«Պորտուգալիա»–ի խմբագրումների տարբերություն

վիքիֆիկացում, ոճական ուղղումներ
(վիքիֆիկացում)
(վիքիֆիկացում, ոճական ուղղումներ)
'''Պորտուգալիա''' ({{audio|En-us-Portugal.ogg|/ˈpɔːrtʃəɡəl/}}, {{lang-pt|Portugal}}), նախկինում նաև '''Փորթուգալիա''', պաշտոնական անվանումը՝ '''Պորտուգալիայի Հանրապետություն''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}), [[ինքնիշխան պետություն]] [[Հարավային Եվրոպա]]յում՝ [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու]] վրա<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=53}}</ref>։ Համարվում է [[մայրցամաքային Եվրոպա]]յի ամենաարևմտյան պետությունը, որն արևմուտում և հարավում սահմանակից է [[Ատլանտյան օվկիանոս]]ին, իսկ հյուսիսում և արևելքում՝ [[Իսպանիա]]յին։ Պորտուգալա-իսպանական սահմանի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1214 կմ․ սա ամենաերկար միջպետական սահմանագիծն է ամբողջ [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]] տարածքում։ Հիմնական ցամաքային տարածքից բացի Պորտուգալիային են պատկանում նաև [[Ազորյան կղզիներ]]ն ու [[Մադեյրա]]ն, որոնք Հանրապետության կազմում ունեն ինքնավարություն։
 
Պորտուգալիան [[Եվրոպա]]յի հնագույն պետություններից մեկն է, որի տարածքը բնակեցվել է [[Նախապատմական Իբերիա|դեռևս անհիշելի ժամանակներ առաջ]]։ Նախքան պետականության ստեղծումը՝ այս տարածքների համար պայքարել են [[կելտեր]]ը, [[կարթագեն]]ացիները, [[Հռոմեական կայսրություն|հռոմեացիները]], իսկ հետո նաև [[վեստգոթեր]]ն ու [[գերմաններ]]ը։ Պորտուգալիան որպես պետություն ստեղծվել է [[մուսուլմաններ]]ի կողմից [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]] գրաված տարածքների վերանվաճման երակարատև գործընթացից՝ [[Ռեկոնկիստա]]յից հետո։ [[1128]] թվականին տեղի ունեցավ Սան Մամեդեի ճակատամարտը, որտեղ [[Աֆոնսու I|Աֆոնսու I Էնրիկեշի]] գլխավորած պորտուգալական ուժերը պարտության մատնեցին Թերեզա Լեոնացու բանակին։ Արդյունքում՝ Պորտուգալիայի կոմսությունը հաստատում է իր ինքնիշխանությունը, իսկ Աֆոնսուն հռչակվում է արքայազն։ Շատ չանցած՝ [[1139]] թվականին]], [[Օուրիկի ճակատամարտ|Օուրիկի դաշտում]] Աֆոնսուն վճռական հաղթանակ է տանում արաբների նկատմամբ, որից հետո էլ հռչակվում է [[Պորտուգալիայի թագավորություն|Պորտուգալիայի թագավոր]]։ Հարևան պետությունները Աֆոնսուին այդ պաշտոնում ճանաչում են միայն [[1143]] թվականին՝ Սապորայի պայմանագրով։
 
[[15-րդ դար|15]]-[[16-րդ դար]]երում պորտուգալացիները ստեղծում են [[ՊորտուգալականՊորտուգալիայի կայսրությունթագավորություն|առաջին համաշխարհային կայսրությունը]]՝ դառնալով աշխարհի խոշորագույն տնտեսական, քաղաքական և ռազմական ուժերից մեկը։ [[Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ|Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակահատվածում]] պորտուգալացի ծովագնացներն արքայազն Հենրիխի հովանավորությամբ [[1418]] թվականից սկսում են նավարկել [[Աֆրիկա]]յի արևմտյան ափերով։ Հիմնական հայտնագործությունները կատարվում են [[1488]] թվականից հետո, երբ [[ԲարդուղիմեոսԲարտոլոմեու Դիաշ]]ը հասնում է <[[Հնդկական օվկիանոս]]։ [[1498]] թվականին [[Հնդկաստան]] է հասնում [[Վասկո դա Գամա]]ն։ Ավելի հեռուն գնալով՝ պորտուգալացիները [[1513]] թվականին հասնում են [[Չինաստան]]ի ափերին։ [[1522]] թվականին [[Առաջին շուրջերկրյա ճանապարհորդություն|շուրջերկրյա ճանապարհորդություն]] է կատարում [[Ֆեռնան Մագելան]]ը՝ ամբողջացնելով արևմուտքի ու արևելքի նավարկությունները։ [[1415]] թվականին ձևավորվում է [[Պորտուգալիայի կայսրությունթագավորություն|Պորտուգալիայի գաղութային կայսրությունը]]ը, որն իր մեջ ներառում էր մի շարք գաղութներ [[Ամերիկա|Ամերիկայում]]յում, [[Աֆրիկա|Աֆրիկայում]]յում և [[Ասիա|Ասիայում]]։յում։ Այնուամենայնիվ՝Այնուամենայնիվ, [[1755|1755]] թվականի]] [[Լիսաբոնի երկրաշարժ|Լիսաբոնի ավերիչ երկրաշարժը]], [[Նապոլեոնյան պատերազմներ|Նապոլեոնյան պատերազմների]]ի ընթացքում երկրի բռնազավթումը և [[Բրազիլիայի պատմություն|Բրազիլիայի անկախության հռչակումը]] նպաստեցին Պորտուգալիայի հեղինակության և ազդեցության նվազմանը։ [[1910]] թվականին երկրում տեղի ունեցավ հեղափոխություն, որից հետո Պորտուգալիան հռչակվեց [[հանրապետություն]], սակայն [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ աշխարհամարտի]] նախօրեին երկրում հաստատվեց ֆաշիստների «[[Նոր պետություն (Պորտուգալիա)|Էստադո Նովո]]» ավտորիտար վարչակարգը, ինչն էլ հանրապետությունը փոխարինեց բռնապետությամբ։ Ժողովրդավարությունն այս երկրում վերականգնվեց միայն կակաչների[[մեխակների հեղափոխությունիցհեղափոխություն]]ից հետո՝ [[1974 թվական|1974 թվականին]]։ թվականին։ Պորտուգալիայի գաղութային վարչակարգը հիմնահատակ կործանվեց [[1999 թվական|1999]] թվականին]], երբ [[Մակաո|Մակաոն]]ն հանձնվեց [[Չինաստան|Չինաստանին]]։ին։
 
Պորտուգալիան զարգացած երկիր է՝ եկամտաբեր տնտեսությամբ և բնակչության բարձր կենսամակարդակով։ Այն աշխարհի երրորդ ամենախաղաղապահ երկիրն է, որն ունի [[Կիսանախագահական համակարգ|կիսանախագահական կառավարման համակարգ]]։ Պետության գլուխը [[Նախագահ|նախագահննախագահ]]ն է, որն ընտրվում է քառամյա ժամկետով։ Ըստ [[2017|2017]] թվականի]] տվյալների՝ երկրի բնակչությունը կազմում է 10 294 289 մարդ։ Ի տարբերություն [[Եվրոպա|Եվրոպայի]]յի մյուս պետությունների՝ Պորտուգալիայի աշխարհի ամենամիատարր բնակչություն ունեցող պետություններից է։ [[Պորտուգալացիներ|Պորտուգալացիները]]ը կազմում են երկրի բնակչության 99,7 %-ը<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=670|title=Պորտուգալիա // Հայկական Հանրագիտարան|last=|first=|date=|website=www.encyclopedia.am|publisher=|language=en-US|accessdate=2017-11-20}}</ref>։ Պաշտոնական լեզուն [[Պորտուգալերեն|պորտուգալերեննպորտուգալերեն]]ն է, կրոնը՝ [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկ քրիստոնեությունը]]։ Որպես արժույթի միավոր օգտագործվում է [[Եվրո|եվրոնեվրո]]։ն։ Պորտուգալիայի մայրաքաղաքը [[Լիսաբոն|Լիսաբոնն]]ն է, որը նաև երկրի [[Քաղաքականություն|քաղաքական]], [[Մշակույթ|մշակութային]], [[Կրթություն|կրթական]], [[Առողջապահություն|առողջապահական]] և [[Տնտեսական համակարգ|տնտեսական]] կենտրոնն է։ Երկրի անվանումն առաջացել է [[Պորտու|Պարտու նավահանգստային քաղաքի]] անունից։
 
Ներկայումս Պորտուգալիան [[Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինքՆԱՏՕ|Հյուսիսատլանտյան դաշինքի]], [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերիազգերի Կազմակերպությանկազմակերպության]], [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]], [[Եվրագոտի|Եվրագոտու]], [[Շենգենյան համաձայնություն|Շենգենյան համաձայնագրի]] և մի շարք այլ համաեվրոպական կառույցների անդամ է։ [[1996|1996]] թվականին]] Պորտուգալիայի նախաձեռնությամբ ստեղծվում է [[Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցություն|Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցությունը]]ը, որին անդամակցում են մի շարք պետություններ։
 
== Պատմություն ==
=== Նախապատմական և հռոմեական ժամանակաշրջան ===
{{Հիմնական|Նախապատմական Իբերիա|Լուսիտանիա {{!}} Լուսիտանիայի հռոմեական պրովինցիա}}[[image:IMG_Toros_de_Guisando.JPG|thumb|248px|աջից|[[Բարրաու]]ն (կամ [[իսպաներեն]]՝ վերրակո) գրանիտե մագալիտիկ հուշարձանների համալիր է, որը հայտնաբերվել է [[նախապատմական Իբերիա]]յի տարածքում՝ [[Իսպանիա]]յում և Պորտուգալիայում]]
Ժամանակակից Պորտուգալիայի տարածքը բնակեցված է եղել տակավին [[Հին քարի դար|հինքարեդարյան ժամանակաշրջանում]]։ [[Հարավային Եվրոպա|Եվրոպայի հարավարևմտյան հատվածում]] գտնվող [[Պիրենեյան թերակղզի|Իբերական թերակղզում]] պահպանվել են [[Պալեոլիթ|պալեոլիթի ժամանակաշրջանի]] մարդկանց հետքեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ Պորտուգալիան [[Մարդկային քաղաքակրթություն|մարդկային քաղաքակրթության]] հնագույն օրրաններից մեկն է։ Շատ ապացույցներ վկայում են, որ այստեղ ի սկզբանե հաստատվել [[Նեանդերթալյաննեանդերթալյան մարդ|նեանդերթալյան մարդը]]ը, իսկ [[ՀոմոՄարդ Սափիենսբանական|ժամանակակից հումանոիդը]] սկսել է բնակվել թերակղզում [[Միջին քարի դար|միջին]] և [[Նորնոր քարի դար|նոր քարե դարերից]]երից ի վեր։ Պորտուգալիայի հնագույն քարանձավների հետազոտությունների արդյունքում գտնվել են [[Որսորդություն|որսորդական շատ գործիքներ]], որոնցով տեղաբնիկները մորթել են [[Կենդանիներ|կենդանիներիկենդանիներ]]ի կամ այլ հումանոիդների։ Այստեղից հայտնաբերվել նաև են [[Կրակ|կրակիկրակ]]ի հետքեր, որով ամենայն հավանականությամբ վերջիններս եփել են միսը։ [[Բրոնզի դար|Բրոնզի դարում]]ում Պորտուգալիայի հյուսիսում սկսում է զարգացանալ է [[ՄետաղագործութիւնՄետաղագործություն|մետաղամշակությունը]]։ [[Հնագիտություն|Մերօրյա հնագիտությունը]] ցույց է տալիս, որ [[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացիներիպորտուգալացիներ]]ի նախնինները եղեն են [[Կելտեր|կելտերըկելտեր]]ը, սակայն վերջիններս ժամանակի ընթացքում ենթարկվելով [[Ռոմանականացում|ռոմանականացման]] մասնակիորեն փոխել են իրենց [[Էթնոգենեզ|էթնոգենեզը]]։ը։ [[Մ.թ.ա. 1-ին դար|Մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակիհազարամյակ]]ի երկրորդ կեսին Պորտուգալիայի տարածքում բնակություն են հաստատում կելտերը, իսկ [[Մ.թ.ա. 4–րդ դար|մ․թ․ա․ 4]]-[[Մ.թ.ա. 3–րդ դար|3-րդ դարերում]]՝երում՝ [[Անասնապահություն|քոչվոր անասնապահությամբ]] զբաղվող [[Լուսիտանիա|լուզիտանները]]։ Գաղութացման գործընթացից հետո Պորտուգալիայի տարածք են խուժում [[Փյունիկեցիներ|փյունիկեցիներըփյունիկեցիներ]]ը, [[Հին Հունաստան|հին հույները]] և [[Կարթագեն|կարթագենացիներըկարթագեն]]։ացիները։ Գաղութարար կարթագենացիները երկրի հարավում հիմնադրում են [[Տավիրա|Տավիրա]] բնակավայրը]], որը հետագայում դառնում է [[Ալգարվի|Ալգարվի երկրամասի]] առևտրային կենտրոնը։ [[Մ.թ.ա. 2-րդ դար|Մ․թ․ա․ 2-րդ դարում]]ում լուզիտանները համառ պայքար են մղում երկիր ներխուժած [[Հռոմեական բանակ|հռոմեացի զավթիչների]] դեմ։ Երկարատև դիմադրությունից հետո միայն [[մ․թ․ա․ 1-ին դարիդար]]ի վերջին, հռոմեական անպարտելի բանակին հաջողվում է կոտրել լուզիտանների դիմադրությունը և նրանց տարածքը դարձնել [[Հռոմեական Հանրապետություն|Հռոմեական Հանրապետության]] [[պրովինցիա]]։ [[image:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|248px|աջից|Էվորայի տաճարը ամենալավ պահպանված հռոմեական շինություններից մեկն է Պորտուգալիայի տարածքում։ Այն հիմնադրվել է [[1-ին դար|մեր թվարկության առաջին դարում]] և նվիրված է եղել [[Որսորդություն|որսորդության]] և [[Լուսին|լուսնի]] աստվածուհի [[Դիանա (դիցաբանություն)|Դիանային]]]] Իբերիա թերակղզին հռոմեական առաջին ներխուժմանը ենթարկվել է [[Մ.թ.ա. 219|մ․թ․ա․ 219 թվականին]]։ թվականին։ Այդ տարի [[Պունիկյան պատերազմներ|Պունիկյան պատերազմներում]]цгь հաղթանակած հռոմեացիները կարողացան կարթագենացիներին դուրս մղել Պորտուգալիայի ափամերձ գաղութներից։ [[Հուլիոս Կեսար|Հուլիոս Կեսարի]]ի կառավարման վերջին տարիներին մերօրյա [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզին]]ն գրեթե ամբողջությամբ կցվեց [[Հռոմեական Հանրապետություն|Հռոմական Հանրապետությանը]]։ Հռոմեական տիրապետությունը, որը Պորտուգալիայի հնագույն պատմության անբաժանելի մասն է կազմում, այս տարածաշրջանում շարունակվում է շուրջ երկու հարյուր տարի։ Այդ ընթացքում տեղաբնիկ ցեղերը ենթարկվում են ստրկության և վաճառվում կայսրության տարբեր ծայրերում։ [[Մ.թ.ա. 150|Մ․թ․ա․ 150 թվականին]] թվականին Պորտուգալիայի հյուսիսում՝հյուսիսում [[Վիրիատուս|Վիրիատուսի]]ի գլխավորությամբ, լուզիտանները և այլ տեղաբնիկ ցեղեր բարձրացնում են ապստամբություն։ Կարճ ժամանակահատվածում նրանց հաջողվում է վերահսկողություն սահմանել Իբերիայի ամբողջ արևմտյան հատվածում։ Խուճապահար Հռոմը ստիպված է լինում ապստամբության ճնշման նպատակով երկրի արևմտյան դարպաս ուղարկել իր լավագույն [[Հռոմեական լեգեոն|լեգեոններին]] ու գեներալներին, սակայն լուզիտաններն անկոտրում էին և շարունակում էին վերանվաճել թերակղզու տարածքը։ Հռոմեական սենատը որոշում է փոխել երկրի [[Ռազմավարություն|ռազմավարությունըռազմավարություն]]՝ը՝ կաշառելով Վիրիատուսի թիկնազորում ծառայող մի քանի դավաճանների։ [[Մ.թ.ա. 139|Մ․թ․ա․ 139]] թվականին]] Վիրատուսը սպանվում է, իսկ ապստամբության առաջնորդ դառնում է Թութալուսը, ով թույլ գտնվելով կարճ ժամանակ անց անձնատուր է լինում։ Հռոմը Լուսիտանիայում վերստին հաստատում է իր գաղութային վարչակարգը։ [[Մ.թ.ա. 27|Մ․թ․ա․ 27]] թվականին]] Լուսիտանիան ստանում է [[Պրովինցիա|հռոմեական պրովինցիայի]] կարգավիճակ (վարչատարածքային միավոր [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրությունում]]ում) կարգավիճակ։։ Այն իր մեջ ներառում էր ներկայիս Պորտուգալիայի ամբողջ տարածքը, [[Իսպանիա|Իսպանիայի]]յի <nowiki/>[[Էստրեմադուրա|Էկստրեմադուրա ինքնավար համայնքը]] և [[Սալամանկա (Իսպանիապրովինցիա)|Սալամանկայի]] մի փոքր հատվածը։ Ավելի ուշ ստեղծվում է Լուսիտանիայի հյ ուսիսայինհյուսիսային պրովինցիան, որն առավել հայտնի էր Գալլիցիա անվանումով։ Պրովինցիայի մայրաքաղաքը եղել է ''Բրակարա Աուգուստա'' (մերօրյա [[Բրագա]]) քաղաքը։ Հռոմեական տիրապետությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել [[Պորտուգալիայի պատմություն|Պորտուգալիայի պատմության]] և քաղաքակրթության կերտման գործում։ Մինչ օրս էլ երկրի տարբեր հատվածներում պահպանվել են հռոմեական դարաշրջանում կառուցված ճարտարապետական հուշարձաններ,հուշարձաններ՝ բաղնիքներ, տաճարներ, կամուրջներ, ճանապարհներ, կրկեսներ, թատրոններ և բնակատեղիներ: Գտնվել են նաև հռոմեական կայսրերի դիմապատկերներով մետաղադրամներ և կերամիկական կտորներ։ Պորտուգալիայի այս շրջանի պատմությունը մեզ է հասել [[Պաուլուս Օրոսիուս|Պաուլուս Օրոսիուսի]]ի աշխատություններից։  <nowiki/>[[Օգոստինոս Երանելի|Օգոստինոս Երանելու]] առաջարկով [[416]]-[[417]] թվականներին Պաուլուսը գրում է 7յոթ գրքից բաղկացած ''«Պատմություն հեթանոսների դեմ»'' պատմագիտական երկը, որտեղ ներկայացնում է համաշխարհային պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|գոթերի կողմից Հռոմի գրավումը]]։
 
=== Գերմանների թագավորությունները Պորտուգալիայում ===
{{Հիմնական|Գալիսիայի թագավորություն|Վեստգոթական թագավորություն}}[[image:Bronze_figure_of_a_German_Biblioth%C3%A8que_Nationale.jpg|thumb|247x247px|աջից|Հռոմեական բրոնզե պատկերաքանդակ, որտեղ պատկերված է տիպիկ սվևյան հագուկապով գերման զինվոր։ Քանդակվել է [[1-ին դար|1-ին դարի]] երկրորդ կեսին։ Պահվում է [[Ֆրանսիայի ազգային գրադարան|Փարիզի ազգային գրադարանում]], [[Ֆրանսիա]]]] [[5-րդ դար|5-րդ դարի]]ի սկզբին [[Ժողովուրդների մեծ գաղթ|գերմանական ցեղերը]], մասնավորապես՝ [[Սվևներ|սվևներըսվևներ]]ը և [[Վանդալներ|վանդալներըվանդալներ]]ը, իրենց դաշնակից [[Սարմատներ|սարմատներիսարմատներ]]ի ու [[Ալաններ|ալաններիալաններ]]ի հետ միասին ներխուժում են [[Պիրենեյան թերակղզի]], որտեղ էլ վերջիններս հիմնում են իրենց թագավորությունը։ [[Սվևների թագավորություն|Սվևների թագավորությունը]]ը գերմանական հետհռոմեական թագավորություն էր, որը ստեղծվել էր նախկին [[Լուսիտանիա|Գալիսիա-Լուսիտանիա երկրամասի]] տարածքում։ Ալանների հետքերը նկատվել են այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են [[Ալենկեր|Ալենկերը]]ը, [[Կոիմբրա|Կոիմբրան]]ն և նույնիսկ ժամանակակից Պորտուգալիայի մայրաքաղաք [[Լիսաբոն|մայրաքաղաք Լիսաբոնը]]։ը։ ՄերՄոտ [[410|թվարկության մոտ 410]] թվականին]] արդեն Սվևների թագավորությունը վերածվել էր պաշտոնապես ճանաչված պետության։ Նախքան երկրի ղեկն իր որդուն փոխանցելը՝ երկրի գործող առաջնորդ [[Հերմերիկ|Հերմերիկը]]ը խաղաղության պայմանագիր է կնքում Գալիսիայի բնակիչների հետ, որից հետո միայն արքայական թագը հանձնում իր իրավահաջորդին՝ արքայազն [[Ռեխիլա|Ռեխիլային]]։յին։ Հոր մահից հետո՝ [[448|448]] թվականին]], Ռեխիլան ստանձնում է երկրի միահեծան ղեկավարի պաշտոնը։
 
[[500|500 թվականին]] թվականին [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզին]]ն գրավվում է մեկ այլ գերմանական ցեղի՝ [[Վեստգոթեր|վեստգոթերիվեստգոթեր]]ի կողմից։ Վեստգոթերն իրենց ռազմական կենտրոնը դարձնում են [[Տոլեդո|Տոլեդո քաղաքը]] քաղաքը և [[584]]-[[585|585 թվականներին]] թվականներին գրավում Սվևների թագավորության մայրաքաղաք [[Բրագա (քաղաք)|Բրագան]]ն (ներկայումս գտնվում է Պորտուգալիայում): Արդյունքում՝ սվևների վերջին թագավոր [[Աուդեկա|Աուդեկան]]ն և իրնրա գահակից [[Մալարիկ|Մալարիկը]]ը ստիպված են լինում լքել երկրի գահը։ Շուտով Սվևների թագավորությունը դառնում է [[Վեստգոթական թագավորություն|Հիսպանիայի վեստգոթական թագավորության]] վեցերորդ նահանգը։ Հաջորդ 300 տարիների ընթացքում Պիրենեյան թերակղզում շարունակաբար իշխում են վեստգոթ թագավորները։ Բարբարոսների տիրապետությունը Պորտուգալիայում և Իսպանիայում շարունակվում է մինչև [[711|711]] թվականը]], երբ արքա Ռոդերիկը դավադրաբար սպանվում է։ 720 թվականին հիմնահատակ գործանվումկործանվում է [[Վեստգոթական թագավորություն|Վեստգոթական թագավորությունը]]ը և վերջինիս քայքայման արդյունքում Պիրենեյան թերակղզում ձևավորվում են նոր պետական կազմավորումներ։ [[718|718 թվականին]] թվականին նվիրակոչվում է [[Աստուրիայի թագավորություն|Աստուրիայի թագավորությունը]]ը, որի մեջ էլ միավորվում է Պորտուգալիայի հյուսիսային հատվածը։ Հարավային Պորտուգալիան գրավվում է [[Արաբներ|արաբներիարաբներ]]ի կողմից և [[929|929]] թվականին]] դառնում [[Կորդովայի խալիֆայություն|Կորդովայի խալիֆայության]] տիրույթ։ Պիրենեյան թերակղզում իշխող գերմանները՝ ի դեմս սվևների, իրենց մեծ ազդեցությունն են թողել ինչպես Պորտուգալիայում, այնպես էլ [[Գալիսիա|Գալիսիայում]]յում և [[Աստուրիա|Աստուրիայում]]։յում։
 
=== Արաբա-իսպանական տիրապետություն և Ռեկոնկիստա ===
{{Հիմնական|Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումներ|Կորդովայի խալիֆայություն|Ռեկոնկիստա}}
Մերօրյա մայրցամաքային Պորտուգալիան՝ [[Իսպանիա|Իսպանիայի]]յի մեծ մասի հետ միասին, [[711|711]]-ից]] [[1249|1249]] թվականներին]] միավորվում է [[Ալ-Անդալուս|ալ-Անդալուսի թագավորության]] մեջ։ Անդալուսի գերակայությունը պորտուգալական և իսպանական տիրույթների վրա ավարտվում է [[Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումներ|Օմայյանների նվաճումներից]] հետո։ Ընդհանուր հաշվով՝ մուսուլմանական տիրապետությունը Պորտուգալիայում տևում է ավելի քան հինգ դար։ [[Եմեն|Եմենական]]ական ծագում ունեցող զորավար <nowiki/>[[Մուսա իբն Նուայր|Մուսա իբն Նուայրը]]ը <nowiki/>[[711|711]] թվականին]] անցնում է [[Աֆրիկա|Աֆրիկան]]ն [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզուց]] բաժանող [[Ջիբրալթարի նեղուց|Ջիբրալթարի նեղուցը]]ը ([[Արաբերեն|արաբ․]]՝ جبل طارق‎‎` Ջաբալ Տարիկ՝ զորավար Տարիկի անունով) և 5 տարում նվաճում գրեթե ողջ [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզին]]։ն։ [[Բերբերներ|Բերբերները]]ը կրոնափոխվել էին իսլամի գրեթե մեկ դար դրանից առաջ և համարվում էին «երկրորդ կարգի» արաբներ։ Իսպանիայի և Պորտուգալիայի նվաճման գործում մեծ դերակատարում ունեցան նաև սիրիացի վարձկան ձիավորները, ովքեր նույնպես արաբներին հավասար չէին դասվում։ [[714|714 թվականին]] թվականին Նազիր իբն Մուսան նվաճում է թերակղում պորտուգալա-իսպանական բանակի վեջին հենակետը՝ <nowiki/>[[Աստուրիա|Աստուրիայի]]յի լեռները։ Աստուրիացիների առաջնորդ Պելագիուսը [[Կովադոնգա|Կովադոնգայում]]յում հաղթում է արաբներին ու ազատագրում լեռնային երկիրը՝ դառնալով <nowiki/>[[Աստուրիայի թագավորություն|Աստուրիայի արքա]]։ Այսպիսով՝ Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսային մի հատվածում դեռևս պահպանվում է քրիստոնեական պետականությունը։
 
[[պատկեր:Painting_of_Santiago_Matamoros.jpg|thumb|ձախից|292x292px|[[Հակոբոս առաքյալ|Սուրբ Հակոբոս առաքյալ Զեբեդյան]] Սանտիագո Մատամարոսի պատկերով]]
<nowiki/><nowiki/>Վերջնականապես տարածաշրջանից դուրս մղելով [[Վեստգոթեր|վեստգոթերինվեստգոթեր]]՝ին՝ օմայյանները շարունակում են իրենց նվաճումները Պիրենեյան թերակղզում՝ հասնելով [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիայի]]յի հարավային սահմանին։ Սակայն [[Ֆրանկական պետություն|ֆրանկների]] առաջնորդ [[Կառլոս Մարտել|Կառլոս Մարտելը]]ը [[Պուատիեի ճակատամարտ|Պուատիեի դաշտում]] պարտության է մատնում արաբական հեծելազորին՝ կասեցնելով արաբների հետագա առաջխաղացումը [[Եվրոպա|Եվրոպայում]]։յում։ <nowiki/>Խալիֆայությունն իր հզորության գագաթնակետին է հասնում Վալիդ I-ի օրոք, որից հետո էլ սկսում է նրա աստիճանական թուլացումն ու ճգնաժամը։ Այդ ճգնաժամը կրում էր համակարգային բնույթ և ներառում էր բոլոր ոլորտները՝ տնտեսական, քաղաքական, կառավարման, ռազմական և այլն։ Այս ամենի տրամաբանական վախճանը հանդիսացավ Օմայյանների ստեղծած կայսրության անկումը։ <nowiki/>[[750|750]] թվականին]] <nowiki/>[[Դամասկոս|Դամասկոսում]]ում Օմայանները գահընկեց են արվում, և [[Արաբական խալիֆայություն|Արաբական խալիֆայության]] ղեկավարումն անցնում է [[Աբբասյաններ|Աբբասյանների արքայատոհմին]]։ի արքայատոհմին։ Սակայն այս իրադարձությունը շրջադարձային է լինում [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու]] քրիստոնյա պորտուգալացիների և իսպանացիների համար։
 
Սիրիայում Օմայանների բոլոր ներկայացուցիչները՝ բացի Աբդ ալ-Ռահմանից, սպանվում են։ Նրան հաջողվում է փախչել Եգիպտոս, ապա՝ Հյուսիսային Աֆրիկա ([[Մաղրիբ]])։ Այս տարածքներում, սակայն, նա չի կարողանում հաստատվել, և [[755]] թվականին հեռանում է ալ-Անդալուս։ Իշխանը գրավում է <nowiki/>[[Կորդովա (Իսպանիա)|Կորդովան]] և իրեն ամիրա հռչակում։ Սկզբնական շրջանում նա ձևականորեն ընդունում էր Աբբասյանների գերիշխանությունը, սակայն Աբու ալ-Աբբասին ([[750]]-[[754]]) հաջորդած երկրորդ խալիֆի՝ <nowiki/>[[Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուր|Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուրի]]ի ժամանակ՝ [[765]] թվականին, ալ-Անդալուսն ապստամբում է կենտրոնական իշխանության դեմ և դառնում ինքնուրույն։ Այն կարողանում է հաստատել իր իշխանությունը հաստատել <nowiki/>[[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու]] տարածքում և շրջակա կղզիների վրա։
 
Այսպիսով՝ Պորտուգալիայի հարավային հատվածը հայտնվում է մի արաբահպատակ Կորդովայի ամիրայության տիրապետության տակ, իսկ հյուսիսային հողերը միավորվում են քրիստոնյա [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի թագավորության]] կազմի մեջ։ [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի թագավորությունը]] Պիրենեյների միակ քրիստոնյա երկրի՝ Աստուրիայի թագավորության մասն էր, որը հիմնադրվել էր <nowiki/>[[Օմայյան խալիֆայություն|Օմայյան խալիֆայության]] կողմից <nowiki/>[[Վեստգոթական թագավորություն|Վեստգոթական թագավորության]] նվաճումից հետո։ Այն կարևոր դերակատարում է ունեցել <nowiki/>[[Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստայի]]՝յի՝ Պիրենեյան թերակղզու քրիստոնյա բնակչության երկարդարյա պայքարում։ [[929]] թվականին [[Կորդովայի ամիրայություն|Կորդովայի ամիրայությանը]] փոխարինում է [[Կորդովայի խալիֆայություն|Կորդովայի խալիֆայությունը]]։ը։
 
=== Պորտուգալիայի կոմսության հռչակում ===
[[image:F29A5369 (8405708755).jpg|thumb|322x322px|[[Պորտուգալիայի կոմսություն|Պորտուգալիայի կոմսության]] հիմնադիր և առաջին իշխան [[Վիմարանո Պերես|Վիմարանո Պերեսի]]ի արձանը [[Պորտու]] քաղաքում]]
[[718|718]] թվականին]] [[Պիրենեյներ|Պիրենեյների]]ի [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյաների]] առաջնորդ է ընտրվում [[Վեստգոթեր|վեստգոթ]] [[Արիստոկրատիա|արիստոկրատ]] [[Պելագիուս|Պելագիուսը]]։ը։ Պելագիուսը նոր դարաշրջան է ազդարարում [[Հարավային Եվրոպա|Եվրոպայի հարավարևմտյան հատվածում]] ծվարած [[Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումներ|արաբահպատակ թերակղզու]] բնակիչների համար՝ հիմք դնելով [[Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստայի պայքարի]] հաջողությունների սկզբին։ [[Ալֆոնսո III Մեծ|Ալֆոնսո III Մեծ-ի]] պատմագիր [[Ռոտենսիան Քրոնոկլ|Ռոտենսիան Քրոնոկլի]]ի հավաստմամբ՝ ՊելագիուսինՊելագիուսը եղել է [[Տոլեդո|Տոլեդոյի]]յի արքաների ժառանգը։ Նախքան առաջնորդ դառնալը՝ Պելագիուսը ապստամբություն է բարձրացնում [[Խիխոն|Խիխոնում]]ում, սակայն պարտվում է։ Վեստգոթ ռազմահրամանատարը մեծ ժողովրդականություն և հեղինակություն է վայելում հատկապես [[Կովադոնգայի ճակատամարտ|Կովադոնգայի ճակատամարտում]]ում տարած վճռական հաղթանակից հետո։ Կովադոնգայի ճակատամարտը տեղի է ունեցել [[718|718 թվականին]]՝ թվականին՝ ազատատենչ [[Աստուրիայի թագավորություն|աստուրիացիների]] և [[Օմայյան խալիֆայություն|օմայյան բանակի]] միջև։ Չնայած թվային առավելության՝ արաբ բերբերները ջախջախիչ պարտություն են կրում։ Սա արաբական բանակի առաջին պարտությունն էր [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], ինչն էլ ազդարարեց Ռեկոնկիստայի սկիզբը։ Համաձայն Կովադոնգայի ճակատամարտի վերաբերյալ ամենատարածված հիպոթեզների (հիմնականում՝ աստուրիական աղբյուրների համաձայն, որոնք հղվում են մուսուլմանական գրագրություններին)՝ ճակատամարտի սկիզբն ազդարարել են աստուրիացիները՝ բերբերների շարասյան վրա ժայռերից հարձակվելով։ Այնուհետև կռիվը տեղափոխվում է դեպի Խիխոն տանող հովիտներ, որտեղ վճռական տրամադրված քրիստոնյաները մարտնչում են մինչև վերջ։ Արաբական բանակախումբը գրեթե ամբողջովին ոչնչանում է, իսկ ողջ մնացածները մահանում են ճանապարհին։ Պելագիուսի առաջնորդության տարիներին հաճախակի երևույթ դարձան արաբ [[Բերբերներ|բերբերներիբերբերներ]]ի վրա հարձակումները։ Արյունարբու մարտերից հետո արաբների առաջնորդ [[Մունուզա|Մունուզան]]ն որոշում է հրաժարվել Խիխոնից և տեղափոխվեց [[Պլատեու]], որտեղ էլ սպանվում է լեռնաբնակ աստուրիացիների կողմից։ Պելագիուսը շարունակում է իր հաղթարշավը և հարձակվում [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի թագավորության]] վրա, որպեսզի պաշտպանի լեռնային հատվածները բերբերների հարձակումներից։ Պելագիուսի կողմից Կովադոնգայի ճակատամարտում տարած հաղթանակից հետո ստեղծվում է [[Աստուրիայի թագավորություն|Աստուրիայի թագավորությունը]]։ ը։ Թագավորներն այս երկրում իրենց կոչում էին «ռեքս», սակայն այս անվանումը գործում է մինչև [[Ալֆոնսու II|Ալֆոնսու II-ի]] իշխանության գալը։
 
[[9-րդ դար|9-րդ դարի]]ի վերջին Մինյու և Դոուրու գետերի միջև ընկած Պորտուգալիայի երկրամասը [[Աստուրիայի թագավորություն|Աստուրիայի թագավոր]] [[Ալֆոնսո III Մեծ|Ալֆոնսու III-ի]] հրամանով [[Վիմարանո Պերես|Վիմարանո Պերեսի]]ի կողմից ազատագրվում է։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Պորտուգալիայում նախկինում երկրամասում եղել են երկու այնպիսի բարգավաճ քաղաքներ, ինչպիսիք են [[Պորտու|Պորտուս Կալեն]] և [[Բրագա|Բրագան]]ն, որոշվում է այն վերակառուցել և վերաբնակեցնել։ Պորտուգալիայի նոր բնակիչները դառնում են [[Գալիսիա|գալիսիացիներն]] ու [[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացիները]]։ Վիմարանո Պերեսը կազմակերպում է տարածաշրջանի ազատագրման գործընթացը մավրերից՝ Պորտուգալիայից վռնդելով վերջին [[Բերբերներ|արաբ բերբերին]]։ Վիմարանո Պերեսն անգամ հասնում է նրան, որ Աստուրիայի թագավորը Պորտուգալիային շնորհում է [[Կոմսություն (այլ կիրառումներ)|կոմսության]] կարգավիճակ։ Նոր նվիրակոչված կոմսությունն իր անվան հիմք է ընդունում երկրի գլխավոր քաղաքի՝ Պորտուս Կալեի (ժամանակակից Պորտու) անվանումը։ Հենց այս ժամանակահատվածում էլ Վիմարանո Պերեսը երկրի հյուսիսում հիմնադրում է ''Վիմարանեշ'' քաղաքը, որը մեր օրերում հայտնի է [[Գիմարայնշ]] անվամբ։ Հենց այդ պատճառով էլ Գիմարայնշը հաճախ անվանում են ''«պորտուգալացիպորտուգալական ազգի ծննդավայր»''։ [[Աստուրիայի թագավորություն|Աստուրիայի թագավորության]] տարրալուծումից հետո Պորտուգալիան դառնում է սկզբում [[Գալիսիայի թագավորություն|Գալիսիայի]] և ապա՝ [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի թագավորության]] տիրույթ։ Պորտուգալիայի կոմսությունն իր կարգավիճակը պահպանում է մինչև [[1139 թվական|1139 թվականը]]։ Դրանից հետո այն հիմք է ծառայում [[Պորտուգալիայի թագավորություն|Պորտուգալիայի անկախ թագավորության]] ստեղծման համար։
 
=== Անկախ պետականություն՝ Պորտուգալիան Աֆոնսու I-ի օրոք ===
{{Հիմնական|Պորտուգալիայի թագավորություն|Օուրիկի ճակատամարտ}}
[[image:Leopoldo de Almeida D Afonso Henriques Campo Grande Lisboa IMG 9374.JPG|thumb|322x322px|Պորտուգալիայի հիմնադիր [[Աֆոնսու I|Աֆոնսու I]]]] արձանը [[Լիսաբոն|Լիսաբոնում]]ում|ձախից]] [[12-րդ դար|12]]-[[13-րդ դար|13-րդ դարերում]]երում Պորտուգալիայում ձևավորվում են [[Ավատատիրություն|ավատատիրական հարաբերությունները]], որի արդյունքում [[Գյուղացիություն|գյուղացիության]] հիմնական մասն անձնական կախման մեջ է ընկնում [[Ֆեոդալներ|ֆեոդալներիցֆեոդալներ]]։ից։ Շնորհիվ Պորտուգալիայի հարմար [[Աշխարհագրականաշխարհագրական դիրք|աշխարհագրական դիրքի]]՝ի՝ արագորեն սկսում են զարգանալ այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են [[Լիսաբոն|Լիսաբոնը]]ը, [[Պորտու|Պորտուն]]ն, [[Բրագա|Բրագան]]ն, [[Կոիմբրա|Կոիմբրան]]ն և [[Լագուշ|Լագուշը]]։ը։ [[1128 թվական|1128 թվականի]] թվականի [[Հունիսի 24|հունիսի 24]]-ին]] [[Գիմարայնշ|Գիմարայնշի]]ի մոտակայքում տեղի է ունենում [[Սան Մամեդեի ճակատամարտ|Սան Մամեդեի ճակատամարտը]]։ը։ Հաղթելով մոր՝ [[Թերեզա Լեոնցի|Թերեզա Լեոնցու]] ղեկավարած բանակին, պորտուգալական բանակի հրամանատար [[Աֆոնսու I|Աֆոնսու Էնրիկեշը]] դառնում է երկրի միակ տերն ու տիրականը։ Աֆոնսուի և Թերեզայի հարաբերությունները լավ չէին։ Երբ Աֆոնսուն ընդամենը տասնմեկ տարեկան էր, արքեպիսկոպոս Բրագին վերջինիս դարձնում է իր մոր դեմ գործող ընդդիմության առաջնորդ։ Կարճ ժամանակ անց սակայն խմբավորումն անհաջողություն է կրում և կոմսուհին Բրագիին ևու իր որդուն վռնդում է երկրից։ Երեք տարի անց Աֆոնսուն դառնում է ասպետ և վերադառնում հայրենիք, որտեղ էլ տեղի է ունենում ռազմական բախումը երկու բևեռների միջև։
 
Մոր՝ կոմսուհի Թերեզայի բանակին հաղթելուց հետո նա իր ուշադրությունը սևեռում է երկրի կայունության և անառիկության համար լուրջ վտանգ սպառնացող մավրերի վրա։ Աբդ ալ-Մումինի հիմնադրած [[Ալ-Մոհադների պետություն|Ալ-Մոհադների պետության]] տարածքների մեջ էին մտնում [[Թունիս|Թունիսն]]ն ու <nowiki/>[[Տրիպոլի|Տրիպոլին]]ն, որոնք գտնվում էին Պորտուգալիայից հարավ։ [[Մարոկկո|Մարոկկոյի]]յի դեմ մի շարք վճռական հաղթանակներից հետո մավրերը նորից սկսում են մտորել <nowiki/>[[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու]] տիրապետության մասին և <nowiki/>[[1162|1162 թվականին]] թվականին սկսում են նախապատրաստվել խոշոր արշավանքի։ Սակայն, մավր առաջնորդի հանկարծակի մահը թույլ չի տալիս իրագործել իր ծրագրերը, իսկ նրա իրավահաջորդ <nowiki/>[[Աբու Յակուբ Յուսուֆ|Աբու Յակուբ Յուսուֆը]]ը չի շարունակում իր նախորդի քաղաքականությունը։ Միայն <nowiki/>[[1171|1171 թվականին]] կրկին <nowiki/>թվականին [[Խալիֆ|խալիֆըխալիֆ]]ը կրկին փորձում է իր ձեռքը վերցնել <nowiki/>[[Ալալ-Անդալուս|ալ-Անդալուսը]]ը, սակայն իբն Մարդանիշը դիմադրություն է ցույց տալիս [[Ալ-Մոհադների պետություն|ալ-Մոհադներին]]։ Նրա մահից հետո` <nowiki/>[[1172|1172 թվականին]] թվականին, իր ժառանգներն այլ ելք չեն ունենում և հանձնում են <nowiki/>[[Սևիլյա]]ն։ Սրանից հետո խալիֆը ուղղվում է դեպի հյուսիս և պաշարում է <nowiki/>[[Տոլեդո]]ն, սակայն հասկանում է, որ հաջողության հասնելը դժվար է և նահանջում է։ Ալ-Մոհադներն արդեն իշխանություն էին հաստատել [[Ալալ-Անդալուս|ալ-Անդալուսի]]ի մեծ մասում։ Ավելի ուշ` Աբու Յակուբ Յուսուֆը [[ջիհադ|սրբազան պատերազմ՝ <nowiki/>ջիհադ]] է սկսում թշնամու տարածքում, սակայն հաջողության չի հասնում, քանի որ Սանտարեմ ամրոցի ([[Լիսսաբոն|ԼիսաբոնիԼիսաբոն]]ի մոտ) պաշարման ժամանակ վիրավորվում է և <nowiki/>[[1184|1184 թվականին]] թվականին մահանում։ Մինչ այդ տեղի է ունենում մեկ այլ կարևոր ճակատամարտ, որը շրջադարձային է լինում [[Պորտուգալիայի պատմություն|Պորտուգալիայի պատմության]] համար։ [[image:Castelo de Guimarães Castelo da Fundação2.JPG|thumb|272x272px|[[Գիմարայնշի պալատ|Գիմարայնշի պալատը]]ը միջնադարյան Պորտուգալիայի ամենահայտնի խորհրդանիշն է]]<nowiki/> [[1139 թվական|1139]] թվականի]] [[Հուլիսի 25|հուլիսի 25]]-ին]] Պորտուգալիայի հարավում գտնվող Օուրիկ գյուղաքաղաքի մոտ Աֆոնսուի ղեկավարած բանակը հաղթանակ է տանում [[Ալի իբն Յուսուֆ|Ալի իբն Յուսուֆի]]ի հեծելազորի նկատմամբ։ Հաղթանակից հետո <nowiki/>[[Աֆոնսու I]]-ի զինվորները նրան հռչակում են անկախ Պորտուգալիայի արքա։ Դրանից հետո Աֆոնսուն Լամեգա քաղաքում հրավիրում է ժողով, որի ընթացքում գահ է ստանում արքեպիսկոպոս Բրագանասից։ Այս պահից սկսած Պորտուգալիան փաստացի ազատվում է <nowiki/>[[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիայի թագավորությունից]]ից վասալական կախվածությունից, և հռչակվում է անկախ։ [[Հռոմի Պապ|Հռոմի պապի]] աջակցությունն ստանալու համար Աֆոնսուն երկրի տարբեր ծայրերում կառուցում է բազմաթիվ եկեղեցիներ, իրեն և իր թագավորությունը հայտարարում է եկեղեցու ծառաներ, ինչպես նաև ուխտ է անում [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզուց]] վտարել իսլամադավան զավթիչներին։ <nowiki/>[[1143 թվական|1143]] թվականին]] Պորտուգալիայի թագավորի պաշտոնում [[Աֆոնսու I|Աֆոնսուին]] ճանաչում է [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի թագավոր]] [[Ալֆոնսու VII|Ալֆոնսու VII]]]], իսկ [[1179 թվական|1179 թվականին]]՝ թվականին՝ [[Հռոմի Պապ|Հռոմի պապ]] [[Ալեքսանդր III (Հռոմի մամպապ)|Ալեքսանդր III-ը]]։ [[Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստայի]]յի ընթացքում [[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացիներըպորտուգալացիներ]]՝ը՝ մյուս քրիստոնյա ազգերի օժանդակությամբ, վերանվաճում են Պիրենեյան թերակղզու տարածքը։ [[1146|1146]] թվականին]] մուսուլմաններից ազատագրվում է [[Սանտարեն (Պորտուգալիա)|Սանտարենը]], իսկ [[1147 թվական|1147 թվականին]]՝ թվականին՝ [[Լիսաբոն|Լիսաբոնը]]։ը։ Պորտուգալացիների համար Ռեկոնիստան ավարտվում է [[1249|1249]] թվականին]], երբ նվաճվում են [[Ալգարվա|Ալգարվայի]]յի հարավային ափին գտնվող վերջին արաբական հենակետերը։ Այս ժամանակից ի վեր Պորտուգալիայի սահմանները չեն փոխվել՝ չհաշված աննշան բացառություններին։ [[1348]]-[[1349|1349]] թվականներին]], ինչպես [[Եվրոպա|Եվրոպայի]]յի մնացած մասում, այնպես էլ Պորտուգալիայում տարածվում է [[Սևսև մահ|սև մահը]]՝ը՝ ժանտախտի համաճարակ, ամենամահաբեր <nowiki/>[[Պանդեմիա|պանդեմիաներիցպանդեմիա]]ներից մեկն է մարդկության պատմության մեջ։ [[1373|1373 թվականին]] թվականին Պորտուգալիան դաշինք է կազմում [[Անգլիա|Անգլիայի]]յի հետ, որը պատմությանը հայտնի է որպես երկու պետությունների միջև գոյություն ունեցած ամենաերկարաժամկետ դաշինք։ Ժամանակի ընթացքում այս դաշինքը վերաճում է [[Աֆրիկա|Աֆրիկայում]]յում, [[Ամերիկա|Ամերիկայում]]յում և [[Ասիա|Ասիայում]]յում [[Ֆրանսիացիներ|ֆրանսիացիներիֆրանսիացիներ]]ի, [[Իսպանացիներ|իսպանացիներիիսպանացիներ]]ի և [[Հոլանդացիներ|հոլանդացիներիհոլանդացիներ]]ի դեմ մղվող գաղութային մրցավազքի։
 
=== Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ ===
| պատկեր2 = Vasco-da-gama-2.jpg
}}
[[Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ|Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների]]ի նախօրեին [[Պորտուգալիայի թագավորություն|Պորտուգալիան]] [[Եվրոպա|Եվրոպայի]] հզորագույն ծովապետություններից մեկն էր։ [[Բեատրիսա (Պորտուգալիայի թագուհի)|Բեատրիսա թագուհու]] մահից հետո երկրի գահին բազմել էր [[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիայի թագավոր]] [[Խուան II (Կաստիլիայի թագավոր)|Խուան I-ը]]։ Խուանն իր վարած քաղաքականությամբ նպատակ ուներ [[Պորտուգալիայի թագավորություն|Պորտուգալիայի թագավորությունը]] դարձնել Կաստիլիայի վասալը, սակայն վերջինիս այս քաղաքականությանը դեմ գնաց գալիսիական ազնվականական ընտանիքից սերող Ժուանը, ով հետագայում դառնալով թագավոր ստանում է «Մեծ» և «Բարի» պատվանունները։ [[Ալժուբարոտեի ճակատամարտում]] տարած հաղթանակից հետո իսպանամետ թագավորը վտարվում է արքունիքից և [[1385 թվական|1385 թվականին]] [[Ժուան I|Ժուան I-ը]] մեծ շուքով թագադրվում է։ Այսպիսով՝ Պորտուգալիայում սկիզբ է դրվում [[Ավիսների արքայատոհմ|Ավիսների արքայատոհմի]] ներկայացուցիչների ժառանգական գահակալությանը։
 
Պորտուգալացի ծովագնացները մեծ ավանդ ունեն [[Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ|աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների]] ժամանակաշրջանում հայտնաբերված տարածքների ուսումնասիրության մեջ։ [[1418 թվական|1418 թվականին]] [[Հենրիխ Ծովագնաց|արքայազն Հենրիխը]] ծրագրում է իր կողմից ստեղծված հետազոտողների խմբի նավարկությունը [[Աֆրիկա|Աֆրիկա մայրցամաքի]] [[Արևմտյան Աֆրիկա|արևմտյան հատվածով]]։ Ավելի քան կես դար [[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացիներն]] ուսումնասիրում են [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսը]] և փորձում գտնել դեպի [[Հնդկաստան]] ու [[Չինաստան]] տանող ամենամոտ ծովային ուղին։ Այդ ուսումնասիրությունների ժամանակ պորտուգալական արշավախումբը հայտնաբերում է [[Ազորյան կղզիներ|Ազորյան կղզիները]], [[Մադեյրա|Մադեյրան]] և [[Կաբո Վերդե|Կաբո Վերդեն]], ինչպես նաև հաստատվում է [[Արևմտյան Աֆրիկա|Աֆրիկայի արևմտուտքում]]։ Հիմնական հայտնագործությունները սակայն կատարվում են [[1488|1488 թվականից]] հետո, երբ այդ տարի [[ԲարդուղիմեոսԲարտոլոմեու Դիաշ|Բարդուղիմեոս Դիաշը]]ը հասնում է <nowiki/>[[Հնդկական օվկիանոս]]։ Դեպի Ասիա տանող ծովային ճանապարհներ գտնելու մրցակցության մեջ <nowiki/>[[Իսպանիա|Իսպանիայի]] միապետերը հովանավորում են <nowiki/>[[Քրիստափոր Կոլումբոս|Քրիստափոր Կոլումբոսին]], ով իր առաջին ուղևորությունը կատարում է <nowiki/>[[1492|1492 թվականին]]։ Նրա գաղափարը միշտ դեպի արևմուտք նավարկելն էր. այդպես նա հասնում է <nowiki/>[[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային Ամերիկայի]] ափերին, իսկ նոր տարածքները ճանաչվում են որպես Նոր աշխարհ։ <nowiki/>[[1494|1494 թվականին]], հետագա քաղաքական առճակատումից խուսափելու համար [[Իսպանական կայսրություն|Իսպանիայի]] և <nowiki/>[[Պորտուգալիայի թագավորություն|Պորտուգալիայի]] միջև կնքվում է [[Տորդեսիլայի պայմանագիր|Տորդեսիլայի պայմանագիրը]], որով աշխարհը բաժանում էին հետազոտությունների երկու շրջանի, իսկ հայտնաբերվող տարածքները յուրաքանչյուրն իրեն կցելու անօտարելի իրավունք էր ունենում։ [[1498 թվական|1498 թվականին]] [[Վասկո դա Գամա|Վասկո դա Գաման]] հայտնաբերում է դեպի Հնդկաստան տանող ծովային ուղին՝ Պորտուգալիան դարձնելով համաշխարհային առևտրի գլխավոր կենտրոն։ Ավելի հեռուն գնալով՝ պորտուգալացիները <nowiki/>[[1513|1513 թվականին]] հասնում են <nowiki/>[[Չինաստան|Չինաստանի]] ափերի մոտ։ <nowiki/>[[Լիսաբոն|Լիսաբոնից]] <nowiki/>դուրս գալուց հետո հինգ ամիս անց միայն <nowiki/>[[Վասկո դա Գամա|Վասկո դա Գամայի]] առագաստանավը հասնում է վերջին նշանին, որ Դիաշը դրել էր <nowiki/>[[Աֆրիկա|Աֆրիկայի]] ափին: <nowiki/>[[Վասկո դա Գամա|Դա Գաման]] <nowiki/>սկսում է դանդաղ առաջ շարժվել հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ: [[1498|1498 թվականի]] <nowiki/>[[Մարտի 1|մարտի 1-ին]] <nowiki/>[[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացիները]] մոտենում են [[Մոզամբիկ|Մոզամբիկին]], որտեղ շուտով հաստատվում է պորտուգալացիների գաղութային վարչակարգը։ <center>'''Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունները և Պորտուգալիան'''</center><gallery mode="packed" heights="190">
Պատկեր:Meirelles-primeiramissa2.jpg|Առաջին [[քրիստոնեություն|քրիստոնեական]] [[Պատարագ (եկեղեցական)|պատարագ]]ը [[Բրազիլիա]]յում, որին մասնակցում են տեղաբնիկ ցեղերն ու երկրամասի հայտնագործող Պեդրո Ալվարես Կաբրալը
Պատկեր:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|[[Վասկո դա Գամա]]ն և իր արշավախումբը ծովային ճանապարհը հայտնագործելուց հետո [[Հնդկաստան]]ի ափերի մոտ [[1497 թվական]]ին
 
== Գիտություն ==
Պորտուգալիայի տարածքում բնական և տեխնիկական գիտելիքների կուտակման նախնական փուլը համընկնում է [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]] հռոմեական, ապա արաբա–իսպանական գիտության պատմության համապատասխան ժամանակաշրջանի հետ։ XIII դ․ Ռեկոնկիստայի ավարտը, քաղաքների հզորացումը, կրոնի հարաբերական հանդուրժողականությունը և արաբական մշակույթի նվաճումների օգտագործումը նպաստեցին բնագիտության և տեխնիկայի վերելքին։ [[1290]]-ին հիմնադրվեց [[Լիսաբոն]]ի համալսարանը։ Վերածնության դարաշրջանում զարգացան քարտեզագրությունը, աստղագիտությունը, մասամբ՝ մաթեմատիկան, կատարելագործվեց նավագնացության տեխնիկան, կառուցվեցին նոր տիպի արագընթաց, մանևրունակ նավեր՝ կարավելլաներ։ [[Պորտուգալացի]] արշավախմբերը իսպանականների հետ առաջիններն էին, որ սկսեցին [[Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ]]ը։ XIV դ․ կազմվեցին քարտեզներ, [[Ատլանտյան օվկիանոս]]ի զգալի մասի համար նավարարության ձեռնարկներ։ [[1418]]-ին Հենրի Ծովագնացը Սագրիշում հիմնադրեց աստղադիտարան և ծովագնացության դպրոց։ XV դ – XVI դ․ սկզբի կարևորագույն նվաճումներից էին [[Բարեհուսո հրվանդան]]ի (Բ․[[Բարտոլոմեու Դիաշ]], [[1488]]), [[Բրագիլիա]]յի արևելյան ափերի (Պ․ Կաբրալ, [[1500]]) և առանձնապես դեպի [[Հնդկաստան]] ծովային ուղիների ([[Վասկո դա Դամա]], [[1497]]-[[1499]]) հայտնագործությունները։ Վերջինս սկիզբ դրեց [[Հնդկական օվկիանոս]]ի երկրների և [[հարավարևելյան Ասիա]]յի հետազոտությունների նոր փուլին։ Պորտուգալիայի նավագնացական և քարտեզագրական գիտությունները ընդհուպ մինչև XVI դ․ վերջը մնում էին որպես օրինակ [[Եվրոպա]]յի համար։ Մինչև XVIII դ․ համընդհանուր օգտագործման մեջ էին երկարության որոշման համար XV դ․ վերջին աստղագետ Ա․ Զակուտոյի կազմած հակումների աղյուսակները։ XVI դ․ կեսերին մաթեմատիկոս և աստղագետ Պ․ Նունիշը ստեղծեց նոնիուսը և հետազոտեց լոքսոդրոմիայի հատկությունները։ XVI-XVII դդ․ հրատարակվեցին մի շարք կենսաբանաբժշկագիտական աշխատանքներ։ XVII դ․ 1-ին կեսին արշավախմբեր կազմակերպվեցին դեպի [[Աֆրիկա]]յի և [[Ասիա]]յի մայրցամաքային շրջանները, ինչպես նաև [[Բրազիլիա]]։ Բնագիտական հետազոտությունների աշխուժացումն սկսվեց XVIII դ․ վերջում։ [[1772]]-ին Կոիմբրայի համալսարանում ստեղծվեցին մաթեմատիկայի և բնական գիտությունների ֆակուլտետներ, ինչպես նաե քիմիայի, ֆիզիկայի լաբորատորիաներ, աստղադիտարան, բուսաբանական այգի, կենդանաբանական թանգարան։ [[1779]]-ին հիմնադրվեց [[Լիսաբոն]]ի ԳԱ-ն, որտեղ, ինչպես նաև Կոիմբրայի համալսարանում աշխատում էին օտարերկրացի գիտնականներ (հիմնականում իտալացիներ)։ Գիտության զարգացումն առավել ինտենսիվացավ [[1820]]-ի հեղափոխությունից հետո, երբ ստեղծվեցին գիտական ընկերություններ և հանձնաժողովներ, թանգարաններ։ [[1852]]-ին պոլիտեխնիկական ինստիտուտներ հիմնադրվեցին [[Լիսաբոն]]ում և [[Պորտու]]ում։ XIX ղ․ 70-ական թթ․ [[Աֆրիկա]]յում երկաթուղիների անցկացման նախագծերի և եվրոպական երկրների գաղութային էքսպանսիայի ընդհանուր ուժեղացման հետ կապված Պորտուգալիայում դարձյալ հետաքրքրություն առաջացավ արևադարձային երկրների հետազոտման նկատմամբ։ [[1875]]-ին [[Լիսաբոն]]ում կազմակերպվեցին աշխարհագրական ընկերություն և Անդրծովյան տարածքների Ազգագրական թանգարան։ Նշանակալից գիտական արդյունքներ տվեցին Ա․ Սիլվա Պորտուի աֆրիկյան ([[1852]]-[[1853]]), Ա․ Սերպա Պինտուի ([[1877]]-[[1979]]) և այլ արշավախմբերը։
 
== Մշակույթ ==
40 935

edits