«Էխնաթոն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Փաստերի շտկում, կետադրական-շարադասական փոփոխություններ
(Փաստերի շտկում, կետադրական-շարադասական փոփոխություններ)
}}
 
'''Էխնաթոն''', մինչև կառավարման հինգերորդ տարին հայտնի որպես ''Ամենհոտեպ IV'' (հետագայում Էխնաթոն), [[հինՀին Եգիպտոս]]ի XVIII դինաստիայի փարավոն, կառավարել է մոտավորապես մ․թ․ա․1353-1336 թթ․, ակնառու քաղաքական գործիչ, նշանավոր կրոնական բարեփոխիչ, որի կառավարման շրջանում կարևոր փոփոխություններ տեղի ունեցան Եգիպտոսի կյանքում։ Կառավարել է մոտավորապես մ․թ․ա․1353-1336 թթ․։
 
'''Էխնաթոն Ամենհոտեպ IV'''
[[Պատկեր:AkhnatonCairoCast.png|250px|մինի|Էխնաթոն(Ամենհոտեպ IV)]]
== Իշխանության գալը ==
Ամենհոտեպ IVIII-ից իրհետո նախորդի՝գահին Ամենհոտեպհաջորդողը IIIերկար կրտսերժամանակ որդինհամարվում էր, ովնրա իշխանությանավագ եկավորդին՝ ավագԹութմոսը, եղբայրորը, Թութմոսիսակայն, մահվանիցմահացել հետո։էր Եգիպտագետներիերիտասարդ մոտտարիքում՝ տարբերհորից մոտեցումներշուտ։ կանԵգիպտագետները Ամենհոտեպ IV իշխանության գալու հետ կապված։կապված տարբեր մոտեցումներ ունեն։ Մի մասի կարծիքով նա մոտավորապես 12 տարի հոր հետ համատեղ է կառավարել է երկիրը, քանի որ վերջինս կյանքի վերջին տարիներին ծանր հիվանդ էր։ Ժամանակակից եգիպտագետներ Էրիկ Կլայնը, Նիկոլաս Ռիվեսը, Պիտեր Դորմանը և ուրիշներայլք հակվումկարծում են այն մտքին, որ եթեկամ Ամենհոտեպհամատեղ IVկառավարում իրառհասարակ հորչի հետեղել, համատեղկամ կառավարեր,այն ապատևել ինքըէ 2առավելագույնը տարեկանիցմեկ մեծկամ չէրերկու կարող լինելտարի<ref>Nicholas Reeves, Akhenaten: Egypt’s False Prophet, Thames & Hudson, 2000</ref>։ Դոնալդ Ռեֆորդը, Ուիլյամ Մառնեյը, Ալան Գառները, Լոուրենս Բերմանը մերժում են Ամենհոտեպ III և Ամենհոտեպ IV համատեղ կառավարման հավանականությունը<ref>Berman, Lawrence. 'Overview of Amenhotep III and His Reign,' and Raymond Johnson, 'Monuments and Monumental Art under Amenhotep III' in 'Amenhotep III: Perspectives on his Reign' 1998, ed: David O’Connor & Eric Cline, University of Michigan Press, ISBN 0-472-10742-9</ref>։ 2014 թ․ Եգիպտոսի հնագույն հուշարձանների պահպանության նախարարությունը հանդես եկավ հայտարարությամբ, համաձայն որի Ամենհոտեպ III-ի չատիի (բարձրաստիճան պաշտոնյա) գերեզմանի գրության ուսումնասիրությունը ապացուցել է նրա և նրա որդու՝ ավելի քան 8 տարի համատեղ կառավարելը<ref>[http://www.dailynewsegypt.com/2014/02/06/pharaoh-power-sharing-unearthed-egypt/ Pharaoh power-sharing unearthed in Egypt]
Daily News Egypt. February 6, 2014</ref><ref>[http://www.thehistoryblog.com/archives/29044 Proof found of Amenhotep III-Akhenaten co-regency] thehistoryblog.com</ref>։ Անկախ համատեղ կառավարելու հնարավորությունից,հավանականությունից՝ Ամենհոտեպ IV չի պատկերված իրպատկերվել հոր կողմից հիմնվածհիմնած հուշարձաններում, որի պատճառը դեռ բացահայտվածհայտնի չէ<ref name="redford">Donald B. Redford, Akhenaten: The Heretic King. Princeton University Press, 1984</ref>։
2014 թ․ Եգիպտոսի հնագույն հուշարձանների պահպանության նախարարությունը հանդես եկավ հայտարարությամբ, համաձայն որի չատի (բարձրաստիճան պաշտոնյա)գերեզմանի գրառման ուսումնասիրման ժամանակ Ամենհոտեպ III ապացուցում է իր և որդու ավելի քան 8 տարի համատեղ կառավարման մասին<ref>[http://www.dailynewsegypt.com/2014/02/06/pharaoh-power-sharing-unearthed-egypt/ Pharaoh power-sharing unearthed in Egypt]
Daily News Egypt. February 6, 2014</ref><ref>[http://www.thehistoryblog.com/archives/29044 Proof found of Amenhotep III-Akhenaten co-regency] thehistoryblog.com</ref>։ Անկախ համատեղ կառավարելու հնարավորությունից, Ամենհոտեպ IV չի պատկերված իր հոր կողմից հիմնված հուշարձաններում, որի պատճառը դեռ բացահայտված չէ<ref name="redford">Donald B. Redford, Akhenaten: The Heretic King. Princeton University Press, 1984</ref>։
 
[[Պատկեր:The Wilbour Plaque, ca. 1352-1336 B.C.E., 16.48.jpg|250px|մինի|Էխնաթոնը և նրա կին Նեֆերտիտին]]
 
== Իրավիճակը Ամենհոտեպի կառավարման սկզբնական շրջանում ==
Ամենհոտեպի համատեղ կառավարման առաջին տարիներին պետության կառավարման ոլորտում մեծ ազդեցություն ուներ իր մայրը՝ խելացի և ակտիվ թագուհի Թեյեն (Թեյա)։ Ամենհոտեպի կառավարման սկզբնական շրջանում [[Միտաննի|Միտանի]]ի և [[Բաբելոն]]ի արքաների հետ գոյությունբարիդրացիական ունեին բարիդրացիականհարաբերություններ հարաբերություններ։էին։ Միտաննիի արքա Թուշրատտան, խնդրելով նոր փարավոնին ընդլայնել երկու երկրների միջև բարեկամական հարաբերությունները, խորհուրդ տալով հաղթահարել միջազգային հարաբերություններում իր մոր ազդեցությունը, միաժամանակ խնդրեց նաև քաջարի թագուհուն ազդել որդուորդուն՝ վրահօգուտ դրական որոշում կայացնելու համար։որոշուման։ Բաբելոնի արքա Բուրնա֊ԲուրիաշԲուրնա-Բուրիաշ II նույնպես Ամենհոտեպին ուղարկած շնորհավորական նամակում վստահեցնումնույնպես հայտնում էր փարավոնին իր ցանկությունըիր՝ երկու երկրների միջև բարեկամությունը ընդլայնելու ուղղությամբ։ցանկությունը։ Խեթական արքա Սուպիլիլիումաս I նույնպեսևս նամակ է գրում նրան այդպեսնրան՝ ներկայացնելով նրան իր բողոքըբողոքն առ այն, որ չի ստացել պատասխան նամակ և պահանջում է Ամենհոտեպից լինել իր հոր նման լինել ընկերասեր՝ կատարելով նախօրոք ձեռք բերված եղբայրական պարտավորությունները։ Սակայն Ամենհոտեպը կառավարման հենց սկզբից դժգոհ էր Սուպիլիլիլումասից և այդ պատճառով չէր պատասխանել նրա առաջին նամակին, որում խեթական արքան ձևականորեն շնորհավորում էր եգիպտական փարավոնին գահին բազմելու առիթով։ Հնարավոր է [[Խեթական Թագավորություն|Խեթական թագավորության]] և Եգիպտոսի միջև առկա էին լուրջ տարաձայնություններ, որի մասին իր նամակում լռում էր Սուպիլիլիումասը։
Ամենհոտեպի համատեղ կառավարման առաջին տարիներին պետության կառավարման ոլորտում մեծ ազդեցություն ուներ իր մայրը՝ խելացի և ակտիվ թագուհի Թեյեն(Թեյա)։
Ամենհոտեպի կառավարման սկզբնական շրջանում [[Միտաննի|Միտանի]]ի և [[Բաբելոն]]ի արքաների հետ գոյություն ունեին բարիդրացիական հարաբերություններ։ Միտաննիի արքա Թուշրատտան, խնդրելով նոր փարավոնին ընդլայնել երկու երկրների միջև բարեկամական հարաբերությունները, խորհուրդ տալով հաղթահարել միջազգային հարաբերություններում իր մոր ազդեցությունը, միաժամանակ խնդրեց նաև քաջարի թագուհուն ազդել որդու վրա դրական որոշում կայացնելու համար։ Բաբելոնի արքա Բուրնա֊Բուրիաշ II նույնպես Ամենհոտեպին ուղարկած շնորհավորական նամակում վստահեցնում էր փարավոնին իր ցանկությունը երկու երկրների միջև բարեկամությունը ընդլայնելու ուղղությամբ։ Խեթական արքա Սուպիլիլիումաս I նույնպես նամակ է գրում նրան այդպես ներկայացնելով նրան իր բողոքը առ այն, որ չի ստացել պատասխան նամակ և պահանջում է Ամենհոտեպից իր հոր նման լինել ընկերասեր՝ կատարելով նախօրոք ձեռք բերված եղբայրական պարտավորությունները։ Սակայն Ամենհոտեպը կառավարման հենց սկզբից դժգոհ էր Սուպիլիլիլումասից և այդ պատճառով չէր պատասխանել նրա առաջին նամակին, որում խեթական արքան ձևականորեն շնորհավորում էր եգիպտական փարավոնին գահին բազմելու առիթով։ Հնարավոր է [[Խեթական Թագավորություն|Խեթական թագավորության]] և Եգիպտոսի միջև առկա էին լուրջ տարաձայնություններ, որի մասին իր նամակում լռում էր Սուպիլիլիումասը։
 
== Կրոնական բարեփոխման նպատակները ==
Էխնաթոնի (Իխ֊Նե֊ԱյթիԻխ-Նե-Այթի ''«Աթոնին օգտակար»'') կառավարումը համարվում է անհավանականմասշտաբային կրոնական բարեփոխումների շրջան, որը ցնցեց եգիպտական ավանդական հասարակության հիմքերը, քաղաքականությունն ու մշակույթը։ Էխնաթոնի այս հեղափոխության պատճառը մինչ այժմ պարզ չէ։ Եգիպտական փարավոնների կողմից [[Առաջավոր Ասիա]]յի և [[Նուբիա]]յի գրավման հետևանքով հսկայական ունեցվածքի զավթումը առաջ բերեց ստրկավաճառ արիստոկրատիայի աննախադեպ հարստացմանը,հարստացում. հատկապես մեծ ունեցվածք և հարստություն ձեռք բերեցին [[Թեբե (Եգիպտոս)|Թեբեյի]] քրմապետերը։ Թեբեյի քրմապետերի հզորացումը սերտորեն կապված էր ժառանգական ազնվականության և տեղական կրոնների առկայության հետ, ինչը մեծ վտանգ էր ներկայացնում արքայական իշխանության համար։ Բացի այդ, Ամենհոտեպի ծագումը, ըստ գահաժառանգման օրենքի, զրկում էր նրան գահին տիրելու ցանկացած հնարավորությունից, որի պատճառը իր մայրն էր՝ թագուհի Թեյան, որ չէր պատկանում թագավորական ընտանիքին և անգամ եգիպտուհի չէր։ Ամենհոտեպի հայրը, անօրեն ճանապարհով ամուսնանալով և շրջանցելով արքայական ընտանիքի հիմնական ժառանգորդներին, զրկեց որդուն գահին բազմելու օրինական իրավունքից։ Հետազոտողների մի մասը առաջ է քաշում նաև այն մոտեցումը, թե միասնական կրոն ստեղծելու բարեփոխումը անհրաժեշտ էր եգիպտական տերության համար, որտեղ ամեն քաղաք սեփական աստծուն էր երկրպագում։ Աստվածների այդ բազմազանությունը խանգարում էր եգիպտական ժողովրդի միավորմանն ու միասնական նպատակին հասնելու ձգտումներին։ Կա նաև Ալեքսեյ Մորոզովի տեսությունը, ըստ որի կրոնական բարեփոխումը կապված է մոտ մ.թ․ա. [[1380]] թ․ Սինտորինի հրաբխի ժայթքման հետ։ Թուխ ամպերը, թունավոր անձրևներն ու ցուրտը կարող էին եգիպտացիների կրոնական պատկերացումներում կտրուկ շրջադարձի պատճառ լինել` նպաստելով արևի աստծո պաշտամունքի ամրապնդմանը:
Բացի այդ, Ամենհոտեպի ծագումը ըստ գահաժառանգման օրենքի զրկում էր նրան գահին տիրելու ցանկացած հնարավորությունից, որի պատճառը իր մայրն էր՝ թագուհի Թեյան ով չէր պատկանում թագավորական ընտանիքին և անգամ եգիպտուհի չէր։ Ամենհոտեպի հայրը անօրեն ճանապարհով ամուսնանալով և շրջանցելով արքայական ընտանիքի հիմնական ժառանգորդներին, դրանով զրկեց որդուն գահին բազմելու օրինական իրավունքից։
Հետազոտողների մի մասը առաջ է քաշում նաև այն մոտեցումը, համաձայն որի միասնական կրոն ստեղծելու բարեփոխումը անհրաժեշտ էր եգիպտական տերության համար, որտեղ ամեն քաղաք սեփական աստծուն էր երկրպագում։ Աստվածների այդ բազմազանությունը խանգարում էր եգիպտական ժողովրդի միավորմանն ու միասնական նպատակին հասնելու ձգտումներին։
Գոյություն ունի նաև Ալեքսեյ Մորոզովի կողմից առաջ քաշած տեսությունը, ըստ որի կրոնական բարեփոխումը կապված է մոտ․ Ք․ա [[1380]] թ․Սինտորինի հրաբխի ժայթքման հետ։ Թուխ ամպերը, թունավոր անձրևները, ցուրտը կարող էին առաջ բերել կտրուկ շրջադարձ եգիպտացիների կրոնական պատկերացումներում՝ նպաստելով արևի աստծո պաշտամունքի ամրապնդմանը։
 
[[Պատկեր:PanehsyTomb-Akhenaten-Nefertiti-Atef.png|250px|մինի|Էխնաթոնի նոր կերպարը։Դիմացից Աթոն աստվածը։]]
 
== Աթոնի պաշտանմունքի ներդրումը ==
Փորձելով ամրապնդել իր կենտրոնաձիգ իշխանությունը,` Ամենհոտեպ IV հանդես եկավ քրմապետության դեմ և առաջին հերթին գլխավոր Աստված [[Ամոն|Ամոն֊Ռաի]] տաճարի քրմապետերի դեմ։ Քրմապետերի ուժը սերտորեն կապված էր կրոնի վրա հիմնված նրանց գիտելիքների հետ և որպեսզի թուլացներ հակառակորդին, անհրաժեշտ էր զրկել նրանց այդ մտավոր ազդեցությունից։ Սկզբնական շրջանում Ամենհոտեպը համբերատար հաշտվում էր իրերի դասավորման առկա իրավիճակիիրադրության հետ։ Հետագայում, ի հակակշիռ Թեբեյի աստված Ամոնի, նա առաջ քաշեց նախկինում քիչ ճանաչում ունեցող [[Աթոն]]ի պաշտանմունքըպաշտամունքը, ովոր մարմնավորում էր արեգակի սկավառակը։ Հռչակելով իրեն նոր աստծո քահանայապետ,քահանայապետ՝ Ամենհոտեպը կառավարման երրորդ տարում ԹեբեյումԹեբեում սկսեց նոր տաճարի կառուցումը, որտեղ Աթոնը պատկերված էր մարդու մարմնով ու բազեյիբազեի գլխով՝ թագադրված արեգակի սկավառակով։ Վերջապես, կառավարման չորրորդ տարում կտրուկ շրջադարձ եղավ մի կողմից արքայի և Աթոնի, իսկ մյուս կողմիցկողմից՝ հին աստվածների հարաբերություններում։ Էխնաթոնը իրեն հռչակեց բացարձակ [[աստված]]ություն, անմահ էակ, իսկ արեգակի սկավառակը՝ Աթոնը, համարվեց արքայի երկրային պատկերը։ Այդ իսկ պատճառով փոփոխության ենթարկվեց Աթոնի պատկերը։ Արեգակի սկավառակի մեջ պարփակված բազեի գլխով ու մարդու մարմնով պատկերի փոխարեն Էխնաթոնը արդեն ներկայանում էր արքայական կամ արեգակնային օձերի (ուրեյ) շրջանում,շրջանում՝ դիմացից դեպի ներքև ձգվող բազում ճառագայթներով։
 
[[Պատկեր:GebelSilsilaShrUnf.jpg|250px|մինի|Ախետ֊Աթոն]]
== Նոր մայրաքաղաքի կառուցումը ==
{{Վիքիպահեստ երկար|Akhenaten|Ախենաթոն}}
Հավանաբար իր կառավարման 6-րդ տարում Ամենհոտեպ IV և նրաիր հակառակորդների միջև պայքարը կտրուկ սրվեց՝ հասնելով իր գագաթնակետին, ինչը կապված էր նրա կողմից իրականացված կրոնական բարեփոխումների հետ։ Այդ պայմաններում արքան ստիպված էր իր ընատանիքով լքել Թեբեն՝ տեղափոխվելով Ամոն֊ՌաիԱմոն-Ռայի պաշտամունքային կենտրոնից ավելի քնքան 300 կմ․կմ հյուսիս, որտեղ էլ իր հրամանով սկսվեց նոր մայրաքաղաքի՝ Ախետ֊ԱթոնիԱխետ-Աթոնի (''«Աթոնի հորիզոն»կառուցումը։Այստեղ'') կառուցումը։ Այստեղ սպիտակ քարից կառուցվեց Էխնաթոնի հսկայական պալատը, որը համարվում է հնագույն ամենամեծ կառույցը։Պալատիկառույցը։ Պալատի պատերը զարդարված էին տարբեր սյուժեներովսյուժետային և դեկորատիվ գեղանկարներով, նկարազարդված են եղելէին նաև հատակը, աստիճաննրըաստիճանները և առաստաղները։առաստաղը։ Բացի գլխավոր պալատից, կառուցվեցին նաև մի շարք փոքր պալատներ, իսկ ամենագլխավոր կառույցը «Աթոնի տուն» անունը ստացած, Աթոն աստծուն նվիրված տաճարն էր։
 
== Ծանոթագրություններ ==
3

edits