«Պրուսիայի թագավորություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
չ
[[Պատկեր:1856 Colton Map of Prussia and Saxony, Germany - Geographicus - Prussia-colton-1856.jpg|մինի|Պրուսիայի քարտեզը|300x300փքս]]'''Պրուսիայի թագավորությունը''' ({{lang-de|Königreich Preußen}}), Գերմանական [[միապետություն]] էր 1701 – 1918 թթ. մինչ [[Գերմանիա]]յի պարտությունը [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ում, այն գրավում էր [[Գերմանական կայսրություն|Գերմանական կայսրության]] տարածքի երկու երրորդը։
==Պատմություն==
===1701 Բրանդենբուրգի վերելք===
 
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ը Բրանդենբուրգ-Պրուսիայի «Մեծ կուրֆյուրստը», մահացավ 1688 թվականին։ Նրա ժառանգությունը անցնում է որդուն, Ֆրիդրիխ III-ին (1688—1701), որը դարձավ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ I (1701—1713)։
 
Ի բացառության Պրուսիա դքսությանը, Բրանդենբուրգի բոլոր հողերը Սրբազան Հռոմեական Կայսրության կազմում էին, որը ձևականորեն պատկանում էր Գաբսբուրգներին։ Քանի որ կայսրության մեջ կար միայն մեկ գերմանացիների թագավոր, Ֆրիդրիխը համաձայն Լեոպոլդ I կայսրի հրամանի թագադրվում է, որպես Պրուսիայի թագավոր (1701 թվականի հունվարի 18-ին)։ Պրուսական թագավորները մինչ 1772 թվականը կրում էին թագավոր Պրուսիայում տիտղոսը։ Ստեղծված պետությունը ստացավ իր ճանաչումը 1713-ին թվականին Ուտրեխտյան պայմանագրով։
 
====1702—1740 Թագավորության աճ====
 
Նորաստեղծ թագավորությունը շատ աղքատ էր և դանդաղ էր ապաքինվում 30-ամյա պատերազմից հետո։1708-ին Պրուսիա դքսության բնակչության մոտ մեկ երրորդը դարձավ ժանտախտի զոհ, ժանտաղտը 1710 թվականին հասավ Պրենցլաու, բայց վերջի վերջո նահանջեց, չհասնելով մայրաքաղաք Բեռլինը, որը տեղակայված էր ընդամենը 80 կմ հեռու։
 
Շվեդիայի հետ պատերազմից և հաղթանակից հետո (1700—17211700-1721)։ Պրուս-Շվեդական պայմանագրով, ստորագրված Ստոկհոլմում 1720 թ․-իթվականի հունվարին Պրուսիային են անցնում Շեցինը և ուրիշ տարածքներ։
 
====1740—1760 Սիլեզիայի պատերազմներ====
 
1740-ին թվականին Ֆրիդրիխ II-ը զբաղեցրեց գահը։ Օգտագործելով 1537 թ․-իթվականի պայմանագիրը, ըստ որի Սիլեզիան պետք է անցներ Բրանդենբուրգին Պյաստերի տոհմի ընդհատումից հետո, Ֆրիդրիխ մեծը մտնում և գրավում է Սիլեզիան։ Ավստրիան ստիպված ավարտում է պատերազմը 1742 թվականին՝ զիջելով որոշ տարածքներ։
 
Ավստրիան վերսկսում է պատերազմը 1744 թվականին և Ֆրիդրիխ մեծը մտնում է Բոհեմիա և պարտվում, սակայն Ֆրանսիայի ճնշումը Ավստրիայի վրա ստիպում է Ավստրիային կրկին խաղաղություն հաստատել։ 1748-ին թվականին կնքվում է երկրորդ խաղաղության պայմանագիրը, որը վերահաստատեց խաղաղությունը և տվեց Պրուսիային Սիլեզիայի մեծ մասը։
 
Իր նվաստացումից հետո Ավստրիան կնքեց պայմանագիր Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի հետ։ Ֆրիդրիխ մեծի երկրորդ փորձը գրավել Բոհեմիան և Սաքսոնիան բերեց յոթամյա պատերազմի։ Ավստրիային, Ռուսաստանին, Շվեդիայի և Ֆրանսիային դիմակայում էին միայն Պրուսիան, Գանովները և Մեծ Բրիտանիան։ Ֆրիդրիխ մեծին հաջողվեց կանխել թշնամիների մուտքը Պրուսիա 1960 թ․ -ինթվականին, երբ Ռուսաստանը ժամանակավոր վերցրեց Բերլինը և Կենինգսբերգը։ Թագավորության համար վիճակը գնալով ավելի էր վատանում, սակայն Ռուս կայսրուհու մահվանից հետո Ելիզավետայի մահվանից հետո դրությունը լավացավ դա կոչվեց «Բրանդենբուրգի տան երկրորդ շրաշք»։ Ռուսաստանը անցավ Պրուսիայի կողմը, մոտավորապես այդ ժամանակ պատերազմից դուրս եկավ նաև Շվեդիան։ Այդ հաղթանակը դարձրեց Պրուսիային առաջնային Եվրոպական պետություն։
 
====1772, 1793, 1795 թթ․ Լեհ-լիտվական պետության բաժանում====
====1806-1815 Նապոլեոնյան պատերազմներ====
 
1806 թվականին Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը տապալվեց նապոլեոնյան հաղթանակներից հետո։ Քվեարկող-իշխան տիտղոսը դարձավ անիմաստ և չեղարկվեց։ Գոգենցոլերնները ունենին բազմաթիվ տիտղոսներ և 1806 թվականից հետո առաջացավ մեկ տիտղոս՝ Պրուսիայի թագավոր։
 
Քվեարկող-իշխան տիտղոսը դարձավ անիմաստ և չեղարկվեց։ Գոգենցոլերնները ունենին բազմաթիվ տիտղոսներ և 1806 թվականից հետո առաջացավ մեկ տիտղոս - Պրուսիայի թագավոր։
Իյենայի և Աուէրշտեդտի ճակատամարտների պարտությունից հետո, Պրուսիան ստիպված էր ստորագրել Ֆրանսիայի հետ խաղաղության պայմանագիր։1807 թվականի Տիլզիտյան պայմանագրի համաձայն, Պրուսիան կորցրեց իր տարածքների կեսը, ներառյալ Լեհաստանի այն հողերը, որոնք անցել էին Պրուսիային Լեհաստանի երկրորդ և երրորդ բաշխման ժամանակ և բոլոր հողերը, որոնք գտնվում էին Էլբա գետից արևմուտք։ Մնացած մասը օկուպացվեց ֆրանսիական զորքերի կողմից և թագավորը ստիպված էր կնքել դաշինք Նապոլեոնի հետ և միանալ մայրցամաքային շրջափակմանը։ Ռուսաստանում Նապոլեոնի պարտությունից հետո Պրուսիան դուրս եկավ դաշինքից և միացավ 6-րդ կոալիցիային։
 
 
1848 թվականի հեղափոխությունից հետո Ֆրանկֆուրտի խորհրդարանը առաջարկեց Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV թագավորին միացնել իր շուրջ բոլոր գերմանական հողերը իր շուրջ, սակայն թագավորը մերժեց։
 
1848-ին Սկսվեց պատերազմ Դանիայի և Գերմանական միության միջև, որը տևեց 1848-ից մինչև 1851-ը։ թվականը։ Պրուսիան հաղթեց, սակայն արտաքին ճնշման տակ ստիպված էր տալ Դանիային երկու դքսություն։
1850-ին թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ-ը հրատարակեց առաջին սահմանադրությունը։ Այդ փաստաթուղթը նախատեսում էր երկպալատ խորհրդարարան։ Ստորին պալատը, ընտրվում էր բոլոր հարկատուների կողմից, որոնք բաժանվում էին երեք մասի, որոնց քվեարկությունը ուներ նրանց վճարած հարկերի արժեք։ Կանայք և այն մարդիկ, որոնք չէին վճարում հարկեր չունեին քվեարկելու իրավունք։ Վերին պալատը, որը հետագայում անվանվեց լորդերի պալատ նշանակվում էր թագավորի կողմից։ Նախարարները ենթարկվում էին միայն թագավորին։
 
1862-ին թվականին Օտտո ֆոն Բիսմարկը նշանակվում է թագավորի կողմից վարչապետ։ Բիսմարկը ցանկանում էր միացնել ամբողջ Գերմանիան։ Բիսմարկը կառավարում էր Պրուսիան երեք պատերազմների ժամանակ, որոնց շնորհիվ հասավ իր նպատակին։
 
1862-ին Օտտո ֆոն Բիսմարկը նշանակվում է թագավորի կողմից վարչապետ։ Բիսմարկը ցանկանում էր միացնել ամբողջ Գերմանիան։ Բիսմարկը կառավարում էր Պրուսիան երեք պատերազմների ժամանակ, որոնց շնորհիվ հասավ իր նպատակին։
Առաջին պատերազմը եղել էր Շլեզվիգյան պատերազմը (1864 թվական)։ Այդ պատերազմում Ավստրիան և Պրուսիան հաղթեցին Դանիան և վերացրեցին Շլեզվիկը և Գոլտշտեյնը։
 
Շլեզվիգի և Գոլտշտեյնի բաժանումը դարձավ առիթ Պրուսիայի և Ավստրիայի միջև պատերազմի համար(1866 թվական), այն դարձավ հայտնի նաև որպես յոթ շաբաթյա պատերազմ, որտեղ Պրուսիան, Իտալիան և ուրիշ գերմանական պետություններ ջախջախեցին ավստրիական կոալիացիան և մի քանի գերմանական պետություններ (Հանովերների թագավորությունը, Հեսսենի դքսությունը, Նասսաուի դքսությունը, անկախ քաղաք Ֆրանկֆուրտը)։ միացան Պրուսիաին։ Հենց այդ ժամանակ Պրուսիան հասավ իր երկրի մակերեսի գագաթնակետին և պահեց սահմանները մինչև 1918 թվականը։
 
Պատերազմից հետո Գերմանական միության տեղը առաջացավ Հյուսիս-Գերմանական միությունը, 1867 թվականին Պրուսիան միավորեց 21 պետություն Մայն գետից հյուսիս։
Պատերազմից հետո Գերմանական միության տեղը առաջացավ Հյուսիս-Գերմանական միությունը, 1867 թվականին Պրուսիան միավորեց 21 պետություն Մայն գետից հյուսիս։ Վերջնական քայլը հանդիսացավ Ֆրանս-Պրուսական պատերազմը(1870 թվական), երբ Բիսմարկը և մնացած գերմանական պետությունները միավորեցին իրենց ուժերը և հաղթեցին Նապոլեոն III-ին։ Այդ հաղթանակը հնարավորություն տվեց ստեղծել Գերմանական կայսրություն Վիլհելմ I կայսրի գլխավորությամբ 1871 թվականի հունվարի 18-ին։ Կայսրությունը ստեղծվեց Վերսալում այն ժամանակ, երբ Փարիզը պաշարվում էր։
 
==Հետաքրքիր փաստեր==
3622

edits