«Շենիկցի Գրգո»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 1265 բայտ ,  2 տարի առաջ
{{անաղբյուր}}{{վիքիֆիկացում}}
'''Շենիկցի Գրգո (Գրիգոր Մոսեյան)''', հայ ազգային-ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, [[Սասունի հերոսամարտ (1894)|Սասունի 1894 թվականի ապստամբության]] ղեկավարներից։
== Կենսագրություն ==
Ծննդյան թվականն անհայտ է: Ծնվել է [[Սասուն]]ի [[Շենիկ]] գյուղում։ [[1891 թվականինթվական]]<nowiki/>ին մասնակցել է շենիկցիների և խալկանցի քրդերի[[քրդեր]]<nowiki/>ի միջև սկսված և հայ-քրդական պատերազմի վերածված ճակատամարտին, որն ավարտվել է հայերի[[հայեր]]<nowiki/>ի հաղթանակով։ Հաղթանակից հետո զգալով քրդերի հակահայկական տրամադրությունների վտանգավորությունը՝ [[1892 թվականիթվական]]<nowiki/>ի սկզբին ստեղծել է հայկական զինված ջոկատներ, որոնք բարեհաջող դիմակայել են թուրքական իշխանությունների և քրդական աշիրեթությունների հարձակումներին։ [[1893 թվականինթվական]]<nowiki/>ին թուրքերից[[թուրքեր]]<nowiki/>ից եկող հետզհետե քողազերծվող վտանգները Գրգոյի համար ավելի շատ մարտական գործողություններով զբաղվելու հող նախապատրաստեցին։ [[1891 թ․թվական]]<nowiki/>ին [[Սասուն]] է գալիս [[Հնչակյան կուսակցություն|Հնչակյան կուսակցության]] ականավոր գործիչ [[Միհրան Տամատյան]]ը և աջակցություն գտնելով Սասունի իշխանների՝ Գրգոյի, գելիեգուզանցի Պետոյի և այլոց կողմից, ազատագրական գաղափարներ է քարոզում սասունցիներին։ Սակայն, շուտով, [[1893 թվականինթվական]]<nowiki/>ին Տամատյանը[[Միհրան Տամատյան]]<nowiki/>ը թուրքական իշխանությունների կողմից մատնությամբ ձերբակալվում է։ Գրգոն անմիջապես իր խմբով շտապում է ազատելու ձերբակալված Տամատյանին, սակայն, ճանապարհին ստացած ոչ ճիշտ տեղեկատվությունը, թե Տամատյանին արդեն տեղափոխել են Մշո բանտ, ձախողում են Տամատյանին ազատելու ծրագրերը։ Գրգոն վերադառնում է Շենիկ։[[Շենիկ]]։ [[1893 թվականինթվական]]<nowiki/>ին Սասնո ղեկավարության և ժողովրդի ուժերը ջլատելու համար կառավարությունը փորձում է խաբեությամբ սպանել Սասնո ամենամեծ գյուղի՝ [[Գելիեգուզան]]ի ռես Պետոյին՝ նրա տուն դավադիրներ ուղարկելով և [[Մուշ]] հրավիրելով։ Պետոն, իմանալով վտանգի մասին, հրաժարվում է գնալ [[Մուշ]]: Իսկ Գրգոն իր խմբով Մուշից ոչ հեռու գտնվող Կուռթիկ լեռան մոտ սպանում է դավադրության ուղարկվածին։ Նույն թվականին Ինկան գյուղի քրդերը վիրավորում են Շենիկի[[Շենիկ]]<nowiki/>ի ազդեցիկ գյուղացիներից Միքայելին։ Շենիկցիները Գրգոյի գլխավորությամբ նախ հալածում և փախուստի են մատնում քրդերին[[քրդեր]]<nowiki/>ին, ապա, մտնելով Ինկան գյուղը, սպանում են Միքայելին վիրավորող Մստոյին և լուծում նրա վրեժը։ Մստոյին հուղարկավորելուց հետո ինկանցի, լաճկանցի և խուլբեցի քրդերը [[Բիթլիս]]ի կուսակալի դրդմամբ գերեզմանոցից շարժվում են դեպի Շենիկ՝[[Շենիկ]]՝ ավերելու և կողոպտելու գյուղը, սակայն, շենիկցիները նախահարձակ են լինում՝ շփոթի մեջ գցելով թվով իրենց քանիցս գերազանցող հակառակորդին։ Կռվի վճռորոշ պահին նրանց են միանում նաև ալիանցիալիանքցի հայերը և փախուստի մատնում թշնամուն՝ հալածելով մինչև նրանց տները։ Շուտով կառավարությունն իր հայացքներն ուղղում է դեպի [[Տալվորիկ]] և դիմում հարձակման։ Մի քանի օր դիմադրելուց հետո տալվորիկցիները նահանջում են, սակայն, օրհասական այդ պահին [[Հրայր Դժոխք]]ը [[Գևորգ Չաուշ]]ի, [[Գալշո Մանուկ|Գալշոյի ՄանուկիՄանուկ]]<nowiki/>ի, Ահարոնքցի Ադամի և այլ ֆիդայիների գլուխ անցած կոչ է անում չընկճվել և Տալվորիկի[[Տալվորիկ]]<nowiki/>ի լեռները դարձնել թշնամու գերեզմանոց։ Այդ պահին [[Տալվորիկ]]ին օգնության եկած Գրգոն և գելիեգուզանցիները որոշիչուժգին հարված են հասցնում թուրքերին և քրդերին՝ մարտի ելքը տանելով դեպի հաղթանակ։
 
Վերոհիշյալ դեպքերը մի կողմից բորբոքեցին կառավարության անհանգստությունը, իսկ մյուս կողմից սասունցիների ըմբոստությունը։ Երկու կողմերի միջև հակասությունների գագաթնակետը եղավ [[Սասունի հերոսամարտ (1894)|Սասունի 1894 թ․-իթվականի ապստամբությունը։ապստամբությունը]]։
 
== [[Սասունի հերոսամարտ (1894)|Սասունի 1894 թ. ապստամբություն]]<nowiki/>ը ==
Սասունցիները Տամատյանին[[Միհրան Տամատյան]]<nowiki/>ին փոխարինելու եկած [[Մեծն Մուրադ|Մուրադի (Համբարձում Պոյաճյան)]] գլխավորությամբ պաշտպանողական դիրքեր են ստեղծում։ Հուլիսի 27-ին քրդերը ոչխարները փախցնելու նպատակով հարձակվում են շենիկցիներիՇենիկ ոչխարներըգյուղի փախցնելուվրա, սակայն, Գրգոն իր ուժերով հարձակվում է նրանց վրա, սպանում մեկ տասնյակ քրդեր՝քրդերի ետև հետ խլում թալանը: ևԱյնուհետև, վերցնելով նաև քրդերի ոչխարները՝ոչխարները, վերադառնում է գյուղ։ Հուլիսի 28-ին քրդերը հարձակվում են Շենիկի[[Շենիկ]]<nowiki/>ի վրա՝ շտկելու իրենց ձախողումը, սակայն, շենիկցիները օգնության եկած սեմալցիների հետ անառիկ են պահում գյուղը մինչև [[օգոստոսի 2]]-ը։ Օգոստոսի 2-ին հայերը, չդիմանալով քրդերի և կանոնավոր զորքի հարձակմանը, նահանջում են։ Գրգոն, որ գնացել էր Գելիեգուզանից[[Գելիեգուզան]]<nowiki/>ից օգնական ուժեր բերելու, անմիջապես թարմ ուժերով հարձակվում և հաղթում է թշնամուն՝ նրան պատճառելով 300 զոհերզոհ և վիրավորներ։ Հայերի կորուստը կազմում էր 45 սպանված և 100 վիրավոր էր։վիրավոր։
 
Պարտություններից ամոթահարամոթահար՝ թշնամինօգոստոսի բոլոր3-ին ուղղություններովթշնամին Սասունի[[Սասուն]]<nowiki/>ի գյուղերի վրա գրոհեց օգոստոսիբոլոր 3-ին։ուղղություններով։ Թուրքերը[[Թուրքեր]]<nowiki/>ը ներխուժում են ապստամբության ամենամեծ կենտրոն [[Գելիեգուզան]] գյուղը, ուր ահեղ մարտերում զոհվում է ապստամբության խիզախ ղեկավարներից ռես Պետոն։ Գրգոն հասնում է գելիեցիներինգելիեգուզանցիներին օգնության և թշնամուն պատճառելով 800 սպանված և վիրավոր՝ ետհետ է շպրտում նրան։ Հաջորդ օրերի ընթացքում պաշարված հայերը ռազմամթերքի և պարենի պակասի պատճառով նահանջում են [[Անդակ (լեռ)|Անդոկ լեռըլեռ]], ուր շարունակում են դիմադրել թուրքերին մինչև [[օգոստոսի 22]]-ը, երբ լիովին սպառվում է ռազմամթերքը և պարենը։ Օգոստոսի 22-ին զոհվում է նաև Գրգոն։ Նրա մահվան մասին տարբեր վարկածներ կան։ Կա վարկած, որ Գրգոն չգերեվարվելու համար վերջին գնդակով դիմել է ինքնասպանության, սակայն քրդերը պատմում են, որ նա վիրավորվել և գերեվարվել է այնուամենայնիվ։ Ուշաթափ վիճակում տարվել է Զեքի փաշայի մոտ և, երբ աչքերը բացել է և տեսել թուրքերի բանակում է, անմիջապես խլել է մոտիկ կանգնած զինվորներից մեկի զենքը և կրակել Զեքի փաշայի վրա, սակայն իր վրա թուրք զինվորների կրակոցներն ավելի դիպուկ են եղել։ Ըստ քրդերի՝ այդպիսի փառապանծ վախճան է ունեցել անկոտրում Գրգոն, որի մահից հետո հայերը և սխրագործությունների սիրահար քրդերը երգեր են ձոնել նրան։
 
== ԱղբյուրներԳրգոյի մահը ==
[[Օգոստոսի 22]]-ին զոհվում է նաև Գրգոն։ Նրա մահվան մասին տարբեր վարկածներ կան։ Ըստ այդ վարկածներից մեկի՝ Գրգոն չգերեվարվելու համար վերջին գնդակով դիմել է ինքնասպանության, սակայն, քրդերը հետագայում պատմել են, որ նա, այնուամենայնիվ, վիրավորվել և գերեվարվել է։ Այնուհետև ուշաթափ վիճակում տարվել է Զեքի փաշայի մոտ և, երբ աչքերը բացել է և տեսել թշնամու բանակում է, անմիջապես խլել է մոտիկ կանգնած զինվորներից մեկի զենքը և կրակել Զեքի փաշայի վրա, սակայն, իր վրա թուրք զինվորների կրակոցներն ավելի դիպուկ են եղել։ Ըստ քրդերի՝ այդպիսի փառապանծ վախճան է ունեցել անկոտրում Գրգոն, որի մահից հետո [[հայեր]]<nowiki/>ը և սխրագործությունների սիրահար [[քրդեր]]<nowiki/>ը երգեր են ձոնել նրա մասին։
* Ս․ Կ․ Պողոսյան, Կ․ Ս․ Պողոսյան, «Ինձ բահ տվեք․․․», Երևան, 1990:
 
* Ռուբէն, «Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները», Թեհրան, 1982:
== Գրականություն ==
* Ս․ Կ․[[Ստեփան Պողոսյան]], Կ․ Ս․Կարո Պողոսյան, «Ինձ բահ տվեք․․․», Երևան, 1990: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/643/indzmiBahTveq.pdf
* [[Ռուբէն, Տէր Մինասեան|Ռուբէն]] «Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները», Գ հատ., [[Թեհրան]], 1982:
* [[Կարօ Սասունի]], Պատմութիւն [[Տարօն]] աշխարհի, [[Պէյրութ]], 1957:
* [[Հայկազ Պողոսյան]], [[Սասուն]]<nowiki/>ի պատմություն, Երևան, 1985: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/379/Sasuni_Patmutyun.pdf
* Միսաք եւ Սարգիս Բդէեաններ, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, [[Գահիրէ]], 1962:
 
{{Հայ ֆիդայիներ}}