«Շիա իսլամ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
==Հյուսիսային Աֆրիկա==
* Իդրիսների դինաստիա (780–985)՝ զեյդիականություն<ref>According to:
* {{Citation |last=Ibn Abī Zarʻ al-Fāsī |first=ʻAlī ibn ʻAbd Allāh |publication-date=1972 |year=1340 |title=Rawḍ al-Qirṭās: Anīs al-Muṭrib bi-Rawd al-Qirṭās fī Akhbār Mulūk al-Maghrib wa-Tārīkh Madīnat Fās |location=ar-Rabāṭ |publisher=Dār al-Manṣūr|pages=38|title-link=Rawd al-Qirtas }}
* Ignác Goldziher & Bernard Lewis, ''[https://books.google.am/books?id=6zeStDQZOSgC&pg=PA218&dq=Idrisid+dynasty+zaydi&as_brr=3&cd=1#v=onepage&q=Idrisid%20dynasty%20zaydi&f=false Introduction to Islamic theology and law]'', Princeton University Press (1981), p. 218
* James Hastings, ''[https://books.google.am/books?id=XBwOF6jXBdIC&pg=PA844&dq=Idrisid+dynasty+zaidi&as_brr=3&cd=1#v=onepage&q=&f=false Encyclopedia of Religion and Ethics, Part 24]'', Kessinger Publishing (2003), p. 844
 
==== Ժամանակացույց ====
Իդրիսականները ({{lang-ar|{{big|الأدارسة}}}}) արաբ<ref>{{cite journal|last=Hodgson|first=Marshall|year=1961|title=Venture of Islam|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|page=262}}</ref> զեյդիական<ref>{{cite journal|last=Ibn Abī Zarʻ al-Fāsī|first=ʻAlī ibn ʻAbd Allāh|year=1340|title=Rawḍ al-Qirṭās: Anīs al-Muṭrib bi-Rawd al-Qirṭās fī Akhbār Mulūk al-Maghrib wa-Tārīkh Madīnat Fās|location=ar-Rabāṭ|publisher=Dār al-Manṣūr|publication-date=1972|page=38|title-link=Rawd al-Qirtas}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hespress.com/?browser=view&EgyxpID=5116|title=حين يكتشف المغاربة أنهم كانوا شيعة وخوارج قبل أن يصبحوا مالكيين !|work=hespress.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612182657/http://www.hespress.com/?browser=view&EgyxpID=5116|archivedate=12 June 2008|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6zeStDQZOSgC&pg=PA218|title=Introduction to Islamic Theology and Law|author=Ignác Goldziher|publisher=Princeton University Press|year=1981|isbn=978-0-691-10099-9|page=218}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XBwOF6jXBdIC&pg=PA844|title=Encyclopedia of Religion and Ethics|author=James Hastings|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|isbn=978-0-7661-3704-2|page=844}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=101310|title=The Initial Destination of the Fatimid caliphate: The Yemen or The Maghrib?|work=iis.ac.uk|publisher=The Institute of Ismaili Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706101911/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=101310|archivedate=6 July 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Chapter3/Ch_3_25.htm|title=Shi'ah tenets concerning the question of the imamate – New Page 1|work=muslimphilosophy.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829024816/http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Chapter3/Ch_3_25.htm|archivedate=29 August 2012|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref> դինաստիան են [[Մաղրիբ|Մաղրիբի]] արևմուտքում՝ կառավարելով 788-985 թվականին․ դինաստիան կոչվել է առաջին սուլթան Իդրիս I-ի անունով։
 
864 թվականին [[Ալավիներ|ալավիները]] [[Գիլան|Գիլանում]], Դեյլամանում և Տաբարիսթանում (հյուսիսային Իրան) հիմնել են զեյդիական պետություն<ref>Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi,''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005 Referencing: Iranian Influence on Moslem Literature</ref>․ այն գոյատևել է մինչև [[Սամանիների պետություն|Սամանիները]] 928 թվականին սպանել են նրա ղեկավարին։ Ուղիղ 40 տարի անց պետությունը վերականգնվել է Գիլանում և պահպանվել Հասանյան ղեկավարների իշխանության ներքո մինչև 1126 թվականը։ Այնուհետև 12-13-րդ դարերից սկսած Դելամանի, Գիլանի և Տաբարիսթանի զեյդիականները ճանաչել են Եմենի զեյդիական իմամներին կամ Իրանում հակառակորդ զեյդիական իմամներին<ref>Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi, ''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005 Referencing: Encyclopædia Iranica</ref>։
 
Բուիդները սկզբնապես զեյդիական են եղել<ref>{{cite book|url=|title=Hamid Al-Din Al-Kirmani: Ismaili Thought in the Age of Al-Hakim|last=Walker|first=Paul Ernest|publisher=I.B. Tauris in association with the Institute of Ismaili Studies.|year=1999|isbn=978-1-86064-321-7|edition=|series=Ismaili Heritage Series|volume=3|place=London; New York|publication-place=|publication-date=|page=13|doi=|oclc=|id=|author-link=|author2-link=|accessdate=}}</ref>, ինչպես 9-10-րդ դարերում ալ-Յամամայի Բանու Ուխայդիր ղեկավարները<ref>Madelung, W. [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7693 "al-Uk̲h̲ayḍir."] Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. 7 December 2007 {{Registration required}}</ref>։ Զեյդիական համայնքի առաջնորդը օգտագործել է խալիֆ տիտղոսը։ Այսպիսով՝ Եմենի ղեկավարը հայտնի է եղել խալիֆ անունով, ալ-հադի Յահյա բին ալ-Հուսեյն բին ալ-Քասիմ առ-Ռասսի Ռասսիդը (Ալիի որդի Հասան իբն Ալիի ժառանգներից), ով Սադահում 893-897 թվականներին հիմադրել է զեյդիական իմամաթը, և այս համակարգը շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի կեսերը, երբ 1962 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխությունը հեռացրել է զեյդիական իմամին։ Եմենի զեյդիականության հիմնադիրները ջարուդիյա խմբից էին․ սակայն սուննի իսլամի հանաֆիական և շաֆիական մազհաբների ծեսերի աճող ազդեցությամբ ջարուդիյա խմբից անցել է սուլեյմանիյա, տաբիրիյա, բութրիյա կամ սալիհիյա խմբերին<ref>Article by Sayyid Ali ibn ' Ali Al-Zaidi, ''At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen'' (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites), 2005</ref>։ Զեյդիականները կազմում են Եմենում գերակայող երկրորդ կրոնական խումբը։ Ներկայումս նրանք կազմում են Եմենի բնակչության 40-45%-ը։ Ջաֆարիականներն ու իսմայիլականները կազմում են 2-5%-ը<ref>{{cite web|url=http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Asia/yemeng.htm|title=Universiteit Utrecht Universiteitsbibliotheek|publisher=Library.uu.nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502125032/http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Asia/yemeng.htm|archivedate=2 May 2006|accessdate=2011-05-04|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref>։ Սաուդյան Արաբիայում կատարված հաշվարկների համաձայն ապրում է շուրջ 1 միլիոն զեյդիական (հիմնականում երկրի արևմտյան նահանգներում)։
 
Ներկայումս ամենահայտնի զեյդիական շարժումը Հութիների շարժումն է, որը հայտնի է ''Shabab Al Mu'mineen'' (Հավատացող երիտասարդություն) կամ AnsarAllah (Ալլահի մարտիկներ) անունով։ 2014-2015 թվականներին [[Զինված հակամարտություն Եմենում (2014-2015)|հութիները գրավել են Սանաայի կառավարությունը]], որը հանգեցրել է Սաուդյան Արաբիայի կողմից աջակցություն ստացող Աբդ Ռաբբուհ Մանսուր Հադի կառավարության անկմանը<ref name="government">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/02/yemen-houthi-rebels-announce-presidential-council-150206122736448.html|title=Yemen's Houthis form own government in Sanaa|date=6 February 2015|accessdate=7 February 2015|agency=Al Jazeera|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207102231/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/02/yemen-houthi-rebels-announce-presidential-council-150206122736448.html|archivedate=7 February 2015|df=dmy-all}}</ref>։ Հութիները և նրանց դաշնակիցները կարողացել են վերահսկողություն հաստատել Եմենի զգալի մասի նկատմամբ և դիմադրել Սաուդյան Արաբիայի ներխուժմանը Եմեն, որը ձգտում էր վերականգնել Հադիի իշխանությունը։ Թե՛ հութիները, թե՛ Սաուդյան Արաբիայի կողմից ղեկավարվող կոալիցիան ենթարկվում էին [[Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն|Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության]] հարձակումներին<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/yemen-govt-vows-stay-aden-despite-bombings-102423218.html|title=Yemen govt vows to stay in Aden despite IS bombings|date=7 October 2015|work=Yahoo News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222173259/http://news.yahoo.com/yemen-govt-vows-stay-aden-despite-bombings-102423218.html|archivedate=22 December 2015|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/arab-coalition-faces-new-islamic-state-foe-in-yemen-conflict-1229476|title=Arab Coalition Faces New Islamic State Foe in Yemen Conflict|date=7 October 2015|work=NDTV.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304064145/http://www.ndtv.com/world-news/arab-coalition-faces-new-islamic-state-foe-in-yemen-conflict-1229476|archivedate=4 March 2016|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։