ներկա լինում այդպիսի մարդկանց [[դասախոսություն]]ներին և դասընթացներին, ինչպիսին են [[Չեն Դուսյու]]ն, [[Խու Շի]]ն և [[Ցյան Սյուանտու]]ն<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=48}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=62, 66}}.</ref>։ Մաոյի պեկինյան ժամանակաշրջանն ավարտվում է [[1919 թվական]]ի գարնանը, երբ մեկնում է [[Շանհայ]] ընկերների հետ, որոնք պատրաստվում են [[Ֆրանսիա]] գնալ<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=50–52}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=66}}.</ref>։ Նա չի կարողանում վերադառնալ [[Շաոշան]], որտեղ իր մայրն անբուժելի հիվանդ էր։ Մաոյի մայրը մահանում է [[1919 թվական]]ի հոկտեմբերին, իսկ նրա ամուսինը`
[[1920 թվական]]ի հունվարին
<ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=66–67}}</ref>։
 
===Նոր մշակույթը և քաղաքական ընդվզումներ, 1919–20===
1919 թվականի [[մայիսի 4]]-ին [[Պեկին]]ում հավաքվում են երկնային խաղաղության դարպասի մոտ, որպեսզի բողոք արտահայտեն ընդդեմ ճապոնական ընդարձակման դեմ Չինաստանի իշխանությունների թույլ դիմադրության։ Հայրենասերները վրդովված էին Բեյան Դուան Ցիրուի մասնակցությամբ Ճապոնիային տված քսան պահանջներից և [[Չինաստան]]ի դավաճանությունից, որովհետև [[Վերսալյան պայմանագիր|Վերսալյան պայմանագրով]] [[Ճապոնիա]]յին թույլ էր տրվում տարածքներ ունենալ [[Շանդուն (նահանգ)|Շանդուն]]ում, որոնք հանձնել էր [[Գերմանական կայսրություն|Գերմանիան]]։ Այդ ցույցերը բորբոքում են [[ազգ|համազգային]], նաև [[մշակույթ|մշակութային]] շարժում, որը մեղադրում էր Չինաստանին [[դիվանագիտություն|դիվանագիտական]] պարտության մեջ<ref>
{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=68–70}}.</ref>։
 
[[Չանշա]]յում Մաոն սկսում է պատմություն դասավանդել Խիյուի նախնական դպրոցում <ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=68}}.</ref> և բողոքի ակցիա է կազմակերպում ընդդեմ [[Հունան (նահանգ)|Հունան նահանգի]] նախադուանական նահանգապետի` Չժան Ցզինյաոյի (հայտնի որպես «Թունոտ Չժան») կոռումպացված և բռնատիրական կառավարման դեմ<ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=76}}</ref>։
Մաոն հիմնել է Հունանես ուսանողական միությունը Հե Շուհենի և Դեն Չժունսյայի հետ` հունիսին կազմակերպելով ուսանողական ապստամբություն, իսկ 1919 թվականի հուլիսին սկսում է հրատարակել ամենշաբաթյա արմատական ամսագիր` «Սյան Ռիվեր Ռեվյուն» (Սանցզյան պինլուն)` գործածելով տեղական լեզուն` հասկանալի Չինաստանի բնակչության մեծամասնությանը։ Նա պահպանում է «Ժողովրդական զանգվածների մեծ միության» անհրաժեշտությունը` ամրապնդելով [[արհեստակցական միություն|արհմիությունները]], որոնք ընդունակ էին իրականացնելու բռնի հեղափոխություն{{clarify|date=May 2016}}։ Նրա գաղափարներները մարքսիստական չէին, բայց Կրոպոտկինի հայացքները խստորեն ազդել էին դրանց վրա<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=53–54}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=71–76}}.</ref>։
 
[[File:Beijing students protesting the Treaty of Versailles (May 4, 1919).jpg|thumb|Ուսանողները Պեկինում մայիսի չորսի շարժման ընթացքում]]
 
Չժանը արգելում է ուսանողական միության գործունեությունը, բայց Մաոն շարունակում է հրատարակել «Նոր Հունան» (New Hunan ) ամսագիրը և շարունակում հոդվածներ դնել հանրաճանաչ տեղական «Արդարություն» լրագրում (''Ta Kung Po'')։ Սրանցից մի քանիսը պաշտպանում է [[Ֆեմինիզմ|ֆեմինիստական]] հայացքներ<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=55}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=76–77}}.</ref>։ 1919 թվականին Մաոն օգնում է [[գործադուլ]] կազմակերպել՝ զիջումների հասնելու համար, բայց քանի որ Չժանը և Մաոն զգում են մյուս ուսանողների կողմից սպառնալիք, Մաոն մեկնում է Պեկին՝ մահացու հիվանդ Յանգ Չանցզիին այցելելու համար<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=55–56}}; {{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=79}}.</ref><ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=80}}.</ref>։
Թոմաս Քիրկուփի, Կարլ Կաուցկու, Մարքսի և Էնգելսի կողմից նորովի թարգմանված մարքսիստական ​​գրականության (հատկապես [[կոմունիստական ​​կուսակցության մանիֆեստ]]`°`°```°`°°`°°````°``°``°°````````°`°°`````°`°°``°°°°`°°°°ի) ազդեցությունը նրա վրա կար, բայց իր հայացքներում նա դեռեւս էկլեկտիկ էր <ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|pp=81–83}}</ref>։
Մաոն այցելում է [[Թյանջին]], [[Ջինան]] և [[Քուֆու]] <ref>{{harvnb|Pantsov|Levine|2012|p=84}}.</ref> Շանհայ գնալուց առաջ, որտեղ նա աշխատում է որպես լվացարար և հանդիպում է Չեն Դուքսյուի հետ՝ նշելով, որ Չենի ընկալած մարքսիզմը տպավորում է իրեն, և դա, հավանաբար, իր կյանքի կրիտիկական շրջանն էր։ Շանհայում Մաոն հանդիպում է իր ծեր ուսուցչի, հեղափոխականի և Գոմինդանի՝ Չինական ազգային կուսակցության անդամ` Յի Պեյջի հետ (KMT), որը ձեռք է բերում ավելի մեծ աջակցություն և ազդեցություն։ և ծանոթացնում է Մաոյին գեներալ Տան Յանկայի՝ Գոմինդանի բարձրաստիճան անդամի հետ, որը օգնում էր զորքերին հավատարմորեն պահպանել Հունանեսի երկայնքով սահմանը Գուանդոնի հետ։ Մաոն օգնում է նրան կազմակերպել Չանշայի ուսանողներին։ 1920 թվականի հունիսին Տանը իր զորքը տեղակայում է Չանշայում, և Չժանը փախչում է։ Նահանգային վարչակազմի վերակազմակերպման ընթացքում Մաոն նշանակվում է Առաջին կանոնավոր կրտսեր դպրոցի գլխավոր մասնաշենքի ղեկավար։ Մեծ եկամուտ ստանալով՝ նա 1920 թվականի ձմռանն ամուսնանում է Յանգ Կայհույի հետ<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=56–57}}.</ref>։
 
===Կոմունիստական կուսակցության հիմնումը Չինաստանում 1921–22===
[[File:Location of the First Congress of the Chinese Communist Party Xintiandi Shanghai July 1921.jpg|thumb|upright|Վայրը, որտեղ տեղի է ունեցել Չինական կոմունիստական կուսակցության առաջին կոնգրեսը [[1921 թվական]]ի հուլիսին, [[Շանհայ]]]]
 
Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը հիմնադրվել է Չեն Դուքսյուի և Լի Դազհաոյի կողմից Շանհայի Ֆրանսիական Կոնցեսիոնում 1921 թվականին որպես ուսումնական մաս և ոչ ֆորմալ ցանց։ Մաոն բաժանմունք է ստեղծում Չանշայում, նաև հիմնում է երիտասարդական սոցիալիստական բաժանմունքի մասնաճյուղ։ Գրքերի խանութ բացելով՝ նրա նպատակը եղել է Հունանի ողջ նահանգում հեղափոխական գրքերի տարածումը <ref>{{harvnb|Schram|1966|p=63}}; {{harvnb|Feigon|2002|pp=23, 28}}</ref>։ Նա եղել է մասնակիցը Հունանի անկախության շարժման ՝ հույս ունենալով, որ Հունանի [[սահմանադրություն]]ը կմեծացնի [[քաղաքացիական ազատություններ]]ը և կհեշտացնի իր հեղափոխական գործունեությունը։ Երբ շարժման շնորհիվ հնարավոր եղավ ստեղծել նահանգային ինքնավարություն նոր զինվորականի տրամադրության տակ, Մաոն մոռացավ իր մասնակցությունը<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=63–64}}; {{harvnb|Feigon|2002|pp=23–24, 28, 30}}</ref>։ [[1921 թվական]]ին մարքսիստական խմբեր ստեղծվեցին Շանհայում, Պեկինում, Չանշայում, [[Վուհան]]ում, [[Գուանչժո]]յում և [[Ցզինան]]ում։
Որոշված էր անցկացնել կենտրոնական հավաք, որը սկսվեց Շանհայում [[1921 թվական]]ի [[հուլիսի 23]]-ին։
Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության առաջին ազգային կոնգրեսին մասնակցեց 13 պատգամավոր (ներառյալ Մաոն)։ Հայտնաբերվելուց խուսափելու համար նավով շարժվեցին Հարավային ծով, որը մոտ էր Ցզյասինին (Jiaxing) և գտնվում էր Չժեցյան նահանգում։ Առաջին համագումարը անտեսեց Լենինի խորհուրդը կոմունիստների և բուրժուա-դեմոկրատների միջև ժամանակավոր կապ պահպանելու համար։ Կոմունիստները հանդես էին գալիս հանուն ազգային [[հեղափոխություն|հեղափոխության]], դրա հետ մեկտեղ պահպանում էին ուղղափառ մարքսիստական հավատը այն մասին, որ քաղաքային [[բանվոր դասակարգ]]ը կարող է գլխավորել
[[ սոցիալիստական հեղափոխություն]]ը<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=64–66}}.</ref>։
 
Մաոն եղել է Հունանի կուսակցության քարտուղար Չանշայում և կուսակցություն ստեղծելու համար դիմել է բազմազան մարտավարությունների<ref name="Schram1966 p68">{{harvnb|Schram|1966|p=68}}</ref>
1920 թվականի օգոստոսին նա հիմնում է ինքնակրթության համալսարան, որի միջոցով ընթերցողները կարող էին օգտվել հեղափոխական գրականությունից օգտվելու հնարավորությունից։ Համալաարանը գտնվում էր Վան ֆուզիի ուսումնական կենտրոնում։ Վան Ֆուզին փիլիսոփա էր [[ցին դինաստիա]]յից, որը ընդդիմացել էր Մանչուսին<ref name="Schram1966 p68"/>։ Նա միանում է զանգվածային կրթության շարժմանը (YMCA)։ Որպեսզի պայքարի անգրագիտության դեմ և խմբագրում է դասագրքեր` արմատական տրամադրություններ ներառելու համար<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=68–69}}</ref>, շարունակում է կազմակերպել բանվորական ապստամբություններ ընդդեմ նահանգապետ Զաո Հեգթի<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=69}}.</ref>։ Այնուամենայնիվ, աշխատանքային հարցերը մնում էին կենտրոնական։ Հաջողությամբ ընթացածա և հայտնի գործադուլներն Անյուանյան ածխահանքերում (ի տարբերություն կոմունիստական պատմաբանների) կախված էին ոչ միայն բանվորների, [[այլև բուրժուա]]ների [[ստրատեգիա|ռազմավարություններից]]։ [[Լիու Շաոքի]]ն, Լի Լիսանը և Մաոն ոչ միայն համախմբում էին ածխահատներին, այլև ձևավորում էին դպրոցներ և կոոպերատիվներ և զբաղվում էին տեղական [[մտավորականներ|մտավորականներով]], [[ազնվականություն|ազնվականությամբ]], ռազմական սպաներով, նույնիսկ [[հոգևորականություն|հոգևորականությամբ]]
<ref>Elizabeth J. Perry,[http://apjjf.org/2013/11/1/Elizabeth-Perry/3882/article.html "Anyuan: Mining China's Revolutionary Tradition]," ''The Asia-Pacific Journal'' 11.1 (January 14, 2013), reprinting Ch 2 of Elizabeth J. Perry. ''Anyuan: Mining China's Revolutionary Tradition.'' (Berkeley: University of California Press, 2012. {{ISBN|978-0-520-27189-0}}.</ref>
 
Մաոն հայտարարում է, որ բաց է թողել կոմունիստական կուսակցության [[1922 թվական]]ի հուլիսի երկրորդ [[կոնգրես]]ը Շանհայում, որովհետև կորցրել է հասցեները։ Ընդունելով Լենինի խորհուրդը՝ պատգամավորները պայմանավորվում են բուրժուա-դեմեոկրատների հետ
կապի համար, որպեսզի բանրեհաջող իրականացնեն ազգային հեղափոխությունը։ Կոմունիստական կուսակցության անդամները, հույս ունենալով իրենց քաղաքականությունը տանել դեպի աջ, միավորվում են [[Գոմինդան]]ի հետ<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=69–70}}</ref>։
Մաոն խանդավառորեն համաձայնվում է այդ որոշման հետ։ Նա [[իմպերիալիզմ|հակաիմպերիալիստ]] էր և խտորեն քննադատում է [[Ճապոնիա]]յի, [[Մեծ Բրիտանիա]]յի և [[ԱՄՆ]]-ի կառավարություններին՝ նրանց կոչելով դահիճներից ամենամահացուն<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=73–74}}; {{harvnb|Feigon|2002|p=33}}</ref>։
 
===Համագործակցություն Գոմինդանի հետ: 1922–27===
[[File:Chairman Mao-1.webm|thumb|Մաոն զանգվածնրի առաջ ճառ է արտասանում]]
[[1923 թվական]]ի հունիսին Շանհայում Կոմունիստական կուսակցության երրորդ համագումարում պատգամավորները վերաահաստատեցին իրենց հանձնառությունը Գոմինդանի հետ աշխատանքում։ Աջակցելով այդ մարտավարությանը` Մաոն ընտրվում է կուսակցական կոմիտեում, որը տեղակայված էր Շանհայում<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=74–76}}</ref>։
[[1924 թվական]]ի սկզբին Գուանչժոուում տեղի ունեցած Գոմինդանի առաջին կոնգրեսում Մաոն ընտրվում է Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի այլընտրանքային անդամ և առաջադրում է չորս բանաձև քաղաքային և գյուղական իշխանությունների [[ապակենտրոնացում|ապակենտրոնացման]] համար։ Գոմինդանին նրա խանդավառ աջակցությունը կասկած է առաջ բերում նրա Հունանի ընկերոջ՝ Լի Լի-Սանի մեջ<ref>{{harvnb|Schram|1966|pp=76–82}}</ref>։
 
[[1924 թվական]]ի վերջին Մաոն վերադառնում է Շաոշան, հավանաբար հիվանդությունից ապաքինվելու համար։ Նա բացահայտում է, որ գյուղացիությունը գնալով ավելի անհանգիստ է դառնում։ Գյուղացիներից ոմանք խլում են հողերը հարուստներից [[կոմունա]]ներ ստեղծելու համար<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=78}}.</ref>։ Դա համոզում է նրան գյուղացիների՝ հեղափոխական ուժ ունենալու մեջ, [[գաղափար]], որից հրաժարվել էին ձախ գոմինդանականները, բայց ոչ [[կոմունիստ]]ները.<ref>{{harvnb|Schram|1966|p=78}}</ref>։ Նա վերադառնում է Գուանչժոու՝ անցկացնելու Գոմինդանի 6-րդ շարժումը [[1926 թվական]]ի սեպտեմբերին<ref>{{citation |p=465 |last=Mao |first=Zedong |authormask=Mao Zedong |editor-last=Schram |editor-first=Stuart Reynolds |editor2=Nancy Jane Hodes |display-editors=1 |ref={{harvid|Schram & al.|1992}} |series=''Mao's Road to Power'', Vol. II |title=National Revolution and Social Revolution, December 1920 – June 1927 |publisher=M.E. Sharpe |date=1992}}.</ref><ref>{{citation |p=[https://books.google.com/books?id=mpqApZWrJyIC&pg=PA66 66] |url=https://books.google.com/books?id=mpqApZWrJyIC&printsec=frontcover |title=Frontier Passages: Ethnopolitics and the Rise of Chinese Communism, 1921–1945 |last=Liu |first=Xiaoyuan |authormask=Liu Xiaoyuan |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |date=2004 |isbn=978-0-8047-4960-2 }}.</ref>։
 
== Ծանոթագրություններ ==