«Մոնղոլական կայսրություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

[[File:Цар Батий на престолі.jpg|thumb|left|[[Բաթու խան|Բաթու խանը]] միավորել է [[Ոսկե հորդա|Ոսկե Հորդան]]։]]
 
Երբ Չինգիզ խանի կրտսեր եղբայր Թեմուգեն սպառնացել է գրավել գահը, Գյույուքը տեղափոխվել է Կարակորում սեփական դիրքերի ամրապնդման համար<ref>The Academy of Russian science and the academy of Mongolian science ''Tataro-Mongols in Europe and Asia''. p. 89.</ref>։ 1246 թվականին Բաթու խանը ի վերջո համաձայնվել է իր եղբայրներին և զորավարներին ուղարկել քուրուլթայ։ Մինչ այդ Գյույուքն արդեն հիվանդ էր և ալկոհոլից կախվածություն ուներ, սակայն դեպի Եվրոպա և Մանջուրիա կատարած նրա արշավանքները մեծ խան դառնալու հարիր կարգավիճակ էին ստեղծել Գյույուքի կերպարի շուրջ։ Գյույուք խանը պատշաճ ձևով և հատուկ արարողությամբ ընտրվել է՝ իբրև նոր խան․ այս միջոցառմանը մասնակցել են ինչպես Մոնղոլիայից, այնպես էլ այլ երկրներից ազնվականներ, օրինակ՝ ներկայացուցիչներ Հռոմից<ref>Weatherford. p. 163.</ref><ref>Man. ''Kublai Khan''. p. 28.</ref>։ [[File:LetterGuyugToInnocence.jpg|thumb|Գյույուք խանը պահանջել է Հռոմի Ինոկենտիոս IV պապի հպատակությունը։ Նամակը գրված է պարսկերեն։|521x521փքս]]Գյույուք խանը քայլեր է կատարել՝ նվազեցնելու կոռուպցիան՝ հայտարարելով, որ շարունակելու է հոր՝ Ուգեդեյի և ոչ թե Թուրաքինեի քաղաքականությունը։ Նա նաև պատժել է վերջինիս համախոհներին՝ բացի կառավարիչ Արգուն աղայից։ Գյույուք խանը փոխարինել է Չաղաթայի խանության խան Կարա Հուլագուին՝ այս պաշտոնում նշանակելով իր սիրելի զարմիկ Յեսու Մունգեին<ref name="atwood-255">Atwood. p. 255.</ref>։ Նա վերականգնել է իր հոր պաշտոնյաներին իրենց հին պաշտոններում և իրեն շրջապատել ույղուր, նայման և կենտրոնաասիակնկենտրոնաասիական պաշտոնյաներով, ովքեր օգնել էին իր հորը գրավել Հյուսիսային Չինաստանը։ Գյույուք խանը շարունակել է ռազմական գործողությունները Կորեայում՝ առաջանալով հարավում դեպի Սոն Չինաստան, արևմուտքումէարևմուտքում` [[Իրաք]]։ Այնուհետև հրամայել է ողջ կայսրությունում մարդահամար կատարել։ Գյույուքը նաև Ռումի սուլթանությունը բաժանել է Իզեդդին Քեյքավուսի և Ռուկն ադ-Դին Քըլըչ Արսլանի միջև՝ չնայած Քեյքավուսը այս որոշման հետ չի համաձայնվել<ref name="atwood-255" />։
 
Գյույուքի ընտրությունը կայսրության ոչ բոլոր մասերում է ողջունվել։ [[Ասսասիններ|Ասսասինները]]՝ մոնղոլական նախկին դաշնակիցները, ովքեր 1221 թվականին իրենց ղեկավար Հասան Ջալալ ուդ-Դինի գլխավորությամբ հպատակություն էին հայտնել Չինգիզ խանին, չեն ընդունել Գյույուքի իշխանությունը։ Դեռ ավելին՝ նա Պարսկաստանում սպանել է մոնղոլ զորավարների։ Գյույուք խանը իր լավագույն ընկերոջ հորը՝ Էլջիղիդեին, նշանակել է Պարսկաստանում զորքերի հրամանատար և նրան հանձնարարել վերջ դնել Ասսասինների մուսուլմանական շարժմանն ու հաղթել [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյաններին]] իսլամական աշխարհի կենտրոնում՝ [[Իրան|Իրանում]] և Իրաքում<ref name="atwood-255" /><ref>D. Bayarsaikhan. ''Ezen khaaniig Ismailiinhan horooson uu'' (Did the Ismailis kill the great khan)</ref><ref>Weatherford. p. 179.</ref>։
[[File:Turtle-Karakorum.jpg|thumb|left|alt=Photograph of a field with a large stone tortoise|Մոնղոլական մայրաքաղաք [[Կարակորում|Կարակորումի]] մոտ գտնվող քարե կրիայի արձան։]]
 
Գյույուքի այրի Օղուլ Քայմըշը որոշումորոշել է ստանձնել կայրության ղեկը, սակայն նա չուներ Թուրաքինեի հմտությունները, արդյունքում նրա երիտասարդ որդիներ Խոջան և Նաքուն և այլ արքայազներ սկսել են հավակնել գահին։ 1250 թվականին Բաթու խանը իր տարածքում հրավիրել է քուրուլթայ՝ նոր խան ընտրելու։ Այն պատճառվ, որ վայրը բավականին հեռու էր Մոնղոլիայից, Ուգեդեյի և Չաղաթայի ընտանիքները հրաժարվել են մասնակցել քուրուլթային։ Քուրուլթայը առաջարկելառաջադրել է Բաթուին՝ իբրև խան, սակայն նա հրաժարվել է՝ հայտարարելով, որ հետաքրքրված չէ<ref name="Morgan. The Mongols. p. 159">Morgan. ''The Mongols''. p. 159.</ref>։ Դրա փոխարեն Բաթուն առաջարկել է Չինգիզ խանի Թոլու որդու ժառանգներից Մոնգեին։Մյոնգեին։ ՄյոնխենՄյոնգեն այդ ժամանակ Ռուսաստանում, հյուսիսային Կովկասում և Հունգարիայում մոնղոլական զորքերի հրամանատարն էր։ Թոլուին աջակցողները համաձայնվում են Բաթուի որոշման հետ, և ՄյոնխենՄյոնգեն ընտրվում է։ Այն պատճառով, որ քուրուլթային ոչ բոլորն էին մասնակցել, ընտրության վավերականությունը հարցականի տակ էր<ref name="Morgan. The Mongols. p. 159"/>։
 
Բաթու խանը իր եղբայրներ Բերքեի և Թուխթեմուրի, ինչպես նաև իր որդի Սարթաքի պաշտպանությամբ ՄյոնխեինՄյոնգեին ուղարկում է Մոնղոլիա, որտեղ պետք է առավել պաշտոնական քուրուլթայ հրավիրվեր։ ՄյոնխեիՄյոնգեի համախոհները շարունակ հրավիրել են Օղուլ Քայմըշին և Ուգեդեյ ու Չաղաթայ ընտանիքների անդամներին՝ մասնակցելու քուրուլթային, սակայն նրանք ամեն անգամ մերժել են։ Ուգեդեյ և Չաղաթայ ընտանիքների արքայազները հրաժարվել են ընդունել Չինգիզի որդի Թոլուի ժառանգներին՝ իբրև առաջնորդ՝ հայտարարելով, որ միայն Ուգեդեյի ժառանգները կարող են լինել մեծ խան<ref name="Morgan. The Mongols. p. 159"/>։
 
===ՄյոնխեՄյոնգե խանի գահակալություն (1251–1259 թվականներ)===
 
1251 թվականի հուլիսի 1-ին ՄյոնխեիՄյոնգեի մայրն ու զարմիկ Բերքն հրավիրել են երկրորդ քուրուլթայ, որտեղ հավաքվածները ՄյոնխեինՄյոնգեին հռչակել են Մոնղոլական կայսրության խան։ Սրանով կայսրության ղեկավարի փոփոխություն է տեղի ունեցել՝ իշխանությունը Չինգիզ խանի որդի Ուգեդեյի ժառանգներից փոխանցելով Չինգիզ խանի մյուս որդի Թոլուի ժառանգներին։ Այս որոշումը ընդունվել է Ուգեդեյի և Չաղաթայի շատ քիչ արքայազնների կողմից, օրինակ՝ ՄյոնխեիՄյոնգեի զարմիկ Քադանի և խան Քարա Հուլագուի, սակայն օրինական ժառանգներից Շիրեմունը տարբերակներ էրէ որոնումորոնել ՄյոնխեինՄյոնգեին գահընկեց անելու համար<ref name="Morgan. pp. 103">Morgan. ''The Mongols''. pp. 103–04.</ref>։
 
Շիրեմունն իր զորքով շարժվել է խանի քոչվորական պալատ զինված հարձակում գործելու մտադրությամբ, սակայն ՄյոնխեիՄյոնգեի բազեապանը նրան տեղեկացրել էր ծրագրի մասին։ ՄյոնխենՄյոնգեն հրամայել է հետաքննել տեղի ունեցածը, որը հանգեցրել է ողջ կայսրությունում մի շարք դատավարությունների իրականացմանը։ Մոնղոլական վերնախավի շատ ներկայացուցիչներ մեղադրվել են և մահապատժի ենթարկվել․ նրանց ընդհանուր թիվը 77-300-ի սահմաններում է եղել։ Չինգիզ խանի ժառանգ արքայազներըարքայազնները մահապատժի ենթարկվելու փոխարեն աքսորվել են<ref name="Morgan. pp. 103"/>։
 
ՄյոնխենՄյոնգեն բռնագրավել է Ուգեդեյ և Չաղաթայ ընտանիքների սեփականությունները և կայսրության արևմտյան շրջանները կիսաելկիսել իր դաշնակից Բաթու խանի հետ։ Արյունոտ զտումից հետո ՄյոնխենՄյոնգեն հրամայել է բանտարկյալներին և կալանավորներին համաներում շնորհել։ Այդուհետ մեծ խանի գահի նկատմամբ իշխանությունը մնացել է Թոլուի ժառանգների ձեռքում<ref name="Morgan. pp. 103"/>։
 
====Վարչական բարեփոխումներ====
ՄյոնխենխանըՄյոնգե խանը շատ լուրջ մարդ էր, ով հետևում էր իր նախնիների օրենքներին և խուսափում էր [[Հարբեցողություն|հարբեցողությունից]]։ Նա շատ հանդուրժող էր օտար կրոնների և արվեստի ոճերի նկատմամբ, որի արդյունքում թույլ էր տալիս մոնղոլական մայրաքաղաքում կառուցել օտար առևտրականների թաղամասեր, բուդդիստական վանքեր, [[Մզկիթ|մզկիթներ]] և [[Եկեղեցի|քրիստոնեական եկեղեցիներ]]։ Շինարարական նախագծերի իրականացման արդյունքում Կարակորումը զարդարվել է չինական, եվրոպական և պարսկական ճարտարապետական նմուշներով։ Հայտնի օրինակներից է ծառը, որը հատուկ խողովակների միջոցով տարբեր խմիչքներ էր բաժանում։ Այս ծառը, որի գագաթին հաղթական հրեշտակ էր կանգնած, պատրաստված էր պարսիկ ոսկերչի կողմից<ref>{{cite journal|author=Guzman, Gregory G.|date=Spring 2010|title=European Captives and Craftsmen Among the Mongols, 1231–1255|journal=The Historian (journal)|volume=72|issue=1|pages=122–50|doi=10.1111/j.1540-6563.2009.00259.x}}</ref>։ [[File:Hulagu Khan.jpg|thumb|left|alt=Stylized line drawing of Hulagu, seated and drinking from a bowl|[[Հուլավու|Հուլագու]]՝ Չինգիզ խանի թոռը և [[Իլխանություն|Իլխանության]] հիմնադիրը։ Պատկեր պարսկական միջնադարյան ձեռագրից]]
 
Չնայած ՄյոնխենՄյոնգեն ուներ հզոր չինական կոնտինգենտ՝ նա մեծապես հենվում էր մուսուլման և մոնղոլ վարչական պաշտոնյաների վրա, ուստի նա նախաձեռնել է մի շարք տնտեսական բարեփոխումներ, որոնց նպատակն էր կառավարության ծախսերը դարձնել առավել կանխատեսելի։ Նրա արքունիքը սահմանափակել է կառավարության ծախսերը և արգելել ազնվականներին և զորքին ձեռք տալ քաղաքացիներին կամ [[Էդիկտ|էդիկտներ]] արձակել առանց թույլտվության։ Նա սահմանել է կոնկրետ հարկաչափ, որը հավաքվում էր կայսերական գործակալների կողմից և ուղղվում էր այն համակարգերին, որոնք դրա կարիքը ունեին<ref name="Allsen. p. 280">Allsen. ''Mongol Imperialism''. p. 280.</ref>։ Նրա արքունիքը նաև փորձ է կատարել թեթևացնել հարկային բեռը՝ նվազեցնելով հարկաչափը։ Նա նաև կենտրոնացրել է դրամական հարաբերությունների նկատմամբ վերահսկողությունը և ուժեղացրել փոստային փոխանցումների նկատմամբ վերահսկողությունը։ 1252 թվականին Մյոնխե խանի հրամանով կայսրության տարածքում կատարվել է մարդահամար, որը տևել է մի քանի տարի և չի ավարտվել մինչև 1258 թվականին հյուսիսարևմուտքում [[Մեծ Նովգորոդ|Նովգորոդի]] հաշվառումը<ref name="Allsen. p. 280" />։
 
Իր իշխանությունը ամրապնդելու համար ՄյոնխեՄյոնգե իր եղբայրներ Հուլագուին և [[Խուբիլայ|Խուբլային]] նշանակել է Պարսկաստանի և մոնղոլական տիրապետության տակ գտնվող Չինաստանի ղեկավարներ։ Կայսրության հարավային շրջաններում շարունակել է իր նախորդների սկսած պայքարն ընդդեմ Սոն դինաստիայի։ Սոն դինաստիային հանկարածակիի բերելու համար ՄյոնխենՄյոնգեն մոնղոլական զորքերի մի մասը իր եղբայր Խուբլայի գլխավորությամբ ուղարկումուղարկել է [[Յուննան]], մի մասը իր հորեղբայր Իյեկուի գլխավորությամբ ուղարկումուղարկել է՝ ենթարկեցնելու Կորեան և ճնշում գործադրելու Սոն դինաստիայի վրա նաև այդ ուղղությունից<ref name="atwood-255" />։
 
1253 թվականին Խուբլայը գրավել է Դալի թագավորությունը այն բանից հետո, երբ Դալիի թագավոր Դուան Սինգզին անցել է մոնղոլների կողմը և օգնել Յուննանի մնացած մասի գրավմանը։ ՄյոնխեիՄյոնգեի զորավարներից Քորիդային կայունացրել է Տիբեթի նկատմամբ վերահսկողությունը՝ ստիպելով գլխավոր վանքերին ենթարկվել մոնղոլական իշխանությանը։ Սուբութայի որդի Ուրյանխադայը ստիպել է Յուննանի հարևան բնակիչներին ենթարկվել մոնղոլներին, այնուհետև 1257 թվականին պարտության է մատնել հյուսիսային [[Վիետնամ|Վիետնամում]] Տրան դինաստիային, սակայն 1258 թվականին ստիպված է եղել հեռանալ այդ տարածքներից<ref name="atwood-255" />։ 1284 թվականին և 1287 թվականին Մոնղոլական կայսրությունը փորձել է կրկին գրավել Վիետնամը, սակայն երկու անգամ էլ պարտություն է կրել։
====Միջին Ասիայի և Հարավային Չինաստանի նվաճումներ ====
{{See also|Բաղդադի ճակատամարտ (1258)}}
 
Կայսրության ֆինանսական վիճակը կայունացնելուց հետո ՄյոնխենՄյոնգեն ևս մեկ անգամ ստանձնումստանձնել է սահմանների ընդարձակման գործը։ 1253 և 1258 թվականին Կարակորումում տեղի ունեցած քուրուլթայում նա հաստատել է [[Միջին Արևելք|Միջին Արևելքի]] և հարավային Չինաստանի նվաճումները։ ՄյոնխենՄյոնգեն Հուլագուին նշանակել է Պարսկաստանում ռազմական և քաղաքացիական հարցերով պատասխանատու, ապա չաղաթայներին և ջուջիներին ուղարկել է՝ միանալու Հուլագուի բանակին<ref name="Morgan. The Mongols. p. 1292">Morgan. ''The Mongols''. p. 129.</ref>։
[[Պատկեր:DiezAlbumsFallOfBaghdad.jpg|մինի|Բաղդադի նվաճումը մոնղոլների կողմից]]
[[Ղազվին|Ղազվինի]] մուսուլմանները դատապարտել են Նիզարի [[Իսմայիլականություն|իսմայիլականների]] ([[Շիա իսլամ|շիական]] ուղղություն), սպառնալիքը։ Մինչև 1256 թվականին Հուլագուի առաջխաղացումը մոնղոլ նայման հրամանատար [[Կիտբուկա|Կիտբուկան]] 1253 թվականին հարձակումներ է կատարել մի շարք իսմայիլական ամրոցների վրա։ 1257 թվականին Իսմայիլական ղեկավար Ռուք ադ-Դին Հյուր շահը հանձնվել է և գլխատվել։ Պարսկաստանում իսմայիլական բոլոր ամրությունները բացի Գիրդկուհից, որը դիմադրել է մինրև 1271 թվականը, ոչնչացվել են [[Հուլավու|Հուլագուի]] զորքերի կողմից 1257 թվականին։
 
Իսլամական աշխարհի կենտրոնն այդ ժամանակ [[Բաղդադ|Բաղդադն]] էր, որը 500 տարի շարունակ պահպանել էր իր հզորությունը, սակայն ներքին երկպառակություններից շատ էր տուժել։ Այն ժամանակ, երբ խալիֆ ալ-Մուսթասիմը հրաժարվել է ենթարկվել մոնղոլներին, 1258 թվականին մոնղոլները պաշարել և գրավել են Բաղդադը՝ սարսափելի ավերածություններ գործելով։ Այս դեպքերը իսլամական պատմության մեջ ամենաաղետալի դեպքերից են և հաճախ համեմատվում են Քաաբայի կամ Մեքքայի գրավման հետ։ Աբբասյան խալիֆայության ոչնչացումից հետո Հուլագուի ճանապարհը դեպի Սիրիա և տարածաշրջանի այլ մուսուլմանական պետություններ բաց էր<ref name="Morgan. pp. 132">Morgan. ''The Mongols''. pp. 132–35.</ref>։
Նրա բանակը շարժվել է դեպի Սիրիա, որը գտնվում էր [[Այյուբյան սուլթանություն|Այյուբյանների]] իշխանության տակ, ճանապարհին գրավելով մի շարք փոքր պետություններ։ Այյուբյանների սուլթան Ան-Նասիր Յուսուֆը հրաժարվել է անձամբ ներկայանալ Հուլագուին՝ չնայած երկու տասնամյակ առաջ ընդունել էր մոնղոլական գերիշխանությունը։ Երբ Հուլագուն շարժվել է դեպի արևմուտք, [[Կիլիկիա|Կիլիկիայի]] [[Հայեր|հայերը]], [[Իկոնիայի սուլթանություն|Ռումի]] [[Սելջուկներ|սելջուկները]] և [[Անտիոքի դքսություն|Անտիոքի]] ու [[Տրիպոլիի կոմսություն|Տրիպոլիի]] քրիստոնեական թագավորությունները ընդունել են մոնղոլների իշխանությունը՝ միանալով նրանց մուսուլմանների դեմ հարձակման ժամանակ։ Որոշ քաղաքներ հանձնվել են առանց դիմադրության, սակայն որոշներն էլ, օրինակ՝ Մայաքարիքինը, պայքարել են․ նրանց բնակչությունը մորթվել է, իսկ քաղաքները վերածվել են ավերակների կույտի<ref name="Morgan. pp. 132" />։
 
====ՄյոնխեՄյոնգե խանի մահ (1259 թվական)====
[[File:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|alt=Map of Asia|Մյոնխե խանի մահից հետո Մոնղոլական կայսրության չափերը (1251–1259 թվականներ)։]]
 
Այդ ընթացքում կայսրության հյուսիսարևելյան շրջանում Բաթու խանի հաջորդ և կրտսեր եղբայր Բերքեն պատժիչ զորքեր է ուղարկել [[Ուկրաինա]], [[Բելառուս]], [[Լիտվա]] և [[Լեհաստան]]։ Մոնղոլական կայսրության հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան հատվածների միջև տարաձայնություններ էին սկսել, քանի որ Բաթու խանը կասկածներ ուներ, թե Հուլագուի կողմից Արևմտյան Ասիայի գրավման արդյունքում իր գերակայությունը տարածաշրջանում կնվազի<ref>Morgan. ''The Mongols''. pp. 127–28.</ref>։
 
Կայսրության հարավային շրջանում ՄյոնխեՄյոնգե խանըխանն անձամբ է առաջնորդել իր զորքին՝ ավարտին հասցնելու Չինաստանի վերջնական գրավումը։ Ռազմական արշավանքները հիմնականում հաջողությամբ են ավարտվել՝ չնայած երկարաձգվել են։ Արդյունքում զորքերը չեն շարժվել հյուսիս, ինչպես ընդունված էր այն դեպքերում, երբ եղանակը շատ տաք էր լինում։ Սրա հետևանքով հիվանդություններ և արյունոտ [[Համաճարակ|համաճարակներ]] են տարածվել մոնղոլական զորքի շրջանում, որի պատճառով 1259 թվականի օգոստոսի 11-ին մահացել է ՄյոնխեՄյոնգե խանը։ Վերջինիս մահը մոնղոլական պատմության մեջ մի նոր էջ բացեց, քանի որ անհրաժեշտ էր ևս մեկ անգամ մեծ խան ընտրել։ Ողջ կայսրությունով մեկ սփռված մոնղոլական զորքերը վերադարձել են իրենց արշավանքներից, որպեսզի մասնակցեն նոր քուրուլթային<ref>Lane. p. 9.</ref>։
 
===Երկպառակություն===