«Ճապոնիա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
17-րդ դարի սկզբից սկսած՝ Ճապոնիան թևակոխել է երկրատև մեկուսացավածության շրջան, որն ավարտվել է 1853 թ․-ին, երբ [[ԱՄՆ]]-ն ստիպեց Ճապոնիային «բացել» սահմաններն Արևմուտքի համար։ Մոտավորապես երկու տասնամյակ տևողությամբ ապստամբությունների և խռովությունների արդյունքում 1868 թ․-ին արքունիքը կարողացավ վերականգնել Ճապոնիայի կայսեր քաղաքական դիրքը՝ Չոշյու, Սացումա և այլ [[տոհմ]]երի աջակցությամբ։
19-րդXIX դարի վերջին և 20-րդXX դարի սկզբին չին-ճապոնական առաջին պատերազմում, ռուս-ճապոնական պատերազմում և [[առաջին համաշխարհային պատերազմ|առաջին համաշխարհային պատերազմում]] Ճապոնիան ձգտում էր ընդլայնել կայսրության սահմանները։ 1937 թ․-ին սկսվեց չին-ճապոնական երկրորդ պատերազմը։ Ռազմական գործողությունները շարունակվեցին նաև [[երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում, որոնք ավարտվեց 1941 թ․-ին, երբ ատոմային ռումբերով ռմբակոծվեցին ճապոնական [[Հիրոսիմա]], [[Նագասակի]] քաղաքները։ Ճապոնիայն ենթարկվեց [[կապիտուլյացիա]]յի։
 
Դաշնակից ուժերի կողմից Ճապոնիայի օկուպացման ընթացքում 1947 թ․-ի մայիսի 3-ին կատարվել են սահմանադրական փոփոխություններ, որոնք պահպանվել են․ Ճապոնիան շարունակում է մնալ միատար [[սահմանադրական միապետություն]], որն ունի կայսր և ընտրովի օրենսդիր մարմին (Ճապոնիայի [[Խորհրդարան]])։
 
Ճապոնական դրոշի վրայի կարմիր արևային սկավառակը և պետական զինանշանի կլոր ոսկեծաղիկը՝ քրիզանթեմը, նույնպես խորհրդանշում են ծագող արևը։ Այսպիսով՝ Ճապոնիան ժամանակակից աշխարհի հզորագույն երկրներից է։ Մյուսներից զգալիորեն տարբերվում է [[աշխարհագրական դիրք]]ով, պատմական անցյալով, [[ճապոներեն|լեզվով]], տնտեսական զարգացմամբ և այլ գծերով։ [[1970]] թվականից սկսած Ճապոնիայի տնտեսությունն զբաղեցրել է աշխարհում 2-րդ տեղը, զիջելով [[ԱՄՆ|Միացյալ Նահանգներին]]։ Այդ դիրքը հետագայում նա զիջեց Չինաստանին։ Ճապոնիան համարվում է աշխարհի խոշորագույն ֆինանսական կենտրոններից մեկը։ [[2005]] - [[2007]] թվականներին Ճապոնիան [[ՄԱԿ]] անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ էր։
 
 
== Անվան ստուգաբանություն ==
 
Անգլերեն աղբյուրներում այս անունն առաջին անգամ հանդիպում է 1577 թ․-ին հրատարակված «Ջայպան» ({{lang-en|Giapan}}) գրքում, որտեղ թարգմանված ներկայացվել է պորտուգալացի միսիոներ Լուիս Ֆրոիսի նամակը։ Այն գրվել է 1565 թ․-ին <ref>{{cite book|last=Mancall|first=Peter C.|title=Travel narratives from the age of discovery: an anthology|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=156–157|chapter=Of the Ilande of Giapan, 1565}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=giZnAgAAQBAJ&pg=PA79&lpg=PA79 |title=London: The Selden Map and the Making of a Global City, 1549–1689|first= Robert K. |last=Batchelor |pages= 76, 79 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226080796 |date=2014-01-06}} In Richard Wille's 1577 book "The History of Travalye in the West and East Indies"</ref>։
 
== [[Մեյձի հեղափոխություն|Մեյձիի հեղափոխություն]]ից հետո մինչև [[երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտը Ճապոնիայի պաշտոնական անունն էր {{lang-en|Dai Nippon Teikoku}} (大日本帝國), որը նշանակում էր «Ճապոնայի մեծ ==
 
== կայսրություն» <ref>{{cite book|last1=Frédéric|first1=Louis|year=2002|title=Japan Encyclopedia|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=0674007700|page=143|url=https://books.google.com/?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA143&lpg=PA143&dq=dai+nippon+teikoku#v=onepage&q=dai%20nippon%20teikoku&f=false|accessdate=January 29, 2017|language=en}}</ref>։ Ժամանակակից Նիհոն Կոկու կամ Նիպոն Կոկու (日本国) անվանումները կիրառվում են որպես «Ճապոնիայի Պետություն» ({{lang-en|"the State of Japan"}}) անվան տարբերակ։ «Կոկու» (国) նշանակում է «երկիր», «պետություն» կամ «ազգ»։ ==
 
== Պատմություն ==
Ճապոնիայի հնագույն պետություններից է և ունի յուրօրինակ պատմություն։ Ճապոնիայի պատմության վրա մեծապես ազդել է նրա՝ այլ տարածաշրջաններից տևական մեկուսացված լինելը։ Միաժամանակ, ճապոնական մշակույթի և գրերի վրա զգալի ազդեցություն են ունեցել կորեական և չինական մշակույթը։Առաջին պետություներն այստեղ ձևավորվել են ուշ IV-VI րդ դարերում:VIII դ վերջին երկիրը կանգնեց մոնղոլական վտանգի առջև։Մոնղոլական 150-հազարանոց զորքն ափ իջավ Ճապոնիայում։Հիսուն օր տևած պայքարից հետո մի ուժեղ թայֆուն խորտակում է մոնղոլական նավատորմը։Ճապոնացիները թայֆունն անվանեցին կամիկաձե` աստածային քամի. նրանք հավատում էին ,որ աստվածները օգնեցին իրենց։Այդ դեպքերից հետո մի քանի դար շարունակ թեժ պայրքար էև ընթանում ուժեղ տոհմերի միջև։1603 թ.-ին Տոկուգավան դարձավ սյոգուն։Սյոգունությունը դարձնելով ժառանգական` Տոկուգավանները երկար ժամանակ պահպանեցին այն։Նրանք, ի դեմս Ճապոնիայում հաստատված եվրոպացի առևտրականների ու կաթոլիկ միսիոներների (քարոզիչներ), մեծ սպառնալիք տեսան պետության համար։Այդ պատճառով 1612 թ.-ին քրիստոնեությունը  հայտարարվեց օրենքից դուրս։Արգելվեց օտարերկրացիների մուտքը դեպի Ճապոնիա. բացառությամբ հոլանդացի և չինացի առևտրական–առևտրականների համար։Արգելվեց նաև տեղացիների ելքը այլ երկրներ։Այսպես մոտ երեք դար Ճապոնիան ինքնամեկուսացավ արտաքին աշխարհից։
 
ների համար։Արգելվեց նաև տեղացիների ելքը այլ երկրներ։Այսպես մոտ երեք դար Ճապոնիան ինքնամեկուսացավ արտաքին աշխարհից։
[[Պատկեր:Generals Pyongyang MigitaToshihide October1894.jpg|300px|մինի|1894-95 թթ․ չին-ճապոնական պատերազմ, չինացի զորավարները հանձնվել են ճապոնացիներին]]Ժամանակագրություն<ref>Marc Ferro. Comment on raconte l'histoire aux enfants. Payot, Paris. 106, Boulevard Saint-Germain, 1986</ref> [[Պատկեր:Meiji tenno1.jpg|մինի|upright|250px|Մեյձի [[կայսր]]ը (1868–1912)]]
* մ.թ.ա. 660 թ. – Ըստ [[առասպել]]ի Ջիմուի կայսրության հիմնումը։
[[784]] թ. [[Կամու կայսր]]ը մայրաքաղաքը տեղափոխեց [[Նագաոկա-քյո]], սակայն տասը տարի անց այն տեղափոխվեց [[Հեյան-քյո]] (այսօրվա [[Կիոտո]]ն)։ Այդպես սկսվեց Հեյան ժամանակաշրջանը, որի ժամանակ ծաղկում ապրեց ճապոնական ազգային մշակույթը։ [[Կանա]] [[Ճապոնական վանկային այբուբեն|վանկային այբուբենի]] ստեղծումը թույլ տվեց [[չինարեն]]ի փոխարեն գրել [[ճապոներեն]]։<br />[[XII դար]]ից Ճապոնիայում սկսեց կառավարել ֆեոդալական ռազմականացված իշխող դասը՝ [[սամուրա]]յների գերատեսչությունը։ [[1192]] թ. Մինամոտո-նո Յորիթոմոն հաղթելով իր հետ մրցակցող Տայրա գերդաստանին, նշանակվեց [[սյոգուն]], որով սկիզբ դրվեց [[Կամակուրա]] ժամանակաշրջանին։ Նրա մահից հետո՝ [[1199]] թ. իրական իշխանությունն անցավ իր թողած [[Հոջյո]] գերդաստանին։ Կամակուրա շյոգունավարությունը [[1274]] և [[1281]] թթ. հաջողությամբ ետ է մղում [[մոնղոլներ]]ի ներխուժումը։ Այդ ժամանակվա պաշտոնական կրոն է դառնում զենը։ Մոնղոլներին հաղթելուց հետո ճապոնացի ռազմիկների միջև սկսվում են պառակտիչ պատերազմներ, որի արդյունքում [[Կամակուրա]]յի ռեժիմն արագ անկում է ապրում։ [[1318]] թ. գահակալեց Գո Դայգո կայսրը և գլխավոր հրամանատար Աշիկագա Տակաուջիի աջակցությամբ ետ վերադարձրեց իշխանությունը, սակայն [[1336]] թ. կայսեր որդու հետ իշխանությունը չկիսած Աշիկագա Տակաուջին [[Կիոտո]]յում գահին նստեցրեց կայսր Կյոմիյոյին և 1338 թ. նրանից ստացավ սյոգունի տիտղոս։ Արդյունքում Ճապոնիայում ստացվեց երկու կայսր և երկու սյոգուն, որոնք կատաղի հակամարտության մեջ էին ընդհուպ մինչև 1392 թ.։ Աշիկագա սյոգունապետությունը չկարողացավ վերհսկել խոշոր դայմյո ֆեոդալներին, այդիսկ պատճառով 1467 թ. բռնկվեց քաղաքացիական պատերազմ, որով սկիզբ դրվեց խռովություններով հարուստ [[Սենգոկու]] ժամանակաշրջանին <ref>{{cite book |first=George|last=Sansom |year=1961 |title=A History of Japan: 1334–1615 |publisher=Stanford University Press|pages=42, 217 |isbn=0-8047-0525-9}}</ref>։
 
<br />1543 թ. Ճապոնիայի ափերին հասան [[Պորտուգալացիներ|պորտուգալացի]] ծովագնացները, իսկ ավելի ուշ՝ [[Ջիզվիտներ|ջիզվիտ]] [[միսիոներ]]ներն ու [[հոլանդացի վաճառականներ]]ը։ Դրվեց Ճապոնիայի և [[Արևմտյան աշխարհ|Արևմուտքի]] միջև առևտրական և մշակութային փոխազդեցության սկիզբը։ [[Եվրոպա]]կան տեխնալոգիաների և [[հրազեն]]ի օգնությամբ [[Օդա Նոբունագա]]ն հաղթեց մյուս [[դայմյո]]ներին և համարյա կարողացավ միավորել երկիրը, սակայն սպանվեց 1582 թ.։ Նրա ժառանգորդը դարձավ [[Թոյոտոմի Հիդեյոշի]]ն, ով 1590 թ. ավարտին հասցրեց երկրի միավորման գործը։ Հիդեյոշին երկու անգամ գրավեց [[Կորեա]]ն, սակայն կորեական և չինական զորքերի հասցրած մի քանի պարտություններից հետո ճապոնացիները 1598 թ. նահանջեցին Կորեայից։ Հիդեյոշիի մահից հետո [[Տոկուգավա Իեյաշու]]ն ստացավ քաղաքական ազդեցություն և ռազմական աջակցություն՝ օգտագործելով [[Թոյոտոմի Հիդեյոշի]]ի վրա ունեցած [[Խնամակալություն|խնամակալության]] իրավունքը և 1603 թ. նշանակվելով [[շյոգուն]]։ Նա հիմնադրեց Տոկուգավայի [[շյոգունավարություն]]ը և մայրաքաղաքը տեղափոխեց [[Էդո]] (այսօրվա [[Տոկիո]])։ 1639 թ. շյոգունապետությունն սկսեց [[Ö³åáÝdzÛÇ ÇÝùݳٻÏáõë³óáõÙÁ|Ճապոնիայի ինքնամեկուսացման արտաքին քաղաքականությունը]], որը տևեց երկուսուկես [[հարյուրամյակ]]։ Առաջացավ ազգային մշակութային [[կոկուգակու]] շարժումը։
 
[[Պատկեր:Umezu.jpg|250px|մինի|1945 թ․, սեպտեմբերի 2, ճապոնացի զորավարները հանձնվում են Դաշնակից ուժերին, Տոկիոյի ծովածոց, երկրորդ աշխարհամարտի ավարտ]]
[[ԱՄՆ]] հետ [[Մեթյու Ք. Փերի|պայմանագրի]] ստորագրումից հետ, [[1854]] թվականին բացելով իր ծովային սահմանները, Ճապոնիայում կարգավորվում են սոցիալ-տնտեսական զարգացումները։ 1869 թ. քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում վերացավ շյոգունավարությունը և ստեղծվեց կենտրոնացված պետություն՝ կայսեր ղեկավարությամբ։ Որպես հիմք, վերցնելով արևմտյան քաղաքական, դատաիրավական և ռազմական համակարգերը, Ճապոնիայի նախարարների աշխատակազմը ստեղծեց Գաղտնի խորհուրդ, նախապատրաստեց [[Մեյջի]]ի սահմանադությունը և գումարեց [[Ճապոնիայի խորհրդարանը|խորհրդարան]]։ Վերափոխված Ճապոնական կայսրութունը դարձավ արդյունաբերացված համաշխարհային տերություն։ Հաղթանակներ տանելով [[Ճապոնա-չինական պատերազմ (1894-1985)|չին-ճապոնական]] (1894-1895 թթ.) և [[Ռուս-ճապոնական պատերազմ (1904-1905)|ռուս-ճապոնական պատերազմները]] (1904-1905 թթ.) Ճապոնիան ապահովեց իր գերիշխանությունը [[Ճապոնական ծով|Ճապոնական]] և [[Դեղին ծով]]երում և իրեն միացրեց [[Կորեա]]ն, [[Թայվան]]ը և [[Սախալին]]ի հարավը։<br />XX դարի սկզբին [[Տաշյո]]յի կարճ ժողովրդավարական ժամանակաշրջանին փոխարինեց ռազմականացման և էքսպանսիոնիզմի աճը։ [[Անտանտ]]ի կողմից մասնակցելով [[Առաջին աշխարհամարտ]]ին, Ճապոնիան ընդլայնեց իր քաղաքական ազդեցությունն ու տարածքը։
 
== Աշխարհագրություն ==
 
====== Բնակլիմայական պայմաններ ======
[[Պատկեր:Japanese Macaque Fuscata Image 367.jpg|մինի|240px| [[Ճապոնական մակակ]]ները Ջիգոկուդանի ջերմ աղբյուրներում։]]
160 174

edits